5. vikr̥tivijñānīyō'dhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

మర్మవిభాగాదనంతరం వికృతివిజ్ఞానీయం శారీరమారభ్యతే| యతో మర్మవిభాగే మర్మశబ్ద ఉపాత్తః, మరణకారిత్వాన్మర్మేత్యుచ్యతే, వికృతేరనంతరం చ మరణం దృశ్యతే, ఇత్యయముచ్యతే-

Adhikarana vikRuti vij~jAnIyo~adhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో వికృతివిజ్ఞానీయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|

ప్రకృతిః-స్వభావః, ప్రకృతేః-స్వభావాత్, ప్రచ్యుతిః-వికృతిః, తస్యా విజ్ఞానం-అవబోధః, స విద్యతే యస్మిన్నితి "మతౌ ఛః సూక్తసామ్నోః" ఇతి ఛః, "అధ్యాయానువాకయోర్లుక్" ఇతి తస్య పాక్షికత్వాన్న లుక్, వికృతివిజ్ఞానీయః, తం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్| వికృతిః పునరత్ర రిష్టమేవ విజ్ఞేయం|

Adhikarana riShTaM mRutyorli~ggam (1-3) · Śloka 3

అత ఏవాహ పుష్పం ఫలస్య ధూమోఽగ్నేర్వర్షస్య జలదోదయః| యథా భవిష్యతో లింగం రిష్టం మృత్యోస్తథా ధ్రువం||1|| (ఆయుష్మతి క్రియాః సర్వాః సఫలాః సంప్రయోజితాః| భవంతి భిషజాం భూత్యై కృతజ్ఞ ఇవ భూభుజి||1|| క్షీణాయుషి కృతం కర్మ వ్యర్థం కృతమివాధమే| అయశో దేహసందేహం స్వార్థహానిం చ యచ్ఛతి|2| తర్హీదానీం గతాసూనాం లక్షణం సంప్రచక్షతే| వికృతిః ప్రకృతేః ప్రాజ్ఞైః ప్రదిష్టా రిష్టసంజ్ఞయా)||3||

యథా ఫలస్య భావినో-భవిష్యతః పుష్పం, అగ్నేర్భావినో ధూమః, వర్షస్య భావినో జలదోదయః, తథా-తేనైవ దృష్టాంతేన, మృత్యోర్భవిష్యతో రిష్టం లింగం-గమకం, ధ్రువం-నిశ్చితం| ద్రువశబ్దనిర్దేశాదిదం ద్యోతయతి,-రిష్టచ్ఛాయానుకారి తదాభాసరూపం మృత్యోర్న లింగమితి|

Adhikarana riShTABAve maraNABAvaH , dRuShTariShTe jIvitABAvaH (2) · Śloka 2

అత ఏవాహ అరిష్టం నాస్తి మరణం దృష్టరిష్టం చ జీవితం| |2|

న విద్యతే పూర్వం రిష్టం యస్య మరణస్య తదరిష్టం తథావిధం మరణం నాస్తి| తథా, దృష్టం రిష్టం యస్య జీవితస్య తదేవంభూతం జీవితమపి నాస్తి| యత్తు పుష్పాదర్శనేఽపి వటవృక్షాదౌ ఫలసద్భావో దృశ్యతే, తత్తు క్వఛిదేవ న సర్వత్ర, ఇతి నాయం దోషోఽత్ర చింత్యః|

Adhikarana ABAse maraNaM na (2) · Śloka 2

నను, "దృష్టరిష్టం జీవితం నాస్తి" ఇత్యయుక్తమేతత్, వ్యభిచారాత్| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో. 128)- "యం నరం సహసా రోగో దుర్బలం పరిముంచతి| సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే| " ఇత్యాహ | అరిష్టే రిష్టవిజ్ఞానం న చ రిష్టేఽప్యనైపుణాత్||2||

పరమార్థేన యద్రిష్టత్వేన న చ నిశ్చయీకృతం, తస్మిన్నరిష్టే రిష్టవిజ్ఞానం-రిష్టత్వావగమః| న చ రిష్టేఽపి రిష్టవిజ్ఞానం కేషాంచిద్భవతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-అనైపుణాత్| నిపుణస్య భావో నైపుణం| "హాయనాంతయువాదిభ్యోఽణ్" ఇత్యణ్| న నైపుణమనైపుణం తస్మాత్-మిథ్యాజ్ఞానాదిత్యర్థః| తదేవం యదభ్రాంతరిష్టం తదవ్యభిచారిత్వాన్మరణం నిశ్చితం సూచయతి| యదన్యద్రిష్టచ్ఛాయానుకారి "యం నరం సహసా రోగో" ఇత్యాదిలక్షణం తద్భ్రాంతమేవ| యథా-అధూమే బాష్పాదౌ ధూమ ఇతి జ్ఞానం| న చ తస్మాన్మిథ్యాజ్ఞానాదగ్న్యుపలబ్ధిర్నిశ్చితా భవతి| తస్మాద్యుక్తముక్తం "అరిష్టం నాస్తి మరణం" ఇత్యాది| మునిరప్యాహ (?) (సంగ్రహేఽప్యుక్తం, శా. అ.10)_"అరిష్టం నాస్తి మరణం దృష్టరిష్టం చ జీవితం| అరిష్టేరిష్టవిజ్ఞానం న చ రిష్టేఽప్యనైపుణాత్|| ఇతి| సుశ్రుతస్తు పఠతి (సూ. అ. 28/5)-"ధ్రువం హి రిష్టే మరణం బ్రాహ్మణైస్తత్కిలామలైః| రసాయనతపోదానతత్పరైర్వా నివార్యతే|| ఇతి|

Adhikarana kRuShNAtreyamate riShTaBedanirdeSaH (3) · Śloka 3

కృష్ణాత్రేయస్తు ద్విధా రిష్టమిచ్ఛతీతి తన్మతమావిష్కుర్వన్నాహ కేచిత్తు తద్ద్విధేత్యాహుః స్థాయ్యస్థాయివిభేదతః| |3|

కేచిదాచార్యాస్తత్-రిష్టం, ద్విధా వదంతి| కథం ? ఇత్యాహ-స్థాయీత్యాది| తృతీయార్థే తసిః| స్థాయ్యస్థాయిభేదేన ద్విప్రకారం|

Adhikarana asthAyiriShTaBedanirdeSaH (3-4) · Śloka 4

తత్రాస్థాయిరిష్టభేదం దర్శయన్నాహ | దోషాణామపి బాహుల్యాద్గిష్టాభాసః సముద్భవేత్||3|| స దోషాణాం శమే శామ్యేత్స్థాయ్యవశ్యం తు మృత్యవే| |4|

అపిశబ్దః సముచ్చయే భిన్నక్రమః| రిష్టాభాసశ్చ దోషాణాం బాహుల్యాత్సముద్భవేత్| దోషాణాం శమే-దోషాణాం శాంతౌ సత్యాం, సః-రిష్టాభాసః, శామ్యేత్-న తు మరణాయ సంపద్యతే| స్థాయి తు రిష్టమవశ్యం మృత్యవే-మరణాయ, జాయతే| నను, "అరిష్టం నాస్తి మరణం' ఇత్యయుక్తమివాభాతి| రిష్టమంతరేణాప్యకాలమృత్యో రాజచౌరాగ్న్యుదకాదిభిర్దర్శనాత్| అత్ర సంచక్ష్మహే| కాలమృత్యోరేవ రిష్టపూర్వకత్వాత్| తథా ఛ వక్ష్యతి (శ్లో.14)-సర్వే తే కాలఛోదితాః|" తథా చ (శ్లో.61)-వశగాః సమవర్తినః|" ఇతి| సమవర్తీ హి కాలమృత్యురేవ|

Adhikarana riShTa lakShaNam (4-5) · Śloka 5

కిం తద్రిష్టం ? ఇత్యాహ | రూపేంద్రియస్వరచ్ఛాయాప్రతిచ్ఛాయాక్రియాదిషు||4|| అన్యేష్వపి చ భావేషు ప్రాకృతేష్వనిమిత్తతః| వికృతిర్యా సమాసేన రిష్టం తదితి లక్షయేత్||5||

రూపం-గౌరాదివర్ణవిశేషః, గౌరః శ్యామః కృష్ణో గౌరశ్యామః కృష్ణశ్యామ ఇతి దేహప్రకృతివర్ణాః| తద్భేదాస్తు పద్మగౌరాదయః| "నీలశ్యామతామ్రహారిద్రశుక్లాదయస్తు వికృతయః" (సం.శా. అ.9)- తథా, చక్షుషా యద్గ్రాహ్యం వస్తుజాతం సంస్థానాది తదపి రూపం| ఇంద్రియాణి-చక్షురాదీని| స్వరః-శబ్దః, ప్రతిపురుషం విశిష్టో రవః| ఛాయా-వర్ణప్రభాశ్రయా వక్ష్యమాణలక్షణా| ప్రతిచ్ఛాయా ప్రతిబింబం| క్రియా-దేహవాఙ్మానోవ్యాపారః| తత్ర ధావనప్లవనాద్యనేకరూపో వ్యాయామో నృత్యస్థానకాదిః-కాయికో వ్యాపారః| గీతాధ్యయనాదిః-వాచికో వ్యాపారః| రాగద్వేషభయేర్ష్యాదిః-మానసః| ఆదిశబ్దోఽన్యేషామపి శరీరగతానాం భావానాం గ్రహణార్థం| రూపం చేంద్రియాణి చ స్వరశ్చ చ్ఛాయా చ ప్రతిచ్ఛాయా చ క్రియాదయశ్చ, తేషు రుపాదిషు భావేషు, తథాఽన్యేష్వపి ప్రాకృతేషు భావేషు, అనిమిత్తతః-అకస్మాన్నిమిత్తమంతరేణైవ, యా వికృతిః సా (తత్) సమాసేన రిష్టమితి లక్ష్యేత్-జానీయాత్| ప్రకృతౌ భవాః_-ప్రాకృతాః| యథా వాతప్రకృతౌ చలధృతిస్మృత్యాదయః| తదేవం రూపాదిషు భావేషు క్రియాదిపర్యంతేష్వన్యేషు చ ప్రాకృతేషు భావేషు యా వికృతిః-స్వభావప్రచ్యుతిః, సా (తత్) సంక్షేపేణ రిష్టం| విస్తరతస్త్వనేకధా వక్ష్యమాణం|

Adhikarana keSaromNAM riShTam (6) · Śloka 6

కేశరోమ నిరభ్యంగం యస్యాభ్యక్తమివేక్ష్యతే| |6|

కేశాశ్చ రోమాణి చ తత్ కేశరోమ, యస్య నిరభ్యంగం-అభ్యంగరహితం, అభ్యక్తమివేక్ష్యతే-దృశ్యతే, స కాలచోదిత ఇతి వఛనవిపరిణామేన సంబంధః| ఏవముత్తరత్రాపి| ఏతద్రూపవికృతేరుదాహరణం|

Adhikarana netrayoH riShTam (6-8) · Śloka 8

ఇంద్రియాణామధిష్ఠానస్య వికృతిః-ఇంద్రియవికృతిః, ఇత్యాహ | యస్యాత్యర్థం చలే నేత్రే స్తబ్ధాంతర్గతనిర్గతే||6|| జిహ్మే విస్తృతసంక్షిప్తే సంక్షిప్తవినతభ్రుణీ| ఉద్భ్రాంతదర్శనే హీనదర్శనే నకులోపమే||7|| కపోతాభే అలాతాభే స్రుతే లులితపక్ష్మణీ| |8|

నేత్రశబ్దేన నేత్రాధిష్ఠానమిష్టం, నేంద్రియం| యస్య చలే లోచనేఽత్యర్థం-అతిశయేనేతశ్చేతశ్చ పరిభ్రమతః| తథా, యస్య నేత్రే స్తబ్ధే-నిశ్చ్లే| తథా, యస్యాంతర్గతే-అంతఃప్రవిష్టే| తథా, యస్య నిర్గతే-బహిర్యాతే| తథా, యస్య జిహ్మే-కుటిలే| తథా, యస్య విస్తృతే-విస్తారం గతే| తథా, యస్య నేత్రే సంక్షిప్తే-సంకుచితే| తథా, సంక్షిప్తే విశేషేణ నతే భ్రువౌ యయోస్తే సంక్షిప్తవినతభ్రుణీ| తథా, ఉద్భ్రాంతదర్శనే-విభ్రాంతదృష్టినీ| తథా, హీనదర్శనే-అల్పదర్శనే నష్టదృష్టినీ వా| తథా, నకులోపమే-నకులలోచనాభే| సముదాయేషు హి ప్రవృత్తాః శబ్దా అవయవేష్వపి వర్తంత ఇతి నకులశబ్దోఽత్ర నకులలోచనవిషయో వేద్యః| యథా చ నాగానందనాటకే (అం.1/17)-"చక్షుస్తామరసానుకారి హరిణా వక్షఃస్థలం స్పర్ధతే" ఇతి| అత్ర హి హరివక్షసా వక్షః స్పర్ధతే ఇత్యయమర్థో వేద్యః| అథవా నకులలోచనే ఉపమా యయోస్తే నకులోపమే, ఇత్యత్ర ఉత్తరపదలోపీ సమాసః| ఏవం కపోతాభే| తథా, అలాతాభే-ఉల్ముకసదృశే| తథా,స్రుతే-నిర్నిమిత్తమశ్రు పరిస్రవతః| తథా, లులితే-వాతోద్ధత ఇవ పక్ష్మణీ యయోస్తే లులితపక్ష్మణీ|

Adhikarana nAsikAyAH riShTam (8-9) · Śloka 9

| నాసికాఽత్యర్థవివృతా సంవృతా పిటికాచితా||8|| ఉచ్ఛూనా స్ఫుటితా మ్లానా| |9|

తథా, యస్య నాసికా నిర్నిమిత్తమత్యర్థం-అతిశయేన, వివృతా| అథవా, సంవృతా-సంకుచితా| తథా, పిటికాచితా-పిటికాభిర్వ్యాప్తా| తథా, ఉచ్ఛూనా-ఊర్ధ్వం శ్వయథునాఽఽక్రాంతా| తథా, స్ఫుటితా మ్లానా చ|

Adhikarana oShThayoH riShTam (9) · Śloka 9

యస్యౌష్ఠో యాత్యధోఽధరః| ఊర్ధ్వం ద్వితీయః స్యాతాం వా పక్వజంబూనిభావుభౌ||9||

యస్యౌష్ఠో-దంతచ్ఛదః, అధరః-అనుత్తరః, అధో యాతి| ద్వితీయః-ఉపరిష్టాద్భవో యో దంతచ్ఛదః, స ఊర్ధ్వం యాతి| తథా, యస్య చ పక్వజంబూఫలనీలౌ ద్వావోష్ఠౌ భవతః|

Adhikarana dantAnAM riShTam (10) · Śloka 10

దంతాః సశర్కరాః శ్యావాస్తామ్రాః పుష్పితపంకితాః| సహసైవ పతేయుర్వా|10|

తథా, యస్య దంతాః సశర్కరాః-శర్కరాభిరాచితాః, తథా శ్యావాస్తథా తామ్రాశ్చ వర్ణతః, తథా పుష్పితాః-సంజాతపుష్పాః, తథా పంకితాః-సంజాతపంకాః కర్దమోపలిప్తా ఇవ, తథా సహసైవఝగిత్యేవ, యస్య వా ద్విజాః పతేయుః-భ్రంశేయుః|

Adhikarana jihvAyAH riShTam (10-11) · Śloka 11

| జిహ్వా జిహ్యా విసర్పిణీ||10|| శూనా శుష్కా గురుః శ్యావా లిప్తా సుప్తా సకంటకా| |11|

తథా, యస్య జిహ్వా-జిహ్వేంద్రియాధిష్ఠానం, జిహ్మా-కుటిలా, తథా విసర్పిణీ-కారణం వినా విశేషేణ సర్పతి తచ్ఛిలా, తథా శూనా-నిమిత్తం వినాఽపి [శ్వయథుయుక్తా], తథా శుష్కా గురుశ్చ, తథా శ్యావా, తథాలిప్తా, తథా సుప్తా-సుప్తవత్సుప్తా రసాజ్ఞానాద్విచేతనేత్యర్థః, తథా సకంటకా-కంటకాచితేవ|

Adhikarana SirodharAyAH riShTam, pRuShThasya riShTam, hanvoH riShTam (11-12) · Śloka 12

| శిరః శిరోధరా వోఢుం పృష్ఠం వా భారమాత్మనః||11|| హనూ వా పిండామాస్యస్థం శక్నువంతి న యస్య చ| |12|

యస్య పుంసః శిరోధరా-గ్రీవా, శిరో వోఢుం న శక్నోతి| తథా, యస్య పృష్ఠం వా ఆత్మనో భారం-పృష్ఠస్య వోఢృత్వేనోపర్యారూఢం గ్రీవాదికం ధారయితుం, న శక్నోతి| యస్య వా పుంసో హనూ భక్తపిండం-కవలం, ఆస్యస్థం వోఢుం న శక్నుతః| ఏవం శిరోధరాదీని త్రీణ్యంగాని స్వమాత్మీయం కాయం యస్య వోడుం న శక్నువంతి, స కాలచోదిత ఇతి యోజ్యం|

Adhikarana a~ggAnAM riShTam (12) · Śloka 12

| యస్యానిమిత్తమంగాని గురూణ్యతి లఘూని వా||12||

యస్యానిమిత్తం-కారణం వినా, అంగాన్యతిగురూణి కదాచిదతిలఘూని వా భవంతి|

Adhikarana randhrANAM riShTam (13) · Śloka 13

విషదోషాద్వినా యస్య ఖేభ్యో రక్తం ప్రవర్తతే| |13|

తథా, యస్య విషదోషమంతరేణ ఖేభ్యః-ఛిద్రేభ్యో, రక్తం ప్రవర్తతే-ఆయాతి|

Adhikarana mehanasya riShTam, vRuShaNayoH riShTam (13-14) · Śloka 14

| ఉత్సిక్తం మేహనం యస్య వృషణావతినిఃసృతౌ||13|| అతోఽన్యథా వా యస్య స్యాత్ సర్వే తే కాలచోదితాః| |14|

యస్య మేహనం-లింగం, ఉత్సిక్తం-ఊర్ధ్వం గతం| తథా, వృషణావతినిఃసృతౌ-ప్రలంబౌ| అతోఽన్యథా వా-ఉక్తప్రకారాద్విపరీతః ప్రకారో యః సోఽన్యథా, యథా-వృషణావుత్సిక్తావతినిఃసృతం మేహనమితి| "కేశరోమ నిరభ్యంగం" (శ్లో.6) ఇత్యారభ్య యావత్ "అతోఽన్యథా వా" ఇత్యేతత్పర్యంతగ్రంథోక్తం లక్షణం యేషాం జాతం తే పురుషాః సర్వే కాలేన-మృత్యునా, చోదితాః-అంతకేనాత్మసాకృతా ఇత్యర్థః| నను, అత్ర కాలనియమో న కృతః కియతా కాలేన మృత్యుర్భవతి మాసేనార్ధమాసేన వా ? ఇతి సందేహాన్న యుక్తమేతత్| అత్ర బ్రూమః| అనిర్దిష్టకాలానాం సంవత్సరోఽవధిరితి వ్యవస్థా వేద్యా| తథా చాహ (శ్లో.24)-"వర్షాంతం తస్య జీవితం" తథా (శ్లో.25)-"సోఽపి వర్షం న జీవతి" ఇత్యాదివచనాన్నాస్తి వర్షాదూర్ధ్వం జాతరిష్టస్య జీవితమితి నిశ్చయః|

Adhikarana lalATasya riShTam, bastiSIrShasya riShTam (14-15) · Śloka 15

| యస్యాపూర్వాః సిరాలేఖా బాలేంద్వాకృతయోఽపి వా||14|| లలాటే బస్తిశీర్షే వా షణ్మాసాన్న స జీవతి| |15|

యస్య-పుంసః స్వస్థస్య నిర్నిమిత్తమేవ, లలాటే బస్తేర్వా శిరసి, అపూర్వాః-అభినవా న తు ప్రాగవస్థితాః, సిరాలేఖాః-సిరారాజయో, దృశ్యంతే| అథవా బాలేంద్వాకృతయో-వక్రాః, స పుమాన్ షణ్మాసాన్న జీవతి|

Adhikarana plavamAnasya riShTam (15-16) · Śloka 16

| పద్మినీపత్రవత్తోయం శరీరే యస్య దేహినః||15|| ప్లవతే ప్లవమానస్య షణ్మాసాస్తస్య జీవితం| |16|

తథా, యస్య పుంసః ప్లవమానస్య-జలే స్నానం కుర్వతః, శరీరే పద్మినీపత్రవత్-పద్మినీపత్రస్థితతోయవత్, తోయం ప్లవతే-అనవస్థితస్థితి భవతి, తస్యాపి షణ్మాసా న జీవితం| పద్మినీపత్రవదితి సప్తమ్యర్థే వతిర్న షష్ఠ్యర్థే, శరీర ఇతి సప్తమ్యా నిర్దిష్టత్వాత్| తథా చోక్తం భాష్యకృతా-"ఉపమానే యః సంశయః స ఉపమేయాద్వ్యావర్తతే|" ఇతి|

Adhikarana sirANAM riShTam, romakUpAnAM riShTam (16-17) · Śloka 17

| హరితాభాః సిరా యస్య రోమకూపాశ్చ సంవృతాః||16|| సోఽమ్లాభిలాషీ పురుషః పిత్తాన్మరణమశ్నుతే| |17|

యస్య సిరా హరితాభా రోమకూపాశ్చ సంవృతాః స్యుః, స నరోఽమ్లాభిలాషీ సన్ పిత్తేన మృత్యుం ప్రాప్నోతి|

Adhikarana mUrdhnaH riShTam, muKasya riShTam (17-18) · Śloka 18

| యస్య గోమయచూర్ణాభం చూర్ణం మూర్ధ్ని ముఖేఽపి వా||17|| సస్నేహం, మూర్ధ్ని ధూమో వా, మాసాంతం తస్య జీవితం| |18|

యస్య పురుషస్య గోమయచూర్ణసదృశం చూర్ణం సస్నేహం మూర్ధ్ని ముఖే వా భవేత్, తథా మూర్ధ్ని ధూమో యస్య వా భవతి, తస్య మాసాంతం జీవితం స్యాత్|

Adhikarana mUrdhnaH BruvoSca riShTam (18-19) · Śloka 19

| మూర్ధ్ని భ్రువోర్వా కుర్వంతి సీమంతావర్తకా నవాః||18|| మృత్యుం స్వస్థస్య షడ్రాత్రాత్త్రిరాత్రాదాతురస్య తు| |19|

సీమంతానామావర్తకాః-మండలాని,-సీమంతావర్తకాః, శిరసి భ్రువోర్వా నవాః-అపూర్వాః, స్వస్థస్య షడ్రాత్రాన్మృత్యుం కుర్వంతి| ఆతురస్య పునస్త్రిరాత్రాత్ కుర్వంతి| అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాం సూచయంతీత్యర్థః, న తు విషవన్మారణే తేషాం కర్తృత్వం| తర్హి సూచయంతీత్యేతదేవ కస్మాన్న కృతం ? బ్రూమః| యదోత్పద్యంతే సీమంతావర్తకాస్తదా నిశ్చితం స్థాయి రిష్టం సముత్పన్నమిత్యవగంతవ్యమితి ప్రతిపాదనార్థం కుర్వంతీత్యుక్తం|

Adhikarana jihvAmuKAkShimUrdhnAM riShTam (19-20) · Śloka 20

| జిహ్వా శ్యావా ముఖం పూతి సవ్యమక్షి నిమజ్జతి||19|| ఖగా వా మూర్ధ్ని లీయంతే యస్య తం పరివర్జయేత్| |20|

తథా, యస్య జిహ్వా శ్యావా భవతి, తథా ముఖం పూతి-దుర్గంధి, తథా సవ్యం-వామమక్షి, నిమజ్జతి-అంతఃప్రవిశతి, తథా యస్య ఖగాః-పక్షిణశ్చ, మూర్ధ్ని లీయంతే-శ్లిష్యంతి, తం పరివర్జయేత్| వైద్య ఇతి శేషః|

Adhikarana snAtAnuliptasya riShTam (20-21) · Śloka 21

| యస్య స్నాతానులిప్తస్య పూర్వం శుష్యత్యురో భృశం||20|| ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు సోఽర్ధమాసం న జీవతి| |21|

యస్య స్నాతానులిప్తస్య-పూర్వం స్నాతః పశ్చాదనులిప్తస్తస్య, ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు పూర్వం-ఆదౌ, భృశమురః శుష్యతి-అతిశయేన వక్షఃశోషమాయాతి, సోఽర్ధమాసం-పక్షం, న జీవతి| నను,, "ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు" ఇతి న వక్తవ్యం, పునరుక్తత్వాత్| తథా హి-"పూర్వంశుష్యత్యురో భృశం" ఇత్యుక్తే "ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు" ఇత్యర్థాద్గమ్యత ఏవ| అన్యథా పూర్వగ్రహణమనర్థకం స్యాత్| మైవం| అత్ర హి భృశగ్రహణాత్ పూర్వమురో భృశం శుష్యతి, న పునరన్యాన్యపి గాత్రాణి న శుష్యంతీత్యాయాతి| న చైతదిష్టం శాస్త్రకృతః| అత ఏవ "ఆర్ద్రేషు" ఇత్యాహ| తదయమర్థోఽత్రాభిప్రేతః-యథైవోరసో భృశంశోషః, తథైవ శేషాణామంగానాం భృశార్ద్రతా స్యాదితి, ఏతచ్చ ప్రతిపాదయితుం "ఆర్ద్రేషు" ఇత్యుక్తం| సర్వగాత్రేష్వాద్రేషు సత్సు పూర్వమురో భృశం శుష్యతీత్యైతదాశ్చర్యం| ఆశ్చర్యత్వాద్రిష్టం|

Adhikarana SarIravarNasya riShTam, upacayAdInAM riShTam (21-22) · Śloka 22

| అకస్మాద్యుగపద్గాత్రే వర్ణౌ ప్రాకృతవైకృతౌ||21|| తథైవోపచయగ్లానిరౌక్ష్యస్నేహాది మృత్యవే| |22|

తత్ర ప్రాకృతో వర్ణో-గౌరాదిః, ప్రాగుక్తః, వైకుతస్తు వర్ణో-నీలాదిః, తౌ ప్రాకృతవైకృతౌ వర్ణౌ యస్య నిమిత్తమంతరేణాపి తుల్యకాలం దేహే భవతః, తౌ మృత్యవే| తథైవోపచయగ్లాన్యాదయః పరస్పరం ప్రతిపక్షభూతా యుగపద్యస్యోత్పద్యంతే తస్య మృత్యవే| ఆదిశబ్దేన శైత్యౌష్ణ్యాదీని గృహ్యంతే|

Adhikarana a~ggulInAM riShTam, kShavakAsAdidhvaneH riShTam ,ucCvAsasya riShTam (22-23) · Śloka 23

| యస్య స్ఫుటేయురంగుల్యో నాకృష్టా న స జీవతి||22|| క్షవకాసాదిషు తథా యస్యాపూర్వో ధ్వనిర్భవేత్| హ్రస్వో దీర్ఘోఽతి వోచ్ఛ్వాసః పూతిః సురభిరేవ వా||23||

యస్య ఆకృష్టా అంగుల్యో న స్ఫుటేయుః-న త్రుటేయుః, స న జీవతి| యస్య క్షవాదిష్వపూర్వో ధ్వనిః-అలౌకికః శబ్దః, స్యాత్ స న జీవతి| యస్యోచ్ఛ్వాసోఽతిహ్రస్వోఽతిదీర్ఘో వా భవేత్, అథవోచ్ఛ్వాసః పూతిగంధిః సురభిర్వా యస్య, స న జీవతి|

Adhikarana SarIragandhasya riShTam, malavastravraNAdigandhasya riShTam (24) · Śloka 24

ఆప్లుతానాప్లుతే కాయే యస్య గంధోఽతిమానుషః| మలవస్త్రవ్రణాదౌ వా వర్షాంతం తస్య జీవితం||24||

తథా, ఆప్లుతానాప్లతే-స్నాతాస్నాతే, కాయే యస్య మానుషమతిక్రాంతః-అతిమానుషః, గంధః-సురభిరసురభిర్వా, భవతి| యస్య మలవస్త్రవ్రణాదౌ వాఽతిమానుషో గంధః స్యాత్, వర్షాంతం తస్య జీవితం-తత్క్షణాదారభ్య తావదసావవస్థితజీవితో యావద్వర్షం| తదంతే-వత్సరాంతే, మృత్యుభాక్ జాయత ఇత్యర్థః|

Adhikarana a~ggAtisaurasyasya riShTam, a~ggAtivairasyasya riShTam (25) · Śloka 25

భజంతేఽయంగసౌరస్యాద్యం యూకామక్షికాదయః| త్యజంతి వాఽతివైరస్యాత్సోఽపి వర్షం న జీవతి||25||

శోభనస్య రసస్య భావః సౌరస్యం, అంగస్య సౌరస్యమంగసౌరస్యం, అతిశయేనాంగసౌరస్యాద్ధేతోర్యూకామక్షికాదయో యం భజంతే, అథవా యమతిరైరస్యత్త్యజంతి, సోఽపి వర్షం న జీవతి|

Adhikarana UShmagAtrasya riShTam (26) · Śloka 26

సతతోష్మసు గాత్రేషు శైత్యం యస్యోపలక్ష్యతే| శీతేషు భృశమౌష్ణ్యం వా స్వేదః స్తంభోఽప్యహేతుకః||26||

తథా, యస్య సతతోష్మసు-సదోష్ణేషు, గాత్రేషు-అవయవేషు, భృశం శైత్యముపలక్షయతే-ఉపలభ్యతే, శీతేషు వా గాత్రేషు భృశమౌష్ణ్యం యస్యోపలభ్యతే, భృశశబ్దస్యాత్ర హి విషయద్వయేఽపి సంబంధః| యస్యాహేతుకః-నిర్నిమిత్తః, అంగేష్వతిస్వేదః, తథా స్వేదవిషయో యః స్తంభః, సోఽపి యస్య స్యాత్, సోఽపి వర్షం న జీవతీతి యోజ్యం|

Adhikarana SItagAtrasya riShTam, SItapiTikasya SItA~ggasya ca riShTam, SItArtasya riShTam (27) · Śloka 27

యో జాతశీతపిటికః శీతాంగో వా విదహ్యతే| ఉష్ణద్వేషీ చ శీతార్తః స ప్రేతాధిపగోచరః||27||

జాతాః శీతాః పిటికా యస్య స జాతశీతపిటికః,-కఫోద్భూతపిటికాక్రాంతదేహో, యో విదహ్యతే-విదాహమనుభవతి, శీతాంగః సన్ యో వా విదహ్యతే, తథోష్ణం ద్వేష్టి యః పురుషః శీతార్తః సన్, స ప్రేతాధిపగోచరః-స మృత్యునాఽఽత్మసాత్క్రియత ఇత్యర్థః|

Adhikarana urasyUShmAdi riShTam (28) · Śloka 28

ఉరస్యూష్మా భవేద్యస్య జఠరే చాతిశీతతా| భిన్నం పురీషం తృష్ణా చ యథా ప్రేతస్తథైవ సః||28||

ఉరసి-యస్యోష్మా-ఔష్ణ్యం, భవేత్, జఠరే--ఉదరే చాతిశైత్యం, పురీషం భిన్నం తృష్ణా చ భవతి, స ప్రేతతుల్యః, ప్రాప్తమరణత్వాదితి భావః|

Adhikarana mUtrapurIShAdikasya riShTam (29) · Śloka 29

మూత్రం పురీషం నిష్ఠ్యూతం శుక్రం వాఽప్సు నిమజ్జతి| నిష్ఠ్యూతం బహువర్ణం వా యస్య మాసాత్స నశ్యతి||29||

యస్య మూత్రం పురీషం నిష్ఠ్యూతం శుక్రం వా అప్సు నిమజ్జతి-బ్రుడతి, యస్య వా నిష్ఠ్యూతం-నిష్ఠీవనం, అనేకవర్ణం భవతి, అసౌ మాసేన నశ్యతి|

Adhikarana rUpasya riShTam (30-33) · Śloka 33

ఘనీభూతమివాకాశమాకాశమివ యో ఘనం| అమూర్తమివ మూర్తం చ మూర్తం చామూర్తవత్స్థితం||30|| తేజస్వ్యతేజస్తద్వచ్చ శుక్లం కృష్ణమసచ్చ సత్| అనేత్రరోగశ్చంద్రం చ బహురూపమలాంఛనం||31|| జాగ్రద్రక్షాంసి గంధర్వాన్ ప్రేతనన్యాంశ్చ తద్విధాన్| రూపం వ్యాకృతి తత్తచ్చ యః పశ్యతి స నశ్యతి||32|| సప్తర్షీణాం సమీపస్థాం యో న పశ్యత్యరూంధతీం| ధ్రువమాకాశగంగాం వా స న పశ్యతి తాం సమాం||33||

మరణాభిముఖః పురుషో విపర్యాసకారిభిర్దోషైరఘనాది ఘనాదిరూపం మన్యతే, ఘనాది వాఽఘనాది మన్యతే, తద్విపర్యయేణ| అత ఏవోపమార్థమివశబ్దం ప్రాయుంక్త| అఘనో ఘనః సంపన్నో ఘనీభూతః| చ్విప్రత్యయాంతస్యాస్య "చ్వౌ" ఇతీత్వం| ఘనీభూతమివాంతరిక్షమంతరిక్షమివ ఘనం మేదినీధర్మమంతరిక్షమూర్ధ్వస్థం యత్తదధఃస్థం పాతాలస్థమివ పశ్యతి, స నశ్యతీతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| చశబ్దో భిన్నక్రమ ఇవశబ్దశ్చ| అమూర్తం చ వాతాదికం మూర్తమివ-రూపవంతమివ, పశ్యతి| మూర్తం చ వహ్న్యాదికమమూర్తమివ స్థితం యః పశ్యతి స నశ్యతి| భేడోఽప్యధీతే (ఇం.అ.7)- "యస్య దర్శనమాయాతి వాయురంబరగోచరః| వహ్నిర్నాయాతి దీప్తోఽపి తస్యా యుఃక్షయమాదిశేత్||" ఇతి| తథా, తేజస్వి-యద్వస్త్వగ్న్యాదికం భాస్వరం, తదతేజో-నిస్తేజో, యః పశ్యతి| తేజస్వీతి "అస్మాయామేధా" ఇత్యాదినావినిః| తద్వచ్చేతి తేజస్వ్యతేజోదర్శనేన తుల్యం-తద్వత్, శుక్లం కృష్ణం యః పశ్యతి, అసచ్చ యద్వస్తు తత్సత్ యః పశ్యతి స నశ్యతి| నేత్రేషు రోగో నేత్రరోగః స విద్యతే యస్య నైవ సోఽనేత్రరోగీ, తిమిరాదికమంతరేణ బహురూపం చంద్రం పశ్యతి-బహూన్ శశాంకానా- లోకయత ఇత్యర్థః| యో వా అలాంఛనం-అకలంకం, చంద్రం పశ్యతి స నశ్యతి| ఏషు చ ఘనీభూతమిత్యాదిషు విశిష్టేషు వస్తువిపర్యాసదర్శనమాత్రలక్షణస్యైకస్మిన్నేవోదాహరణత్వేన రిష్టే దర్శయితుం యుక్తే యదనేకరిష్టప్రదర్శనం తత్ప్రపంచార్థం వేద్యం| ఆసన్నమరణో నరో జాగ్రదేవ యథాస్వరూపాణి రక్షఃపిశాచాదీని యః పశ్యతి, న విపర్యయవస్తురూపాణి| యతస్తదానీం తైరేవ స ఉపాస్యతే| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.130)-"యమదూతపిశాచాద్యైర్యత్పరాసురుపాస్యతే|" ఇతి| రక్షాంసీతి బహువచననిర్దేశో బహురాక్షసదర్శనే సుతరామస్య రిష్టస్య పరిపూర్ణత్వమితి ద్యోతయితుం| ఏకస్మిన్నపి హి రాక్షసే దృష్టే రిష్టం భవత్యేవ| జాతౌ వా బహువచనం| అన్యాంశ్చ తద్విధాన్-రాక్షసాదిప్రకారాన్, యః పశ్యతి| తథా, వికృతా-ద్రష్టుం దుఃశక్యా, ఆకృతిర్యస్య-రూపస్య, తద్రూపం వ్యాకృతి, రక్షఃపిశాచాదివ్యతిరిక్తం తత్తత్-అనేకం, యః పశ్యతి స నశ్యతి| యో నరోఽరుంధతీం సప్తర్షీణాం సమీపస్థాం న పశ్యతి, స తాం సమాం న పశ్యతి-స తస్య సంవత్సరస్యాంతరే మ్రియత ఇత్యర్థః| సప్తర్షీణాం సమీపస్థామిత్యరుంధత్యా విశేషణం సప్తర్షిసమీపేఽరుంధత్యాః స్థితిర్భవతీతి వేదయతి| తథా చాన్యైః సామాన్యేనైవోక్తం| యథా "అరుంధతీం ధ్రువం చైవ సోమచ్ఛాయాం మహాపథం| యో న పశ్యేన్న పశ్యేత్స నరః సంవత్సరాత్పరం||" ఇతి| తథా, యో ధ్రువం న పశ్యతి, తథా ఆకాశగంగాం యో న పశ్యతి, స తాం సమాం న పశ్యతి|

Adhikarana Sabdasya riShTam, gandhasya riShTam, rasasya riShTam, sparSasya riShTam, manasaH riShTam (34-38) · Śloka 38

ఇదనీం శ్రోత్రేంద్రియస్య విక్రుతిమాచిఖ్యాసురాహ మేఘతోయౌఘనిర్ఘోషవీణాపణవవేణుజాన్| శృణోత్యన్యాంశ్చ యః శబ్దానసతో న సతోఽపి వా||34|| నిష్పీడ్య కర్ణౌ శృణుయాన్న యో ధుకధుకాస్వనం| తద్వద్గంధరసస్పర్శాన్ మన్యతే యో విపర్యయాత్||35|| సర్వశో వా న యో, యశ్చ దీపగంధం న జిఘ్రతి| విధినా యస్య దోషాయ స్వాస్థ్యాయావిధినా రసాః||36|| యః పాంసునేవ కీర్ణాంగో యోఽంగే ఘాతం న వేత్తి వా| అంతరేణ తపస్తీవ్రం యోగం వా విధిపూర్వకం||37|| జానాత్యతీంద్రియం యశ్చ తేషాం మరణమాదిశేత్| |38|

మేఘాదిజాన్ వేణుపర్యంతాన్ శబ్దాంస్తథాఽన్యాంశ్చ శబ్దాంస్తథా రూపాన్మహతో యః పురుషోఽసతః-పరైరనుపలభ్యమానాన్, శృణోతి, తథా మేఘాదిజాంస్తథాఽన్యాంశ్చ యః శబ్దాన్ సతో-విద్యమానాన్, న శృణోతి, తేషాం మరణమాదిశేదితి వక్ష్యమాణస్య వచనవిపరిణామేనాత్ర సంబంధః కార్యః| యో ధుకధుకాశబ్దం కర్ణావంగులీభిర్నిష్పీడ్య న శృణుయాత్| తైర్మేఘాదిజైః శబ్దైస్తుల్యం-తద్వత్| యథా-మేఘాదిజాన్ శబ్దాన్యోఽసతః శృణోతి సతశ్చ న శృణోతి, తద్వద్యో గంధరసస్పర్శాన్ విపర్యయాత్-వైపరీత్యేన మన్యతే, న యథావస్తు- బలి| తత్ర గంధవిపర్యయో యథా-సుగంధి దుర్గంధం మన్యతే| రసవిపర్యయో యథా-మధురమమ్లమమ్లం మధురమిత్యాది| స్పర్శవిపర్యయో యథా మృదుస్పర్శం ఖరస్పర్శం మన్యతే| సర్వసర్వికయా గంధాదీన్ వా యోఽపి న మన్యతే, సోఽపి నశ్యతి| తత్కాలనిర్వాణస్య దీపస్య యో గంధం న జిఘ్రతి-ఘ్రాణేంద్రియేణ నానుభవతి| విధినా-శాస్త్రప్రయుక్తేన, ప్రయుక్తా రసా యస్య దోషాయ-రోగాయ, అవిధినా-శాస్త్రవిశివ్యతిక్రమేణ, ప్రయుక్తాః స్వాస్థ్యాయ స్యుః| తథా, యః పాంసునా-రజసేవ, కీర్ణాంగో-ధూలిధూసరితశరీరః| యశ్చాంగే ఘాతం-హతిం, న వేత్తి| తపస్తీవ్రమంతరేణ-ఉగ్రం తపో వినా, యః పురుషోఽతీంద్రియం-ఇంద్రియేభ్యోఽతిక్రాంతం వేత్తి, ఇంద్రియాణామగోచరం స్వర్గాది వేత్తి, తథా యోగం వా విధిపూర్వకమంతరేణ యోఽతీంద్రియం జానాతి| తేషాం-పూర్వోక్తానాం సర్వేషాం, మరణమాదిశేత్| యోగః-చిత్తవృత్తినిరోధః, విధిపూర్వకో యథాశాస్త్రం సమ్యగుపదేశః| తథా, అన్యోఽపి యోగో-రసాయనాదిః| యుజ్యత ఇతి యోగో-విధివిశేషః| శాస్త్రోద్దిష్టరసాయనాంజనాదినాఽపి హ్యతీంద్రియం దృష్యతే దూరవ్యవహితాది|

Adhikarana svarasya riShTam (38-39) · Śloka 39

అధునా ఖరవికృతిమాహ | హీనో దీనః స్వరోఽవ్యక్తో యస్య స్యాద్గద్గదోఽపి వా||38|| సహసా యో విముహ్యోద్వా వివక్షుర్న స జీవతి| |39|

యస్య పురుషస్య స్వరః-శబ్దో, నిమిత్తమంతరేణ హినోఽథవా దీనో-దైన్యయుక్తో, భవతి| అవ్యక్తః-అస్ఫుటో, యస్య స్యాత్| గద్గదో-ఘర్ఘరో, వా యస్య భవతి| యో వా వివక్షుః-వక్తుమిచ్ఛన్, కారణమంతరేణ విముహ్యేత్-వక్తుం న శక్నోతి, స న జీవతి|

Adhikarana svarabalavarNarogavRuddhInAM riShTam (39-40) · Śloka 40

| స్వరస్య దుర్బలీభావం హానిం చ బలవర్ణయోః||39|| రోగవృద్ధిమయుక్త్యా చ దృష్ట్వా మరణమాదిశేత్| |40|

స్వరస్య-శబ్దస్య, దౌర్బల్యం దృష్ట్వా బలవర్ణయోశ్చ హానిమయుక్త్యా దృష్ట్వా మరణమాదిశేత్| చశబ్దః సముచ్చయే| రోగవృద్ధిమయుక్త్యా చ దృష్ట్వా నరస్య మరణమాదిశేత్| అయుక్త్యా-నిర్నిమిత్తమేవేత్యర్థః|

Adhikarana BAShamANasya riShTam, SrotuH riShTam (40-41) · Śloka 41

| అపస్వరం భాషమాణం ప్రాప్తం మరణమాత్మనః||40|| శ్రోతారం చాస్య శబ్దస్య దూరతః పరివర్జయేత్| |41|

స్వభావస్వరాదపగతం భ్రష్టం-అపస్వరం,-హీనస్వరం కృత్వా, యో నరోఽహం మరిష్యామి మరిష్యామీత్యేవమాత్మనో మరణం భాషతే పరస్య, తం తథాభూతం దూరాదేవ వర్జయేత్-వైద్యో న చికిత్సేత్| తథా, అస్య శబ్దస్య-అహం మరిష్యామీత్యేవంభూతస్య యోనరః శ్రోతా, తమపి వైద్యో దూరతో వర్జయేత్|

Adhikarana CAyAyAH riShTam (41-42) · Śloka 42

స్వరాశ్రయ రిష్టముక్త్వా ఛాయాశ్రయం రిష్టమభీధిత్సురాహ | సంస్థానేన ప్రమాణేన వర్ణేన ప్రభయాఽపి వా||41|| ఛాయా వివర్తతే యస్య స్వప్నేఽపి ప్రేత ఏవ సః| |42|

సంస్థానం-ప్రతిపురుషం విలక్షణం సమవిషమం రూపం, ఆకృతిరిత్యర్థః| తత్ర యది శరీరస్య సమం సంస్థానం భవతి, ఛాయా త్వస్య విషమా దృశ్యతే, తదా రిష్టం| తథా, యది శరీరస్య విషమం సంస్థానం ఛాయా తు సమా భవతి, తదా రిష్టం| తథా, యది దీర్ఘప్రమాణస్య సతో హ్రస్వా ఛాయా భవతి హ్రస్వప్రమాణస్య వా దీర్ఘా భవతి, తదపి రిష్టం| ఏవం సంస్థానేన ప్రమాణేన చ ఛాయావివృత్తిర్వేద్యా| తథా, యస్య నాభసీ ఛాయా ఆగ్నేయ్యా ఛాయా యా వర్ణతో దృశ్యతే సా వర్ణవివృత్తిః| ఏవం పృథివ్యాదిమయీషు ఛాయాసు వర్ణవివృత్తిర్యోజ్యా| తథా, యస్య యథాభూతా ప్రభా సాఽన్యథాభూతా భవతి సా ప్రభావివృత్తిః| ఏవం సంస్థానాద్యన్యతమేన యస్య ఛాయా వివర్తతే-అన్యథాభూతాఽన్యథా| సంపద్యతే, స్వప్నేఽపి స పుమాన్ ప్రేత ఏవ, కిం పునర్జాగ్రదవస్థాయాం న ప్రేతః ? ఇతి ఏవకారేణ రిష్టస్యాస్యావ్యభిచారిత్వం సూచయతి| ఉత్పన్నశ్చేన్నరస్య ఛాయాయా అన్యథాభావః, తదానీం పురుషో యమసాత్సంపన్నో మంతవ్య ఇత్యర్థః|

Adhikarana CAyAyA dvairUpyam (42-43) · Śloka 43

అస్యాశ్చ ఛాయాయా ద్వైరూప్యం దర్శయితుమాహ | ఆతపాదర్శతోయాదౌ యా సంస్థానప్రమాణతః||42|| ఛాయాఽంగాత్సంభవత్యుక్తా ప్రతిచ్ఛాయేతి సా పునః| వర్ణప్రభాశ్రయా యా తు సా ఛాయైవ శరీరగా||43||

యా శరీరాదాతపాదర్శతోయఘృతాదౌ శరీరసంస్థానప్రమాణానురూపా సంభవతి ప్రతిబింబకరూపా, సా ప్రతిచ్ఛాయేత్యుచ్యతే| తస్యా హి న వర్ణప్రభే ఆశ్రయః| యస్యాః పునర్వర్ణప్రభే ఆశ్రయశ్చ్ఛాయాయాః, సా శరీరగైవ-శరీరస్థైవ, ఛాయా| న ప్రతిచ్ఛాయావచ్ఛరీరాదన్యత్రాతపాదర్శతోయాదౌ కుత్రచిదపయాతి ప్రతిబింబకరూపతయా|

Adhikarana praticCAyAyA riShTam (44-45) · Śloka 45

భవేద్యస్య ప్రతిచ్ఛాయా ఛిన్నా భిన్నాఽధికాఽఽకులా| విశిరా ద్విశిరా జిహ్మా వికృతా యది వాఽన్యథా||44|| తం సమాప్తాయుషం విద్యాన్న చేల్లక్ష్యనిమిత్తజా| ప్రతిచ్ఛాయామయీ యస్య న చాక్ష్ణీక్ష్యేత కన్యకా||45||

యస్య పుంసః ప్రతిచ్ఛాయా ఛిన్నా-ద్విధా, దృశ్యతే| అథవా భిన్నాకించిత్సచ్చిద్రేవ యస్య దృశ్యతే| తథా, యస్యాధికా దృశ్యతే-న యథా ప్రమాణా| యస్య వా ఆకులా-చలస్వరూపా అనిశ్చితప్రతిబింబా, భవతి| తథా, యస్య విశిరా-శిరోరహితా| తథా, యస్య ద్విశిరా| తథా, యస్య జిహ్మా-కుటిలా| వికృతేతి ఉక్తప్రకారాదన్యథా అన్యేన ప్రకారేణ, యస్య వికృతా దృశ్యతే ఆతాపాదర్శతోయాదౌ, తం పూర్వోక్తం చ సర్వమేవ, సమాప్తాయుషం-క్షీణజీవితం, విద్యాత్| న చేదిత్యాది| లక్షయితుం ప్రత్యక్షాదిభిః ప్రమాణైః శక్యం-లక్ష్యం| శక్యార్థే కృత్యః| లక్ష్యం చ తన్నిమిత్తం చ, తస్మాత్తథావిధాన్నిమిత్తాద్వికృతాజ్జాతా [ప్రతి] చ్ఛాయా యది న భవతి తదా రిష్టం, నాన్యథా| ప్రతిచ్ఛాయామయీ కన్యకా-ప్రతిబింబకుమారికేతి యా లోకే ప్రసిద్ధా, సాఽక్ష్ణి-నేత్రే, యస్య నేక్ష్యేత-నోపలభ్యేత, తం సమాప్తాయుషం విద్యాత్|

Adhikarana KAdInAM mahABUtAnAM pa~jca CAyAH ,nABasI CAyA ,vAyavI CAyA ,AgneyI CAyA ,AmBasI CAyA, pArthivI CAyA (46-48) · Śloka 48

ఇదానీం యస్య మహాభూతస్య యాదృశీ ఛాయా స్యాత్, తాం కథయితుమాహ ఖాదీనాం పంచ పంచానాం ఛాయా వివిధలక్షణాః| నాభసీ నిర్మలాఽఽనీలా సస్నేహా సప్రభేవ చ||46|| వాతాద్రజోఽరుణా శ్యావా భస్మరూక్షా హతప్రభా| విశుద్ధరక్తా త్వాగ్నేయీ దీప్తాభా దర్శనప్రియా||47|| శుద్ధవైదూర్యవిమలా సుస్నిగ్ధా తోయజా సుఖా| స్థిరాస్నిగ్ధా ఘనా శుద్ధా శ్యామా శ్వేతా చ పార్థివీ||48||

ఖాదీనాం మహాభూతానాం పంచానాం పంచ ఛాయా భవంతి| నను, ఖాదీనాం పంచత్వాచ్ఛాయానాం పంచత్వమర్థాల్లబ్ధమేవ| తత్కిం పంచగ్రహణేన ? అస్త్వేవైతత్| కింతు యథా ఖాదిభ్యః పంచభ్యో ద్రవ్యమేకం భూతోత్కర్షాపకర్షభేదాచ్చాసంఖ్యేయం ద్రవ్యం, తథా ఛాయానామప్యేకత్వం భూతోత్కర్షాపకర్షభేదాచ్చాసంఖ్యేయత్వమాశంక్యేత, తదాశంకానివృత్త్యర్థం పంచగ్రహణం| పంచైవ ఛాయా భవంతి, నోనాధికా ఇతి| కింభూతాశ్చ్ఛాయాః ? వివిధలక్షణాః,-వివిధం లక్షణం వక్ష్యమాణం యాసాం తా ఏవం| ఆకాశజా ఛాయా నిర్మలా-శుద్ధా| తథా, ఆనీలా-ఈషన్నీలా, ఇత్యాకారప్రశ్లేషోఽత్ర వేద్యః| "శుద్ధవైదూర్యవిమలా" హి "తోయజా" (శ్లో.48) ఇతి వక్ష్యతి| తథా, కించిత్స్నిగ్ధా| సప్రభేత్యనేన శోభనత్వముక్తం| ఏతదేవ స్ఫుటయితుమివశబ్దం తంత్రకృత్ప్రాయుంక్త| అన్యథా ఛాయాప్రభయోర్భిన్నవిషయత్వాదనుపపన్నమేతద్వాక్యం స్యాత్| భేదశ్చానయోరధునైవ వక్ష్యతి (శ్లో.51)|వాతాద్రజోరుణాదియుక్తా ఛాయా భవతి| ఆగ్నేయీ విశుద్ధరక్తవర్ణా, దీప్తాభా, తథా దర్శనం ప్రియం యస్యాః సైవంవిధా, భవతి| తోయజా ఛాయా నిర్మలవైదూర్యవిమలా, సుష్ఠు స్నిగ్ధా, సుఖా-సుఖావహా| పార్థివీ ఛాయా స్థిరాదిగుణయుక్తా| నను, చ, అగ్నిజలభువాం స్వయం వర్ణాదియోగాదాగ్నేయ్యాదికానాం తద్వర్ణకత్వముపపన్నం| నభోమారుతయోస్తు స్వయం వర్ణాద్యయోగాత్కథం తచ్ఛాయానాం వర్ణాదియోగో యుజ్యేత ? ఇతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| అచింత్యత్వాద్ధేతుఫలస్యాదోషః| తథా హి,-మధురాదయో రసాః కాలాదమూర్తాద్భవంతో దృశ్యంతే యథా, తథా తచ్ఛాయే అప్యేతే భవిష్యతః| తత్ర యస్య నరస్య కర్మాదిసహాయం నభశ్చ్ఛాయాముత్పాదయతి తస్య నాభసీతి యుజ్యత ఏవ| ఏవం వాయవ్యామపి వాచ్యం|

Adhikarana vAyavInAmanyAsAMcaguNAH (49) · Śloka 49

ఇదానీమాసాం ఛాయానాం గుణనిర్దేశమాహ వాయవీ రోగమరణక్లేశాయాన్యాః సుఖోదయాః| |49|

వాయవీ ఛాయా రోగాద్యర్థం జాయతే| అన్యాః-శేషాశ్చతస్రః, ఛాయాః సుఖోదయాః-సుఖావహాః|

Adhikarana praBAyAH saptavidhatvam (49-50) · Śloka 50

| ప్రభోక్తా తైజసీ సర్వా, సా తు సప్తవిధా స్మృతా||49|| రక్తా పీతా సితా శ్యావా హరితా పాండురాఽసితా| |50|

ప్రభా సర్వా-సప్తప్రకారాఽపి, తైజసీ-ఆగ్నేయీ, ఉక్తా-తంత్రకృద్భిః స్మృతా| తదేవ సప్తవిధత్వమాహ-రక్తేత్యాది|

Adhikarana praBANAM SuBASuBatvam (50-51) · Śloka 51

| తాసాం యాః స్యుర్వికాసిన్యః స్నిగ్ధాశ్చ విమలాశ్చ యాః||50|| తాః శుభా, మలినా రూక్షాః సంక్షిప్తాశ్చాశుభోదయాః| |51|

తాసాం-పూర్వోక్తానాం ప్రభాణాం మధ్యాత్, యాః ప్రభా వికాసిన్యః-ప్రసృతా ఇవ, తథా స్నిగ్ధా విమలాశ్చ స్యుః, తాః శుభాః-కల్యాణకారిణ్యః| యాశ్చ మలినాదిగుణయుక్తాస్తా అశుభోదయాః-అమాంగల్యకారిణ్యః|

Adhikarana CAyApraBayorlakShaNam (51) · Śloka 51

ఛాయాప్రభయోరన్యత్వం ప్రదర్శయితుం లక్షణమాహ | వర్ణమాక్రామతి ఛాయా ప్రభా వర్ణప్రకాశినీ||51||

ఛాయా రక్తాదివర్ణమాక్రామతి-పరిభూయావతిష్ఠతే| ప్రభా తు వర్ణప్రకాశినీ-వర్ణం ప్రకాశయితుం శీలమస్యాః సా వర్ణప్రకాశినీ|

Adhikarana CAyApraBayorvyAptiH (52-53) · Śloka 53

తథేదమపి ఛాయాప్రభయోరన్యత్వే లక్షణమాహ ఆసన్నే లక్ష్యతే ఛాయా వికృష్టే భా ప్రకాశతే| నాచ్ఛాయో నాప్రభః కశ్చిద్విశేషాశ్చిహ్నయంతి తు||52|| నృణాం శుభాశుభోత్పత్తిం కాలే ఛాయాసమాశ్రయాః| |53|

నికటే ఛాయా లక్ష్యతే| ప్రభా పునర్వికృష్టే-దూరప్రదేశే, ప్రకాశతే-దూరాదవభాసత ఇత్యర్థః| యథా-పాషాణాదిపరిపూర్ణానామపి పర్వతాదిప్రదేశానాం దూరాద్విలక్షణైవ కాంతిః ప్రకాశతే| ఏవం ఛాయాప్రభయోరన్యత్వం ప్రదర్శ్య తయోరేవ వ్యాప్తి ప్రదర్శయతి- కశ్చిదపి పురుషశ్చ్ఛాయారహితః ప్రభాహీనశ్చ నాస్తి| విశేషాస్తు నృణాం శుభాశుభోత్పత్తిం కాలే విశిష్టే చిహ్నయంతి-వ్యంజయంతీత్యర్థః| కింభూతా విశేషాః ? ఛాయాసమాశ్రయాః-ఛాయాశ్రితాః|

Adhikarana ca~gkramato riShTam, hitamaSnataH riShTam, alpASinaH riShTam, bahvASinaH riShTam, kaPArtasya riShTam, SvAsocCvAsavataH riShTam, SirovikShepavataH riShTam, srutasvedasya riShTam, utthApyamAnasya riShTam, uttAnaSayAnasya riShTam, jiGRukShAvataH riShTam, ahAsyahAsinaH riShTam, uttarauShThalihataH riShTam, CAyABidravavataH riShTam, BiShagAdidveShavataH riShTam (53-61) · Śloka 61

| నికషన్నివ యః పాదౌ చ్యుతాంసః పరిసర్పతి||53|| హీయతే బలతః శశ్వద్యోఽన్నమశ్నన్ హితం బహు| యోఽల్పాశీ బహువిణ్మూత్రో బహ్వాశీ చాల్పమూత్రవిట్||54|| యో వాఽల్పాశీ కఫేనార్తో దీర్ఘం శ్వసితి చేష్టతే| దీర్ఘముచ్ఛ్వస్య యో హ్రస్వం నిఃశ్వస్య పరితామ్యతి||55|| హ్రస్వం చ యః ప్రశ్వసితి వ్యావిద్ధం స్పందతే భృశం| శిరో విక్షిపతే కృచ్ఛ్రాద్యోఽంచయిత్వా ప్రపాణికౌ||56|| యో లలాటాత్స్రుతస్వేదః శ్లథసంధానబంధనః| ఉత్థాప్యమానః సమ్ముహ్యేద్యో బలీ దుర్బలోఽపి వా||57|| ఉత్తాన ఏవ స్వపితి యః పాదౌ వికరోతి చ| శయనాసనకుడ్యాదేర్యోఽసదేవ జిఘృక్షతి||58|| ఆహాస్యహాసీ సమ్ముహ్యన్ యో లేఢి దశనచ్ఛదౌ| ఉత్తరౌష్ఠం పరిలిహన్ ఫూత్కారాంశ్చ కరోతి యః||59|| యమభిద్రవతి చ్ఛాయా కృష్ణా పీతాఽరుణాఽపి వా| భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే||60|| వశగాః సర్వ ఏవైతే విజ్ఞేయాః సమవర్తినః| |61|

నికషన్-ఘర్షయన్నివ, యః పాదౌ చ్యుతాంసః-స్రస్తాంసః సన్, భూమౌ పరిసర్పతి| తథా, యే వక్ష్యమాణాశ్చ తే సర్వే సమవర్తినో వశగా ఇతి యోజ్యం; అంతదీపకాలంకారత్వాదస్య| తథా, యోఽన్నమశ్నన్-భక్తం భక్షయన్, బలాన్నిత్యం హీయతే| కింభూతమన్నం ? హితం-పథ్యం| బహు-భూరి| యోఽల్పాశీ బహువిణ్మూత్రో యశ్చ బహ్వాశీ-బహ్వశ్నాతి, నిత్యమల్పవిణ్మూత్రశ్చ| యశ్చా(యో వాఽ)ల్పాశీ కఫేనార్తః-పీడితో, దీర్ఘం శ్వసితి-బహుశ్వాసం ముంచతి| తథా, చేష్టతే-పరిలుఠతి| తథా, యో దీర్ఘముచ్ఛ్వస్య-బహూర్ధ్వం శ్వాసం ముక్త్వా, అనంతరం హ్రస్వం నిఃశ్వస్య-అల్పం శ్వాసం ప్రత్యావృత్యాంతఃకృత్వా, పరితామ్యతి-దుఃఖాయతే| యశ్చ హ్రస్వం ప్రశ్వసితి| వ్యావిద్ధం-విషమం కృత్వా, నాడీభిః స్పందతే భృశం-అతిశయేన స్ఫురతి| యః ప్రపాణికౌ-పాణ్యోః పశ్చాద్భాగస్థితావవ యవవిశేషౌ, అంచయిత్వా-సంకోచ్య, కృచ్ఛ్రేణ శిరో-మూర్ధానం విక్షిపతే| యో లలాటాత్-అలికాత్, స్రుతస్వేదః సన్ శిథిలసంధిబంధో భవతి| య ఉత్థాప్యమానో బలీ దుర్బలో వా సమ్ముహ్యేత్-మోహముపైతి| య ఉత్తాన ఏవ-జాతుచిత్పార్శ్వే న, స్వపితి| యశ్చ పాదౌ వికరోతి-వికృతి నయతి| యః శయనాదేరసత్-అవిద్యమానమేవ వస్తు, గ్రహీతుమిచ్ఛతి| యః అహాస్యే-హాస్యవిషయాభావేఽపి, అభీక్ష్ణం హసన్ సమ్ముహ్యన్ దశనచ్ఛదౌ లేఢిజిహ్వయా పరిమృశతి| యశ్చోత్తరౌష్ఠం పరిలిహన్ ఫూత్కారాన్-నానావిధాన్ శబ్దాన్, కరోతి| యం-నరం, ఛాయాఽభిద్రవతి-అభిభవతి| కీదృశీ ? కృష్ణా పీతాఽరుణాఽపి వా| యే చ భిషగాదిద్విషః| ఏతే సర్వే సమవర్తినో వశగా విజ్ఞేయాః| సమంవర్తతే రాగద్వేషౌ హిత్వా సమవర్తీ,-యమః| సర్వ ఏవేత్యేతత్ "నికషన్నివ యః పాదౌ" ఇత్యత ఆరభ్య యావత్ "భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే|" ఇత్యేతత్పర్యంతస్య గ్రంథస్య సంబంధార్థం|

Adhikarana grIvAdisvedavataH riShTam (61-1) · Śloka 1

(గ్రీవాలలాటహృదయం యస్య స్విద్యతి శీతలం||61|| ఉష్ణోఽపరః ప్రదేశశ్చ శరణం తస్య దేవతాః| ) |పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరాదిష్వతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః]||1||

(యస్య గ్రీవాదికం శీతలం సత్ స్విద్యతి-స్వేదయుక్తం భవతి, అపరః ప్రదేశశ్చోష్ణః, తస్య శరణం-రక్షణం, దేవతా నాన్యత్|)

Adhikarana aNujyotyAdeH riShTam, medhAdiprAptavataH riShTam (62-64) · Śloka 64

| యోఽణుజ్యోతిరనేకాగ్రో దుఃచ్ఛాయో దుర్మనాఃసదా||62|| బలి బలిభృతో యస్య ప్రణీతం నోపభుంజతే| నిర్నిమిత్తం చ యో మేధాం శోభాముపచయం శ్రియం||63|| ప్రాప్నోత్యతో వా విభ్రంశం స ప్రాప్నోతి యమక్షయం| |64|

యః పుమానణుజ్యోతిః-స్తోకదృక్, కేచిత్త్వల్పతేజా ఇత్యాహుః| తథా, అనేకాగ్రో-వ్యాకులచేతాః| దుఃచ్ఛాయో-వివర్ణచ్ఛాయో నిందితకాంతిర్వా| దుర్మనాః సదా-సతతమేవ శోకాక్రాంతమానసః| తథా, యస్య పుంసో బలిం ప్రణీతం-తన్నామోద్దిశ్య ప్రదత్తం, బలిభృతో-బలిభుజో వాయసాదయో, నోపభుంజతే-న ఖాదంతి, స యమక్షయం ప్రాప్నోతీతి సంబంధః| బలిభృత ఇత్యతిశయార్థం| కిలకాకా అపి నాదంతి కిం పునరన్యే ? ఇత్యర్థః| తథా, యో నరో నిర్నిమిత్తం మేధాదిజననరసాయనాదికారణమంతరేణ మేధాదీన్ ప్రాప్నోతి| అతో వా-మేధాదిభ్యో, భ్రశం ప్రాప్నోతి| సోఽంతకగృహం ప్రాప్నోతి| శ్రీరత్ర ఘనం రాజ్యం వా| ఉపచయః-శరీరపుష్టిః|

Adhikarana guNadoShamayaprakRuteH riShTam (64-65) · Śloka 65

| గుణదోషమయీ యస్య స్వస్థస్య వ్యాధితస్య వా||64|| యాత్యన్యథాత్వం ప్రకృతిః పణ్మాసాన్న స జీవతి| |65|

యస్య నరస్య గుణమయీ-సత్వాదిమయీ, ప్రకృతిర్దోషమయీ-వాతాదిమయీ, స్వస్థస్యాతురస్య వాఽన్యథాత్వం యాతి-స్వభావం హిత్వా, సషణ్మాసాన్న జీవతి|

Adhikarana BaktyAdinivartanavataH riShTam (65-66) · Śloka 66

| భక్తిః శీలం స్మృతిస్త్యాగో బుద్ధిర్బలమహేతుకం||65|| షడేతాని నివర్తంతే షడ్భిర్మాసైర్మరిష్యతః| |66|

షడ్భిర్మాసైర్మరిష్యతో నరస్య భక్త్యాదీని షట్ అహేతుకం-కారణమంతరేణ, నిర్వర్తంతే| అహేతుకమితి నివర్తనక్రియావిశేషణం| షడితి నియమార్థం| యదా షడపి నివర్తంతే నైకైకం, తదా రిష్టమిత్యర్థః|

Adhikarana mattavadgattyAdeH riShTam (66) · Śloka 66

| మత్తవద్గతివాక్కంపమోహా మాసాన్మరిష్యతః||66||

మాసేన మరిష్యతో మత్తవత్-మత్తస్యేవ, గతివాక్కంపమోహా భవంతి|

Adhikarana keSotpATanapIDAj~jAnavataH riShTam, kaNThasya riShTam (67) · Śloka 67

నశ్యత్యజానన్ షడహాత్కేశలుంచనవేదనాం| న యాతి యస్య చాహారః కంఠం కంఠామయాదృతే||67||

కచోత్పాటనపీడామవిందన్ షడహాన్నశ్యతి| యస్యాహారః కంఠామయం వినా కంఠం న యాతి, స చ షడహాంతరే మ్రియతే|

Adhikarana preShyANAM riShTam ,pretAkRuteH riShTam nidrAyAH riShTam (68) · Śloka 68

ప్రేష్యాః ప్రతీపతాం యాంతి ప్రేతాకృతిరుదీర్యతే| యస్య నిద్రా భవేన్నిత్యా నైవ వా న స జీవతి||68||

ప్రేష్యాః-భృత్యాః, యస్య ప్రతీపతాం-వైపరీత్యం, యాంతి, స నశ్యతి| యశ్చ ప్రేతాకార ఉపలక్ష్యతే సోఽపి న జీవతి| యస్య నరస్య నిత్యం-సతతం, నిద్రా భవతి, యస్య నైవ వా-న కదాచిన్నిద్రా భవతి, సోఽపి న జీవతి|

Adhikarana vaktracaraNacakShuShAM riShTam (69) · Śloka 69

వక్త్రమాపూర్యతేఽశ్రూణాం స్విద్యతశ్వరణౌ భృశం| చక్షుశ్చాకులతాం యాతి యమరాజ్యం గమిష్యతః||69||

యస్య నరస్యాశ్రూణాం-అశ్రుస్రోతసాం, ముఖం (వక్రం)- ద్వారం, ఆపూర్యతే స న జీవతి| యస్య చరణౌ-భృశం-అత్యర్థం, నిర్న్నిమిత్తం స్విద్యతః స న జీవతి| చక్షురిత్యాది| యమరాజ్యం యాస్యతో నయనమాకులత్వం యాతి|

Adhikarana BAvAnAM riShTam (70) · Śloka 70

యైః పురా రమతే భావైరరతిస్తైర్న జీవతి| |70|

యైర్భావైః-పదార్థైః, పురా-పూర్వం, రమతే-సుఖాయతే, తైః పదార్థైర్న రతిర్భవతి యస్య, స న జీవతి|

Adhikarana sahasA vikArasya riShTam (70-71) · Śloka 71

| సహసా జాయతి యస్య వికారః సర్వలక్షణః||70|| నివర్తతే వా సహసా, సహసా స వినశ్యతి| |71|

యస్య పుంసో వికారో-జ్వరాదిః, సహసా-కారణం వినా, సర్వలక్షణః-సకలలింగోపేతో, జాయతే| అథవా తాదృశో వికారః సహసా-శీఘ్రమేవ, నివర్తతే-నశ్యతి| సః-పురుషః, సహసా అచిరాదేవ, వినశ్యతి|

Adhikarana jvarasya riShTam (71-73) · Śloka 73

అధునా ప్రతిరోగం రిష్టం వక్తుం సర్వవ్యాధిప్రధానస్య జ్వరస్యైవ తావద్వికృతిం లిలక్షయిషురాహ | జ్వరో నిహంతి బలవాన్ గంభీరో దైర్ఘరాత్రికః||71|| సప్రలాపభ్రమశ్వాసః క్షీణం శూనం హతానలం| అక్షామం సక్తవచనం రక్తాక్షం హృది శూలినం||72|| సశుష్కకాసః పూర్వాహ్ణే యోఽపరాహ్ణేఽపి వా భవేత్| బలమాంసవిహీనస్య శ్లేష్మకాససమన్వితః||73||

జ్వరో బలవానిత్యాదిలక్షణః క్షీణాదిలక్షణం పురుషం హంతి| బలవాన్-హేత్వాదిభిర్బలవద్భిర్యుతః| గంభీరః-అశేషధాత్వంతర్గతః| దైర్ఘరాత్రికో-దీర్ఘకాలానుబంధీ, అన్యే తు రాత్రిజాగరకారీత్యాహుః| దీర్ఘా హి జాగ్రతో రాత్రిః| తథా చోక్తం-"దీర్ఘశ్రాంతస్య యోజనం|" ఇతి| తథా, ప్రలాపాదియుక్తః| కీదృశమాతురం ? క్షీణం-ధాతుక్షయయుక్తం| తథా, అక్షామం-సబలం, గ్లానో న భవత్యథ చ సక్తవచనః, తమక్షామం సక్తవచనం| తథా, రక్తనేత్రం హృదయశూలాన్వితం హంతీతి యోజ్యం| యశ్చ జ్వరః సశూష్కకాసః పూర్వాహ్ణేఽథవాఽపరాహ్ణే భవేత్స ద్వివిధోఽపి హంతి| తథా యః శ్లేష్మకాససమన్వితో జ్వరో బలమాంసవిహీనస్య పుంసః స్యాత్, స తం నిహంతి| ఇతి రిష్టత్రయమేతత్| నను చ, "హేతుభిర్బలిభిర్యుక్తో బహుభిర్బహులక్షణః| జ్వరః ప్రాణాంతకృద్యశ్చ శీఘ్రమింద్రియనాశనః||" (చ. చి. అ. 3/49) ఇత్యేష జ్వరస్య రిష్టప్రకారః కస్మాన్నోక్తః ? ఉచ్యతే| ఉక్తప్రాయ ఏవాయం బలవానితి వచనాత్|

Adhikarana raktapittasya riShTam (74-76) · Śloka 76

రక్తపిత్తవికృతిలక్షణం రిష్టమధికృత్యాహ రక్తపిత్తం భృశం రక్తం కృష్ణమింద్రధనుష్ప్రభం| తామ్రహారిద్రహరితం రూపం రక్తం ప్రదర్శయేత్||74|| రోమకూపప్రవిసృతం కంఠాస్యహృదయే సజత్| వాససోఽరంజనం పూతి వేగవచ్చాతి భూరి చ||75|| వృద్ధం పాండుజ్వరచ్చర్దికాసశోఫాతిసారిణం| |76|

రక్తపిత్తమీదృగ్రూపం కర్తృభూతం నరం హంతి| కీదృక్ ? భృశం-అత్యర్థం, రక్తం-లోహితం| తథా, అతికృష్ణం| భృశశబ్దో హి ద్వయోరపి యుజ్యతే| తథా, ఇంద్రధనుషప్రభం-నానావర్ణమిత్యర్థః| కిలేదృశే రక్తపిత్తే రసమేదోమజ్జాదిమిశ్రస్య రక్తస్య స్రవణాన్నానావర్ణత్వం సంపద్యతే| యచ్చ రక్తపిత్తం కర్తృభూతం తామ్రహారిద్రహరితం రక్తం చ రూపం దృశ్యమాకాశం వా ప్రదర్శయేత్, తన్నిహంతి| యచ్చ రక్తపిత్తం వినాఽపి వర్ణై రోమకూపేభ్యః సమస్తేభ్యః ప్రకర్షేణ విసృతం-యాతం ప్రవృత్తం, తచ్చ నిహంతి| తథా, కంఠే ముఖే హృదయే చ తుల్యకాలం సజత్-సంశ్లిష్యత్ సానుషంగం, తచ్చ హంతి| వాససోఽరంజనమితి వాససః అరంజనమిత్యకారప్రశ్లేషోఽత్ర బోధ్యః| వస్త్రస్య హి జీవశోణితం శుద్ధశోణితరూపత్వాన్న రంజకం| అతస్తేన రక్తం వస్త్రం సమనంతరం ప్రక్షాలితం శుద్ధం సంపద్యతే, న రాగయుక్తం| తథా హ్యస్మిన్ వ్యాధౌ రక్తపితాభ్యాం పరస్పరమవిభాగాపన్నత్వాద్వస్త్రస్య రంజనం ప్రాప్తం| రక్తేన హి పిత్తసహితేన వస్త్రం రజ్యతే, న చ తద్ధౌతం శుద్ధం సంపద్యతే| తథా చోక్తం (హృ. క. అ. 3/34)- "శుక్లంవా భావితం వస్త్రమావానం కోష్ణవారిణా| ప్రక్షాలితం వివర్ణ స్యాత్పిత్తే, శుద్ధం తు శోణితే||" ఇతి| తథా, పూతి-దుర్గంధి, తద్ధి ధాతూనుపక్లేదయతి, ఉపక్లిన్నానాం ధాతూనామత్యర్థం దుష్టతా, ఇతి నిహంత్యేవ| తథా, [అతి] వేగవత్-వేగేన నిర్గత్య రుద్ధం పునర్వేగేన ప్రవర్తత ఇతి| తథా, భూరి-ప్రభూతం| ఏవంవిధం చ రక్తపిత్తం నిహంతి| వృద్ధం-ఉద్రిక్తం రక్తపిత్తం సత్, పాండ్వాదియుతం నరం హంతి|

Adhikarana kAsaSvAsayoH riShTam (76) · Śloka 76

| కాసశ్వాసౌ జ్వరచ్ఛర్దితృష్ణాతీసారశోఫినం||76||

కాసశ్వాసౌ జ్వరాదిపంచవిధోపద్రవోపేతం నిహత ఇతి వచనవిపరిణామేన సంబంధః|

Adhikarana rAjayakShmaNaH riShTam (77) · Śloka 77

యక్ష్మా పార్శ్వరుజానాహరక్తచ్ఛర్ద్యంసతాపినం| |77|

యక్ష్మా-రాజయక్ష్మా, పార్శ్వరుజాదియుతం నరం హంతి|

Adhikarana CardeH riShTam (77-78) · Śloka 78

| ఛర్దిర్వేగవతీ మూత్రశకృద్గంధిః సచంద్రికా||77|| సాస్రవిట్పూయరుక్కాసశ్వాసవత్యనుషంగిణీ| |78|

ఛర్దిర్హంతి,| కీదృక్ ? వేగవతీ,-మహతా వేగేన ప్రవర్తమానా| తథా, మూత్రశకృతోరివ గంధో యస్యాః సా, "ఉపమానాచ్చ" ఇతి గంధస్యేదాదేశః| తథా, సచంద్రికా-జలతైలబిందుసంస్థానా చంద్రికోచ్యతే| తథా, సహాస్రేణ వర్తతే విట్ సాస్రవిట్| సాస్రవిట్ చ పూయశ్చ రుక్ చ కాసశ్చ శ్వాసశ్చ, తే విద్యంతే యస్యాం సైవం| తథా, ఆనుషంగిణీ-దీర్ఘకాలానువర్తినీ|

Adhikarana tRuShNAyAH riShTam (78) · Śloka 78

| తృష్ణాఽన్యారోగక్షపితం బహిర్జిహ్వం విచేతనం||78||

తృష్ణేదృశం నరం హంతి| కీదృశం ? అపరరోగేణ క్షపితం-కర్షితం| బహిర్జిహ్వం-బాహ్యతో జిహ్వాం నిఃసారయంతం| తథా, విచేతనం| ఏతత్సముదితం రిష్టలక్షణం|

Adhikarana madAtyayasya riShTam (79) · Śloka 79

మదాత్యయోఽతిశీతార్తం క్షీణం తైలప్రభాననం| |79|

మదాత్యయోఽతిశయేన శీతపీడితం క్షీణం తైలప్రభముఖం చ నరం హంతి|

Adhikarana arSasAM riShTam (79-80) · Śloka 80

| అర్శాంసి పాణిపన్నాభిగుదముష్కాస్యశోఫినం||79|| హృత్పార్శ్వాంగరుజాఛర్దిపాయుపాకజ్వరాతురం| |80|

అర్శాంసి పాణ్యాదిశోఫయుతం హృద్రుజాద్యాతురం నరం ఘ్నంతి, ఇతి వచనవిపిరిణామేవ సంబంధః| హృదాదీనాం రుజా సంబంధః| హృత్పార్శ్వాంగరుజా చ ఛర్దిశ్చ పాయుపాకశ్చ జ్వరశ్చ తైరాతురం-పీడితం|

Adhikarana atIsArasya riShTam (80-84) · Śloka 84

అతీసారవికృతిమాహ | అతీసారో యకృత్పిండమాంసధావనమేచకైః||80|| తుల్యస్తైలఘృతక్షీరదధిమజ్జవసాసవైః| మస్తులుంగమషీపూయవేసవారాంబుమాక్షికైః||81|| అతిరక్తాసితస్నిగ్ధపూత్యచ్ఛఘనవేదనః| కర్బురః ప్రస్రవన్ ధాతూన్ నిష్పురీషోఽథవాఽతివిట్||82|| తంతుమాన్ మక్షికాక్రాంతో రాజీమాంశ్చంద్రకైర్యుతః| శీర్ణపాయువలిం ముక్తనాలం పర్వాస్థిశూలినం||83|| స్రస్తపాయుం బలక్షీణమన్నమేవోపవేశయన్| సతృట్శ్వాసజ్వరచ్చర్దిదాహానాహప్రవాహికః||84||

అతీసారో యకృత్పిండాదిభిర్మాక్షికాంతైస్తుల్యో హంతి| మేచకో-నీలవర్ణః| అతిరక్తాసితస్నిగ్ధపూత్యచ్ఛశ్చాసౌ ఘనవేదనశ్చ, ఇతి కర్మధారయః| కర్బురో-నానావర్ణః| కస్మాత్పునరనేకవర్ణః ? యస్మాద్ధాతూన్-రక్తమాంసాదీన్ స్రవతి, అత ఏవాహ-ధాతున్ ప్రస్రవన్| లక్షణేఽత్ర శతృప్రత్యయః, ధాతుప్రస్రవణేన హి హేతునా నానావర్ణత్వం లక్ష్యతే| తథా, నిష్పురీషః-పురీషరహితః| అథవా, అతివిట్-బహుపురీషః| తథా, తంతుమాన్ మక్షికాక్రాంతో రాజీమాంశ్చంద్రకైర్యుతశ్చ| ఈదృశోఽతీసారో వక్ష్యమాణం నరం హంతి| శీర్ణా గుదవలయో యస్య తం| [తథా,] ముక్తో నాలో-నాలక ఇవ, యస్య తం ముక్తనాలం,-ముక్తబంధనమిత్యర్థః| తథా, పర్వాస్థిశూలో విద్యతే యస్య తం| తథా, స్రస్తపాయుం-స్థానాచ్చ్యుతగుదం| తథా, బలేన క్షీణం| పునః ప్రకృతత్వాదతీసారో విశిష్యతే| అన్నమేవాపక్వముపవేశ్యన్ సహ తృడాదిభిః సప్తభిరుపద్రవైర్యుక్తః పూర్వోక్తవిశేషణమాతురం హంతి|

Adhikarana aSmaryAH riShTam (85) · Śloka 85

అశ్మరీ శూనవృషణం బద్ధమూత్రం రూజార్దితం| |85|

అశ్మరీ శూనవృషణాదియుక్తం నరం హంతి|

Adhikarana pramehasya riShTam (85) · Śloka 85

| మేహస్తృడ్దాహపిటికామాంసకోథాతిసారిణం||85||

మేహః-ప్రమేహః, తృడాద్యుపద్రవయుక్తం నరం హంతి|

Adhikarana piTikAyAH riShTam (86-87) · Śloka 87

పిటికా మర్మహృత్పృష్ఠస్తనాంసగుదమూర్ద్ధగాః| పర్వపాదకరస్థా వా మందోత్సాహం ప్రమేహిణం||86|| సర్వం చ మాంససంకోథదాహతృష్ణామదజ్వరైః| విసర్పమర్మసంరోధహిధ్మాశ్వాసభ్రమక్లమైః||87||

పిటికా మర్మాదిగా అథవా పర్వాదిస్థా మందోత్సాహం ప్రమేహాతురం ఘ్నంతి| సర్వం చ నరం మాంససంకోథాదిభిః క్లమాంతైర్యుక్తం పిటికా ఘ్నంతి|

Adhikarana gulmasya riShTam (88-89) · Śloka 89

గుల్మః పృథుపరీణాహో ఘనః కూర్మ ఇవోన్నతః| సిరానద్ధో జ్వరచ్ఛర్దిహిధ్మాధ్మానరుజాన్వితః||88|| కాసపీనసహృల్లాసశ్వాసాతీసారశోఫవాన్| |89|

గుల్మః పృథుపరీణాహో యావచ్ఛోఫవాన్ హంతి నరం|

Adhikarana udarasya riShTam (89-91) · Śloka 91

ఇదానీముదరవ్యాధినిమిత్తం రిష్టమాహ | విణ్మూత్రసంగ్రహశ్వాసశోఫహిధ్మాజ్వరభ్రమైః||89|| మూర్చ్చాచ్చర్ద్యతిసారైశ్చ జఠరం హంతి దుర్బలం| శూనాక్షం కుటిలోపస్థముపక్లిన్నతనుత్వచం||90|| విరేచనహృతానాహమానహ్యంతం పునః పునః| |91|

విణ్మూత్రాదిభిరతీసారాంతైరుపద్రవైర్హేతుభూతైర్జఠరం చ కర్తృభూతమాతురం హంతి| కీదృశం ? దుర్బలం-హీనబలం| తథా, శూనే అక్షిణీ యస్య తం| "బహువ్రీహౌ సక్థ్యక్ష్ణోః" ఇతి షచ్| [ తథా ] కుటిల ఉపస్థో-బస్తిమేఢ్రవృషణాదిరూపో, యస్య తం| తథా, ఉపక్లిన్నే దేహత్వచౌ యస్య తం| [ తథా, ] విరేచనేన హృత ఆనాహో యస్య తమపి ముహుర్ముహురానహ్యంతం|

Adhikarana pANDurogasya riShTam (91) · Śloka 91

పాండురోగరిష్టమాహ | పాండురోగః శ్వయథుమాన్ పీతాక్షినఖదర్శనం||91||

పాండురోగః శ్వయథుయుతః పీతాక్షినఖదర్శనమాతురం హంతి|

Adhikarana SoPasya riShTam (92-93) · Śloka 93

శోఫరిష్టం బ్రూతే తంద్రాదాహారుచిచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాధ్మానాతి సారవాన్| అనేకోపద్రవయుతః పాదాభ్యాం ప్రసృతో నరం||92|| నారీం శోఫో ముఖాద్ధంతి కుక్షిగుహ్యాదుభావపి| రాజీచితః స్రవంశ్ఛర్ది జ్వరశ్వాసాతి సారిణం||93||

తంద్రాదియుక్తః శోఫోఽనేకైరుపద్రవైః- జ్వరశ్వాసాదిభిః యుతః పాదతః ప్రసృతో నరం హంతి| ముఖాత్పసృతః శోఫః పూర్వోక్తవిశేషణయుక్తో నారీం హంతి| కుక్షిగుహ్యాత్ప్రసృత ఉభవపి స్త్రీపుంసౌ, హంతి| తథా రాజీచితో-యథాస్వం దోషవర్ణాభీ రేఖాభిర్వ్యాప్తః, తథా స్రవన్- యథాదోషం స్రుతిం కుర్వన్ , ఛర్ద్యాదియుతం పురుషం హంతి|

Adhikarana jvarAtIsArayoH riShTam (94-96) · Śloka 96

జ్వరాతిసారౌ శోఫాంతే శ్వయథుర్వా తయోః క్షయే| దుర్బలస్య విశేషేణ జాయంతేఽంతాయ దేహినః||94|| శ్వయథుర్యస్య పాదస్థః పరిస్రస్తే చ పిండికే| సీదతః సక్థినీ చైవ తం భిషక్ పరివర్జయేత్||95|| ఆననం హస్తపాదం చ విశేషాద్యస్య శుష్యతః| శూయేతే వా వినా దేహాత్స మాసాద్యాతి పంచతాం||96||

జ్వరాతిసారౌ స్వతంత్రస్య శోఫస్యాంతే- అవసానే, జాయేతే| అథవా శ్వయథుస్తయోః- జ్వరాతిసారయోః , క్షయే జాయతే| ఏవం జ్వరాతిసారశోఫా యస్య శరీరిణో జాయంతే తస్య తేఽంతాయ- మృత్యవే, జాయంతే| దుర్బలస్య విశేషేణంతాయ, శీఘ్రకారిత్వాత్| శ్వయథుః పాదస్థో యస్య పిండికే చ పరిస్రస్తే- స్థానాచ్చ్యుతే ,సక్థినీ చ సీదతః- సాదం గచ్ఛతః , తం- తాదృశం నరం , వైద్యో వర్జయేత్| ముఖం హస్తచరణం చ యస్యైతే విశేషేణ శుష్యతః , దేహం వినా వా యస్య శూయేతే, స ఆతురో మాసేన పంచతాం- పంచమహాభూతసమత్వం , యాతి|

Adhikarana visarpasya riShTam (97) · Śloka 97

విసర్పః కాసవైవర్ణ్యజ్వరమూర్ఛాంగభంగవాన్| భ్రమాస్యశోఫహృల్లాసదేహసాదాతిసారవాన్||97||

విసర్పః కాసాదిమాన్ హంతి|

Adhikarana kuShTasya riShTam (98) · Śloka 98

కుష్టం విశీర్యమాణాంగం రక్తనేత్రం హతస్వరం| మందాగ్నిం జంతుభిర్జుష్టం హంతి తృష్ణాతిసారిణం||98||

కుష్టం చ కర్తృ విశీర్యమాణాంగాదియుక్తం నరం హంతి| విశీర్యమాణాంగం- కోథవచ్ఛరీరం|

Adhikarana vAtavyAdeH riShTam (99) · Śloka 99

వాయుః సుప్తత్వచం భుగ్నం కంపశోఫరుజాతురం| |99|

వాయుః సుప్తత్వగాదియుక్తం నరం హంతి|

Adhikarana vAtaraktasya riShTam (99-100) · Śloka 100

| వాతాస్రం మోహమూర్చ్ఛాయమదాస్వప్నజ్వరాన్వితం||99|| శిరోగ్రహారుచిశ్వాససంకోచస్ఫోటకోథవత్| |100|

వాతాస్రం- వాతరక్తం మోహాదియుతం హంతి|

Adhikarana sarvAmayAnAM riShTam (100-101) · Śloka 101

| శిరోరోగారుచిశ్వాసమోహవిడ్భేదతృడ్భ్రమైః||100|| ఘ్నంతి సర్వామయాః క్షీణస్వరధాతుబలానలం| |101|

శిరోరోగేతి| సర్వే చ తే ఆమయాశ్చ తే (శీరోరోగదిభిః) క్షీణస్వరాదికం నరం ఘ్నంతి|

Adhikarana alpasyApirogasya riShTam (101-102) · Śloka 102

| వాతవ్యాధిరపస్మారీ కుష్ఠీ రక్త్యుదరీ క్షయీ||101|| గుల్మీ మేహీ చ తాన్ క్షీణాన్ వికారేఽల్పేఽపి వర్జయేత్| |102|

వాతాఖ్యో వ్యాదిర్యస్య స నరః తథాఽపస్మారవాన్ కుష్ఠవాన్ రక్తపిత్తీ జఠరీ క్షయవాన్ గుల్మవాన్ ప్రమేహీ చ, తాన్- ఏతాన్ పురుషాన్ , క్షీణాన్ సతోఽల్పేఽపి వికారే సతి వర్జయేత్||

Adhikarana Aturasya riShTam (102-103) · Śloka 103

| బలమాంసక్షయస్తీవ్రో రోగవృద్ధిరరోచకః||102|| యస్యతురస్య లక్ష్యంతే త్రీన్ పక్షన్న స జీవతి| |103|

బలమాంసయోరత్యంతం క్షయః రోగస్య వృద్ధిః తథాఽరోచకః ఏతే యస్యాతురస్య లక్ష్యంతే- ఉపలభ్యంతే, స త్రీన్ పక్షాన్- సార్ధం మాసం , న జీవతి|

Adhikarana vAtAShThIlAyAH riShTam (103-104) · Śloka 104

| వాతాష్ఠీలాఽతిసంవృద్ధా తిష్టంతీ దారుణా హృది||103|| తౄష్ణయా ను పరీతస్య సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| |104|

వాతాష్ఠీలాఽత్యంతం ప్రవృద్ధా హృది తిష్ఠంతీ దారుణా- అతిరుక్వరీ , తృషాయుక్తస్య పుంసః శీఘ్రమేవ జీవితహారిణీ భవతి|

Adhikarana vAyoH riShTam (104-108) · Śloka 108

| శైథిల్యం పిండికే వాయుర్నీత్వా నాసాం చ జిహ్మతాం||104|| క్షీణాత్యాయమ్య మన్యే వా సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| నాభీగుదాంతరం గత్వా వంక్ష్ణౌ వా సమాశ్రయన్||105|| గృహీత్వా పాయుహృదయే క్షీణదేహస్య వా బలీ| మలాన్ బస్తిశిరో నాభిం విబద్ధ్య జనయన్ రుజం||106|| కుర్వన్ వంక్ష్ణయోః శూలం తృణాం భిన్నపురీషతాం| శ్వాసం వా జనయన్ వాయుర్గృహీత్వా గుదవంక్ష్ణం||107|| వితత్య పర్శుకాగ్రాణి గృహీత్వోరశ్చ మారుతః| స్తిమితస్యాతతాక్షస్య సద్యో ముష్ణాతి జీవితం||108||

వాయుహ్ పిండికే శైథిల్యం నీత్వా తథా నాసాం జిహ్మతాం- కుటిలతాం నీత్వా తథా క్షీణస్య నరస్య మన్యే వా ఆయమ్య ఆయామయిత్వా ద్రాగ్ జీవితం ముష్ణాతి||వాయుర్నాభీగుదయోరనంతరం- మధ్యం గత్వా వంక్ష్ణౌ వా సమాశ్రయన్ జీవితం ముష్ణాతి| బలీ వా పవనః పాయుం హృదయం చ గృహీత్వా అవష్టభ్యః , క్షీణదేహస్య పుంసః సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| వాయుర్మలాన్ విబధ్ద్య- సన్నిరుధ్ద్య , బస్తిశిరోనాభిం చ విబధ్ద్య రుజం జనయన్ సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| వాయుర్వంక్షణయోః శూలం తథా తృష్ణాం కుర్వన్ భిన్నపుRరీషతాం చ విదధథవా శ్వాసం జనయన్ గుదం వంక్షణౌ చ గృహీత్వా సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| మారుతః పర్శుకానాం- పార్శ్వస్థ్నాం , అగ్రాణి- ప్రాంతాని , వితత్యప్రస్తార్య , తథోరః- వక్షో , గృహీత్వా స్తిమితస్య- ఆర్ద్రతాం గతస్య సఖేదస్య నిశ్చలస్య వా , తథా ఆతతాక్షస్య- ప్రసారితనేత్రస్య , సద్యో ముష్ణాతి జీవితం|

Adhikarana mumUrShoH riShTam (109) · Śloka 109

సహసా జ్వరసంతాపస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా బలక్షయః| విశ్లేషణం చసంధీనాం ముమూర్షోరుపజాయతే||109||

సహసా- ఝటిత్యేవ , జ్వరసంతాపః , తథా తృష్ణా మూర్చ్ఛా బలక్షయః సంధివిశ్లేషశ్చ , ఇత్యేతన్ముమూర్షోః- సద్యో మరిష్యతో జాయతే|

Adhikarana SleShmajvaropataptasya riShTam (110) · Śloka 110

గోసర్గే వదనాద్యస్య స్వేదః ప్రచ్యవతే భృశం| లేపజ్వరోపతప్తస్య దుర్లభం తస్య జీవితం||110||

గోసర్గే- గవాం మోక్షకాలే ప్రత్యూషసి , లేపజ్వరేణ- శ్లేష్మజ్వరేణోపతప్తస్య యస్యవదనాత్ స్వేదః ప్రచ్యవతే , తస్య దుర్లభం జీవితం| దుర్లభమితి '' ఈషద్దుఃసుషు" ఇత్యాదినా ఖల్| " న సుందుర్భ్యాం '' ఇతి నుమ్నిషేధః| నను ,రిష్టానాం నిశ్చితానామిహాభిధానప్రస్తావాత్ కిమిదమనిశ్చితముక్తం దుర్లభమితి? మైవం| ఏకాంతిక ఏవార్థోఽయం హి దుర్లభశబ్దః| తథా చ వాల్మీకినా జగదే- " పుత్ర వీక్షస్వ పితరం సుహృష్టం చ కురు ప్రియం| దిర్లభం జీవితం హ్యస్య పునః పుత్రో భవిష్యతి||" ఇతి| తస్మాద్దుర్లభశబ్దస్య నాస్తి జీవితమిత్యేష నిశ్చిత ఏవార్థః ప్రసిధ్దః|

Adhikarana masUrikAyAH riShTam (111) · Śloka 111

ప్రవాలగులికాభాసా యస్య గాత్రే మసూరికాః| ఉత్పద్యాశు వినశ్యంతి న చిరాత్స వినశ్యతి||111||

మసూరికాః- మసూరసంస్థానాః పిటికాః ప్రవాలగుటికాసదృశా యస్య శరీర ఉత్పద్య శీఘ్రం వినశ్యంతి , స నరో ద్రాగేవ వినశ్యతి|

Adhikarana visPoTAnAM riShTam (112) · Śloka 112

మసూరవిదలప్రఖ్యాస్తథా విదృమసన్నిభాః| అంతర్వక్రాః కిణాభాశ్చ విస్ఫోటా దేహనాశనాః||112||

మసూరవిదలాకారాః , తథా ప్రవాలసద్Rఋశాః , తథాఽంతః- మధ్యే , వక్రం- ముఖం , యేషాం తే , తథా కిణాభాః , ఏతే చతుష్ప్రకారా అపి విస్ఫోటా దేహస్య నాశనాః|

Adhikarana kAmalAyAH riShTam (113) · Śloka 113

కామలాఽక్ష్ణోర్ముఖం పూర్ణం శంఖయోర్ముక్తమాంసతా| సంత్రాసశ్చోష్ణతాఽంగే చ యస్య తం పరివర్జయేత్||113||

యస్యాక్ష్ణోః కామలా- పీతాభాసత్వం భవతి , ముఖం పూర్ణం- స్వాభావికం, శంఖయోర్ముక్తమాంసత్వం , సంత్రాసః , ఉష్ణతా చాంగే భవతి , తమాతురం వర్జయేత్- అయశః పరిహృతయే న చికిత్సేత్|

Adhikarana vighRuShTasya riShTam (114) · Śloka 114

అకస్మాదనుధావచ్చ విఘృష్టం త్వక్సమాశ్రయం| ||114||

అకస్మాత్- కారణం వినా , త్వక్సమాశ్రయం విఘృష్టం యస్యానుధావచ్చ లక్ష్యతేన్ తమపి వైద్యో వర్జయేత్|

Adhikarana vraNAnAM riShTam (1-116) · Śloka 116

(చందనోశీరమదిరాకుణపధ్వాంక్షగంధయః| శైవాలకుక్కుటశిఖాకుంకుమాలమషీప్రభాః||1|| అంతర్దాహా నిరూష్మాణః ప్రాణనాశకరా వ్రణాః| ) యో వాతజో న శూలాయ మర్మజశ్చ రుజే న యః| అచూర్ణశ్చూర్ణకీర్ణాభో యత్రాకస్మాచ్చ దృశ్యతే||115|| రూపం శక్తిధ్వజాదీనాం సర్వాంస్తాన్వర్జయేద్వ్రణాన్| |116|

యో వ్రణో వాతజో లింగానుమితః శూలాయ న భవతి , పిత్తజో న దాహాయ , కఫజశ్చ న పూయాయ , మర్మజశ్చ న పీడాయై| తథా , యస్మిన్ వ్రణేఽచూర్ణశ్చూర్ణేనాకీర్ణాభః- చూర్ణవ్యాప్త ఇవ దృశ్యతే| తథా యస్మిన్ వ్రణే కారణం వినా- అకస్మాత్ , రూపం శక్తిధ్వజాదీనాం దృశ్యతే| ఆదిశబ్దేన శల్యతోమరాదిపరిగ్రః| తాన్ సర్వాన్ వ్రణాన్ వర్జయేత్|

Adhikarana Bagandarasya riShTam (116) · Śloka 116

| విణ్మూత్రమారుతవహం కృమిణం చ భగందరం||116||

విణ్మూత్రమారుతా యేన నిఃసరంతి కృమిజుష్టశ్చ యః తం చ భగందరం వర్జయేత్| కృమిణమితి "పమదిత్వాత్"(`లోమాదిపామాదిపిచ్ఛాదిభ్యః శనేలచః|') నప్రత్యయః|

Adhikarana jAnuGaTTanAdi riShTam (117) · Śloka 117

ఘట్టయన్ జానునా జాను పాదావుద్యమ్య పాతయన్| యోఽపాస్యతి ముహుర్వక్రమాతురో న స జీవతి||117||

యశ్చాతురో జానునా జాను ఘట్టయన్ తథా పాదావుద్యమ్య-ఉత్క్షిప్య, పాతయన్- సంక్షిపన్ , ముహుర్ముహురాత్మీయం వక్రం- ముఖం, అపాస్యతి-కారణం వినాఽన్యత్ర నయతి, స న జీవతి|

Adhikarana Aturasya lakShaNaviSeShAdi (118-120) · Śloka 120

దంతైశ్ఛిందన్నఖాగ్రాణి తైశ్చ కేశాంస్తృణాని చ| భూమిం కాష్ఠేన విలిఖన్ లోష్టం లోష్టేన తాడయన్||118|| హృష్టరోమా సాంద్రమూత్రః శుష్కకాసీ జ్వరీ చ యః| ముహుర్హసన్ ముహుఃక్ష్వేడన్ శయ్యాం పాదేన హంతి యః||119|| ముహుశ్ఛిద్రాణి విసృశన్నాతురో న స జీవతి| |120|

యశ్చాతురో హృష్టరోమా సాంద్రమూత్రః తథా శుష్కకాసీ తథా జ్వరీ , స ఇదమిదం కుర్వన్న జీవతి| కిం తత్ ? ఇత్యాహ- దంతైశ్ఛిందనఖాగ్రాణి, తథా తైరేవ- దంతైః , కేశాంశ్ఛిందన్, తథా- తృణాని ఛిందన్ , తథా భువం కాష్ఠేన విలిఖన్ , లోష్టమపరలోష్టేన తడయన్, ముహుః పునఃపునర్హసన్ ,తథా ముహుః క్ష్వేడన్- శబ్దం కుర్వన్ , ముహుః శయ్యాం పాదేన యో హంతి , తథా ఛిద్రాణి- అపరాధాన్ విమృశన్- ఘోషయన్| కేచిద్వ్యాచక్షతే,- ఛిద్రాణి-నాసికాదీని, విమృశన్- సంస్పృశన్, ఇతి|

Adhikarana muKe tilakAdi lakShaNaviSeShAdi (120-121) · Śloka 121

| మృత్యవే సహసాఽఽర్తస్య తిలకవ్యంగవిప్లవః||120|| ముఖే, దంతనఖే పుష్పం, జఠరే వివిధాః సిరాః| |121|

అర్తస్య-ఆతురస్య, సహసా జాతో ముఖే-వదనే, తిలకవ్యంగవిప్లవో మృత్యవే-మరణాయ| తథా, దంతాశ్చ నఖాశ్చ దంతనఖం, తస్మిన్ దంతనఖే, సహసా పుష్పం జాతమాతురస్య మృత్యవే| తథా, జఠరే సహసా వివిధాః-నానావిధా వర్ణేన సంస్థానేన చ, సిరా జాతా ఆర్తస్య మృత్యవే-మరణం సూచయంతీత్యర్థః|

Adhikarana urdhvaSvAsAdi lakShaNaviSeShAdi (121-122) · Śloka 122

| ఊర్ధ్వశ్వాసం గతోష్మాణం శూలోపహతవంక్షణం||121|| శర్మ చానధిగచ్ఛంతం బుద్ధిమాన్ పరివర్జయేత్| |122|

ఊర్ధ్వశ్వాసాదిమంతమాతురం సుమతివర్జయేత్-న చికిత్సేత్|

Adhikarana vikAravardhanAdi lakShaNaviSeShAdi (122-123) · Śloka 123

| వికారా యస్య వర్ధంతే ప్రకృతిః పరిహీయతే||122|| సహసా సహసా తస్య మృత్యుర్హరతి జీవితం| |123|

వికారాః-జ్వరాదయః, యస్యాతురస్యాకస్మాద్వర్ధంతే| ప్రకృతిః-స్వభావః, పరిహీయతే| యథా, శూరః కాతరః స్యాత్, దాతా వా తృష్ణావాన్, ఇత్యాది| అథవా, ప్రకృతిః-వాతాదిః, తేన వాతప్రకృతిః పిత్తప్రకృతిర్భవేత్, ఇత్యాది| తస్య సహసా-శీఘ్రమేవ, జీవితం మృత్యుర్హరతి|

Adhikarana auShadhasaMpAdanASakyatvaM (123-124) · Śloka 124

| యముద్దిశ్యాతురం వైద్యః సంపాదయితుమౌషధం||123|| యతమానో న శక్నోతి దుర్లభం తస్య జీవితం| |124|

యమాతురముద్దిశ్య భిషగ్యతమాన ఔషధం సంపాదయితుం న శక్నోతి, తస్య దుర్లభం జీవితం|

Adhikarana yogyauShadhasidhyaBAve aSakyatvaM (124-125) · Śloka 125

| విజ్ఞాతం బహుశః సిద్ధం విధివచ్చావచారితం||124|| న సిధ్యత్యౌషధం యస్య నాస్తి తస్య చికిత్సితం| |125|

యస్యాతురస్యౌషధం విజ్ఞాతం బహుశః సిద్ధం విధానేన చోపయుక్తం న సిధ్యతి, తస్య చికిత్సితం నాస్తి|

Adhikarana auShadhAdivarNAderviparyaye aSakyatvaM (125-126) · Śloka 126

| భవేద్యస్యౌషధేఽన్నే వా కల్ప్యమానే విపర్యయః||125|| అకస్మాద్వర్ణగంధాదేః స్వస్థోఽపి న స జీవతి| |126|

యస్యౌషధే-కషాయఘృతలేహాదౌ, తథాఽన్నే-భక్తసూపాదికే, వా కల్ప్యమానే విపర్యయః-అన్యథాసంపత్తిర్వర్ణగంధరూపాదేః, అకస్మాత్-నిమిత్తం వినాఽపి భవేత్, స స్వస్థోఽపి న జీవతి|

Adhikarana nivAte sendhanajyotyupaSamane aSakyatvaM ,atimAtraBAjanapatane aSakyatvaM (126-127) · Śloka 127

| నివాతే సేంధనం యస్య జ్యోతిశ్చాప్యుపశామ్యతి||126|| ఆతురస్య గృహే యస్య భిద్యంతే వా పతంతి వా| అతిమాత్రమమత్రాణి దుర్లభం తస్య జీవితం||127||

యస్య చాతురస్య గృహే నివాత ఇంధనసహితం జ్యోతిః-అగ్న్యాదిరూపం శామ్యతి, తస్య దుర్లభం జీవితం| యస్య చాతురస్య గృహేఽమత్రాణి-భాజనాని, అతిమాత్రం-అత్యంతం భిద్యంతే, అథవా పతంతి, తస్య దుర్లభం జీవితం|

Adhikarana sahasA rogamuktau aSakyatvaM (128) · Śloka 128

యం నరం సహసా రోగో దుర్బలం పరిముంచతి| సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే||128||

యం నరం దుర్బలం సంశయప్రాప్తం సంతం సహసా-ఝటిత్యేవ, రోగో ముంచతి తస్య నరస్యాత్రేయో జీవితం సంశయప్రాప్తం మన్యతే-ప్రతిపద్యతే|

Adhikarana pRuShTe~api maraNakathananiShedhaH (129) · Śloka 129

కథయేన్న చ పృష్టోఽపి దుఃశ్రవం మరణం భిషక్| గతాసోర్బంధుమిత్రాణాం న చేచ్చేత్తం చికిత్సితుం||129||

గతాసోర్బంధుమిత్రాణి తేషాం, ప్రకృతత్వాద్గతాసుసంబంధి మరణం దుఃశ్రవం పృష్టోఽపి వైద్యో న కథయేత్, కిముతాపృష్టః ? తథా హి వైద్యోక్తాద్దుఃశ్రవమరణశబ్దశ్రవణాత్ సంతాప ఉత్పద్యతే తత్సుహృదాం| ఏవం చ భిషజః పరోపతాపకరణాత్ పాపేన యోగః స్యాత్| న చ తం-గతాసుం, చికిత్సితుం వైద్య ఇచ్చేత్| తథావిధాతురచికిత్సనాద్ధి వైద్యస్యాయశఃసంయోగః స్యాత్| గతాసోరితి భావినిభూతవదుపచారాద్భవిష్యతి క్తో వైద్యః| యథా-"వృష్టో దేవః సంపన్నాః శాలయః" ఇతి|

Adhikarana yamadUtAdiBirauShadhavIryanASaH (130) · Śloka 130

చికిత్సానైష్ఫల్యాచ్చ తం నోపక్రమేదితి ప్రతిపాదయన్నాహ యమదూతపిశాచాద్యైయత్పరాసురుపాస్యతే| ఘ్నద్భిరౌషధవీర్యాణి తస్మాత్తం పరివర్జయేత్||130||

యమదూతపిశాచరక్షఃప్రభృతిభిః, యత్-యస్మాత్, పరాసుః గతాసుః, ఉపాస్యతే-సేవ్యతే| కింభూతైః ? ఔషధానాం-రసాయనాదీనాం, వీర్యాణి-శక్తిః, ఘ్నద్భిః-యథాయథం వ్యాధిప్రశమనసామర్థ్యమన్యథా కుర్వద్భిః| తస్మాత్తం పరివర్జయేత్|

Adhikarana riShTaj~jAnAvaSyakatA (131) · Śloka 131

ఆయుర్వేదఫలం కృత్స్నం యదాయుర్జ్ఞే ప్రతిష్ఠితం| రిష్టజ్ఞానాదృతస్తస్మాత్సర్వదైవ భవేద్భిషక్||131||

యత్-యస్మాత్, ఆయుర్జ్ఞే-ఆయుర్వేదవిది వైద్యే, ఆయుర్వేదఫలం సకలం ప్రతిష్ఠితం| తస్మాద్రిష్టాజ్ఞానాదృతో భిషగ్భవేత్| ఆయుర్వేదస్య హ్యేతత్ఫలం,-యదాయుషః పరిజ్ఞానం పరిపాలనం చ| తచ్చోభయం రిష్టజ్ఞానాజ్జాయతే, తస్మాదత్రాదరః కార్యః|

Adhikarana viShamaparihAriNAM maraNam (5) · Śloka 5

మరణం ప్రాణినాం దృష్టమాయుఃపుణ్యోభక్షయాత్| తయోరప్యక్షయాద్దృష్టం విషమాపరిహారిణాం||132|| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్బాగ్భాటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే వికృతివిజ్ఞానీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||

ఆయుశ్చ పుణ్యం చోభయం చ, ప్రకృతత్వాదాయుఃపుణ్యయోరుభయోస్తేషామాయుఃపుణ్యోభయానాం క్షయ ఆయుఃపుణ్యోభయక్షయః, తస్మాదాయుఃపుణ్యోభక్షయాత్ మరణం ప్రాణినాం-శరీరిణాం, దృష్టం-ఉపలబ్ధం, మునీంద్రైః| తత్ర సర్వోపకరణసంపన్నామపి సమ్యగ్వాహ్యమానరథవదుపభోగవశేన యథోచితప్రమాణాయుఃక్షయాద్యన్మరణం జాయతే, తదాయుఃకక్షయాదితి బోధ్యం| జ్యోతిఃశాస్త్రవిద్భిర్జాతకపరికల్పితనియతాయుషామన్యేషాం చ యదాహారాద్యభావేన మరణం, తత్పుణ్యక్షయాద్బోధ్యం| యత్రాయుఃక్షయో యథావల్లక్షితో దృశ్యతే, తథైవ చ పుణ్యక్షయః, తదుభయక్షయాన్మరణం బోధ్యం| న చైతదేవ హేతుత్రయమాయుఃపుణ్యోభయక్షయలక్షణం శరీరిణాం మరణే కారణం| కింతర్హి ? అన్యదపి విద్యత ఇత్యాహ-తయోరిత్యాది| నను, ఆయుఃపుణ్యోభయక్షయాత్మకం లక్షణత్రితయం ప్రకృతం| తతశ్చ తేషామితి నిర్దేశః ప్రాప్తః| నైతదేవం| ఇహ హ్యాయుఃపుణ్యయోరేవ పరామర్శః సర్వనామ్నాయుక్తో న తు తృతీయస్య హేతోః, తదాత్మకత్వాదుభయస్య| అతః 'తయోరప్యక్షయాట్ ఇతి యుక్తో ద్వయోర్నిదేశః| తయోః-ఆయుఃపుణ్యయోః, అహానితోఽపి మరణం దృష్టం| యస్మాద్దీర్ఘాయుషోపేతానాం తథా పుణ్యవత్త్వలక్షణం యత్సర్వోపకరణత్వం తత్సంపన్నానామసేవ్యోద్భూతం| విషమంచండమాతంగుతురంగగోమహిషదుర్గంధవేగశ్వభ్రప్రపాతకేసరీసరీసృపాదిసేవనం, న తత్పరిహరంత్యేవం శీలం యేషాం తే విషమాపరిహారిణః, తేషాం యన్మరణం తద్విషమాపరిహరణాద్భవతి| యద్యప్యాయుఃక్షయాదేవ సర్వం మరణం, తథాఽపి పుణ్యక్షయవిషమాపరిహరణాభ్యామాయుఃక్షయస్యైవ కారణభూతత్వాదేవముక్తం| తదేవం విద్యమానాయుష్ట్వే తథా సర్వోపకరణసంపన్నత్వే విషమమపరిహరతాం యన్మరణం తద్విషమాపరిహారిణాం బోధ్యం| బాహ్యవాహకదోషాదికారణరథవినాశసదృశమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే వికృతివిజ్ఞానీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||

Adhikarana athA~ggaviBAgo nAma pa~jcamo~adhyAyaH---pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతోఽంగవిభాగం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

సంప్రసూతే గర్భేఽంగాస్థిసిరామర్మపరిజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః| తత్రాశ్రయత్వాదంగవిభాగః ప్రథమముచ్యతే కారణోపచారాదధ్యాయస్య నామ|| 1||

Adhikarana a~gga-pratya~ggAni (2) · Śloka 2

సకలమపి శరీరమంగమిత్యుచ్యతే| తత్ర పునః షడంగం| శిరేఽంతరాధిర్ద్వౌ బాహూ సక్థినీ చ| నేత్రనాభిపాణిపాదా- దీని త్వస్య ప్రత్యంగాని||2||

అంగం శరీరం| తస్య షట్ శిరఃప్రభృతీన్యంగాన్యవయవాః| అంతరాధిః ఆజత్రోరాకటేః| ప్రత్యంగమవయవస్యాప్యవయవః| నేత్రకర్ణాదీని శిరసః| నాభిహృదయాదీన్యంతరాధేః| ప్రాణిస్కంధాదీని బాహ్వోః| పాదజంఘాదీని సక్థ్నోః|| 2||

Adhikarana mahABUteByo~a~gganirvRuttiH (3) · Śloka 3

మహాగుణమయేభ్యశ్చ ఖపవనతేజోజలభూమ్యాఖ్యేభ్యో మహాభూతేభ్యశ్చేతనాధిష్ఠితేభ్యోఽభినిర్వృత్తిరంగస్య||3||

తస్య చాంగస్య ఖాదిభ్యో మహాభూతేభ్యోఽభినిర్వృత్తిః| కింభూతేభ్యశ్చేతనేనాత్మనాఽధిష్ఠితేభ్యః| తాని చ కింభూతాని? మహాగుణమయాని| సత్త్వాదయ ఏవ భూతభావేన పరిణతా ఆత్మాధిష్ఠితాశ్చ|| 3|| తస్య చాంగస్య ఖాదిభ్యో మహాభూతేభ్యోఽభినిర్వృత్తిః| కింభూతేభ్యశ్చేతనేనాత్మనాఽధిష్ఠితేభ్యః| తాని చ కింభూతాని? మహాగుణమయాని| సత్త్వాదయ ఏవ భూతభావేన పరిణతా ఆత్మాధిష్ఠితాశ్చ|| 3||

Adhikarana prANinAM sArupyAsArUpya- tvasya kAraNam (4) · Śloka 4

భూతానామేవ చ దృష్టాదృష్టవివిధకర్మవశాదనేకరూపాత్ సన్నివేశషదాకృతిప్రమాణస్నేహదీప్తిస్వరాదీనాం సారుప్యమసారూప్యం వా సూక్ష్మస్థూలతారతమ్యభేదభిన్నమతిబహుప్రకారం నిష్పద్యతే||4||

తత్ర శరీరే తథా తేషామేవ మహాభూతానాం సన్నివేశవిశేషాత్ ప్రకృతిప్రమాణాదీనాం సాద్రుశ్యమసాదృశ్యం చ బహుప్రకారం నిష్పద్యతే| కింభూతాత్ సన్నివేశవిశేషాత్ ? దృష్టాదృష్టనానావిధకర్మవశేనానేకరూపాత్| దృష్టం కర్మ మాతృపితృభ్యాం స్నేహకృతమాహారాది| అదృష్టమన్యజన్మకృతం| శరీరాణాం కింభూతం సారూప్యమసారూప్యంచాహ-సూక్ష్మాదితారతమ్యభేదభిన్నమత ఏవ చ బహుప్రకారం|| 4||

Adhikarana AkAshalakShaNam (5) · Śloka 5

తత్ర సత్త్బహులమాకశం||5||

తత్రేత్యాదినా ప్రత్యేకమపి మహాభూతస్య త్రిగుణత్వే విశేషకథనం|

Adhikarana vAyorlakShaNam (1) · Śloka 1

రజోబహులో వాయుః|1|

అగ్నిలక్షణం

Adhikarana jalalakShaNam (1) · Śloka 1

సత్త్వతమోబహులమంబు|1|

పృథివ్యా లక్షణం

Adhikarana pRuthivyA lakShaNam (1) · Śloka 1

తమోబహులా భూః||1||

Adhikarana AkAshAdInAM li~ggAni (6) · Śloka 6

తేషామప్రతిఘాతశ్చలత్వమౌష్ణ్యం ద్రవతా కాఠిన్యమితి క్రమా- ల్లింగాని||6||

తేషాం మహాభూతానాం పంచానాం సద్భావే అప్రతిఘాతాదిక్రమేణ లింగం|

Adhikarana AkAshAdInAM visheShAdhiShThAnam (7) · Śloka 7

విశేషతశ్చ శ్రోత్రాదిష్వింద్రియేష్వవస్థానం||7||

తేషాం చ మహాభూతానాం శబ్దాదిభిర్గుణైః క్రమేణైవ ఏకైకప్రవృద్ధైరన్వయః| తేన శబ్దగుణమాకాశం| శబ్దస్పర్శగుణః పవనః| శబ్దస్పర్శరుపగుణం తేజః| శబ్దస్పర్శరూపరసగుణం జలం| శబ్దాదిపంచగుణా పృథివీ|| 7||

Adhikarana AkAshAdInAM guNAH (8) · Śloka 8

శబ్దస్పర్శరూపరసగంధైరేకైకప్రవృద్ధైరన్వయః||8||

తేషాం చ మహాభూతానాం శబ్దాదిభిర్గుణైః క్రమేణైవ ఏకైకప్రవృద్ధైరన్వయః| తేన శబ్దగుణమాకాశం| శబ్దస్పర్శగుణః పవనః| శబ్దస్పర్శరూపగుణం తేజః| శబ్దస్పర్శరూపరసగుణం జలం| శబ్దాదిపంచగుణా పృథివీ|| 8|

Adhikarana AkAshajA BAvAH (9) · Śloka 9

తత్రాఽఽకాశజాని శ్రోత్రం శబ్దః సర్వస్త్రోతాంసి వివిక్తతా||9||

తత్ర శరీర ఆకాశజాని శ్రోత్రాదీని| శ్రోత్రమింద్రియం| తథా శబ్దః| ఆకాశభావాచ్ఛబ్దభావః| వివిక్తతా శారీరాణాం భావానాం విభాగః|| 9||

Adhikarana vAyavIyA BAvAH (10) · Śloka 10

వాయవీయాని స్పర్శనం స్పర్శః ప్రశ్వాసోచ్ఛ్వాసాదిపరిస్పందనాని లాఘవం చ||10||

వాయవీయాని స్పర్శనాదీని| స్పర్శనమింద్రియం| స్పర్శోఽన్యస్పర్శనవిషయః| ఏవం రూపాదీనామపి వాచ్యం|| 10||

Adhikarana AgneyA BAvAH (11) · Śloka 11

ఆగ్నేయాని దర్శనం రూపం పిత్తమూష్మా పక్తిః సంతాపో మేధా వర్ణో భాస్తేజః శౌర్య్యంచ||11||

ఆగ్నేయాని దర్శనాదీని| దర్శనం చక్షురింద్రియం| పిత్తం దోషః| ఉష్మా అగ్నిః| పక్తిస్తత్క్రియా| భా కాంతిః| తేజః ప్రసిద్ధం|

Adhikarana AmBasA BAvAH (12) · Śloka 12

ఆంభసాని రసనం రసః స్వేదక్లేదవసాఽసృకశుక్రమూత్రాదిద్రవసమూహః శైత్యం స్నేహశ్చ||12||

ఆంభసాని దేహే రసనాదయః| ఏకో రసశబ్దో రసవిషయత్వజ్ఞాపనార్థః| ద్వితీయో ధాతువిశేషగ్రహణార్థః|| 12||

Adhikarana pArthIvA BAvAH (13) · Śloka 13

పార్థీవాని ఘ్రాణం గంధః కేశనఖాస్థ్యాదిమూర్తసమూహో ధైర్య్యస్థైర్య్యంచ||13||

పార్థివాని ఘ్రాణాదీని| ఇతి దేహే పంచమహాభూతకార్యే చేతనశ్చాప్యాయాత్యవహితమనసాపి పరీక్ష్యమాణో న కించిల్లభ్యతే|| 13||

Adhikarana mAtRujAH BAvAH (14) · Śloka 14

తేశు మాతృజాని మృదూని త్వగ్రక్తమాంసమేదోమజ్జనాభిహృదయామాశయగర్భాశయయకృత్ప్లీహాక్లోమాంత్రగుదాదీని||14||

మాతృజానీతి తేషు చ మహాభూతకార్యేషు మధ్యే కించిద్గర్భస్య మాతృజం| కించిత్ పితృజం| కించిచ్చేతనజం| చేతన ఆత్మా| తతః సంక్రాంతమిత్యర్థః| త్వగాదీన్యన్యాని మృదూని గర్భస్య మాతృజాని విద్యాత్| గర్భాశయః స్త్రీగర్భస్యైవ|| 14||

Adhikarana pitRujAH BAvAH (15) · Śloka 15

పితృజాని స్థిరాణి కేశనఖాస్థిశుక్రసిరాస్నాయ్వాదీని||15||

కేశాదీన్యన్యాని చ స్థిరాణి పితృజాని|| 15||

Adhikarana AtmajAH BAvAH (16) · Śloka 16

ఆత్మజాని నానాయోనిషూత్పిత్తిర్మనశ్చేతనేంద్రియాణి ప్రాణాపానౌ ధారణమాకృతిస్వరవర్ణవిశేషాః కామక్రోధలోభభయహర్షధర్మశీలతాస్మృతిబుద్ధీచ్ఛాద్వేషప్రయత్నాహంకారసుఖదుఃఖాయురాత్మజ్ఞానాని చ||16||

ఆత్మజాని పునర్నానావిధయోన్యుత్పత్యాదీని| ఆత్మనా హ్యవదాతానవదాతకర్మకారణభూతేన యోనిషు మృగసరీసృపాదిషూత్పద్యతే; అతః సంస్కారేణ నిఃశ్రేయసాయ| తథా మనః ఆత్మజం| తద్ధి న కుతశ్చిదాగచ్ఛత్యాత్మనా నిత్యసంబంధిత్వాత్| ఇంద్రియాణి త్వాత్మకృతాన్యేవ| చేతనేంద్రియాణి పంచ బుద్ధీంద్రియాణి శ్రోత్రాదీని| ప్రాణాపానౌ చాత్మజౌ| తాభ్యామేవ హ్యాత్మకారణాభ్యాం జీవ్యతే| సాధారణమవయవానాం ధారణముత్సాహేన దేహావష్టంభః| ఆకృత్యాదీనాం నానావిధా విశేషాః ఆకృతిః సంస్థానం| తస్యాం హి భూతాని సమవాయికారణం| ఆత్మా త్వసమవాయికారణం| కామాదయః సర్వ ఏవ విజ్ఞానధర్మా ఆత్మభవాః| తథా సుఖాదయోఽప్యాత్మనః కర్మఫలత్వాత్|| 16||

Adhikarana sAtmyajA BAvAH (17) · Śloka 17

సాత్మ్యజాన్యాయురారోగ్యమనాలాస్యలోలుపత్వమింద్రియప్రసాదస్వరవర్ణౌజః సంపత్ప్రశస్తతా ప్రహర్షభూయస్త్వం మేధాబలం చ||17||

సాత్మ్యజాని యాని దేహినో గర్భాత్ ప్రభృతి సాత్మ్యసేవిన ఏవ భవంతి| స్వరాదీనాం సంపత్పరిపూర్ణత్వం| ప్రశస్తతా ప్రశస్యత్వం|| 17||

Adhikarana rasajA BAvAH (18) · Śloka 18

రసజాని కృత్స్నస్య దేహస్య సంభవో వృత్తిర్వృద్ధిస్తృప్తిరలౌల్యం పుష్టిరుత్సాహశ్చ||18||

రసజాని యాని రసేభ్యః పరిణతేభ్యః సంపద్యంతే| దేహస్య సంభవో మాతృజఠరే| వృత్తిర్వృద్ధిస్తత్రైవ| జాతస్య చ|| 18||

Adhikarana shuddhasattvajA BAvAH (19) · Śloka 19

శుద్ధసత్త్వజాని శౌచమాస్తికత్వం, కృతజ్ఞతా, దాక్షిణ్యం, వ్యవసాయః, శౌర్య్యం, గాంభిర్యం బుద్ధిర్మేధా, స్మృతిః శుక్లవర్త్మరుచిర్భక్తిరభిషంగాభావస్తమోగుణో విపర్యయశ్చ||19||

శుద్ధసత్త్వజాని యాని చ వస్తూని రజస్తమోభ్యామనపహతేన శుద్ధేన సత్త్వేన భవంతి| అస్తి పరలోక ఇతి విజ్ఞానం యస్యాఽసావాస్తికస్తస్య భావః ఆస్తికత్వం| బుద్ధిర్గ్రహణశక్తిః| మేధా ప్రజ్ఞా| భక్తిర్దేవతాది విషయే| అభిషంగః సంపరిత్యాగాశక్తతా తస్యాఽభావః క్రోధాద్యనభిభవ ఇతి యావత్| తమోగుణానాం వక్ష్యమాణానామజ్ఞానవిషాదాదీనాం వైపరీత్యమితి సత్త్వజాని|| 19||

Adhikarana rAjasA BAvAH (20) · Śloka 20

రాజసాని దురుపచారతాఽనార్యం శౌర్య్యం మాత్సర్యమమిత- భాషిత్వమహంకారో లోలుపత్వం దంభో మానః క్రోధో హర్షః కామశ్చ||20||

రాజసాని తామసాని చ రజస్తమోభ్యాముపహతేన సత్త్వేనైవ భవంతి| దురుపచారః యస్య పరిచారకాదిభిర్దుఃఖేన చిత్తం గ్రహీతుం పార్య్యతే తస్య భావః| అనార్యం శౌర్యం విషయకాలాదినా అనుచితం| ఉచితం శౌర్య్యం సాత్త్వికత్వమేవ| లోలుపో విషయకౌతుకీ తస్య భావః|

Adhikarana tAmasA BAvAH (21) · Śloka 21

తామసాన్యజ్ఞానం విషాదః ప్రమాదో నిద్రాఽఽలస్యం క్షుత్తృష్ణా శోకో మాత్సర్యం విప్రతిపత్తిః పరాతిసంధానం సత్త్వగుణ వైపరీత్యం చ||21||

అజ్ఞానాదీని తామసాని| అజ్ఞానం మిథ్యాజ్ఞానం| విప్రతిపత్తిర్విరోధోఽన్యేన| పరాతిసంధానం పరపక్షప్రతిబంధః| సత్త్వజానాం శౌచాస్తికత్వాదీనాం వైపరీత్యం|| 21||

Adhikarana manasaH upaplavau dehasya BUtAtmakatABisandhishca (22) · Śloka 22

తత్ర సత్త్వం మనస్తస్యోపప్లవో రజస్తమశ్చ ఇత్యేవంభూతాత్మకం దేహమాహుః||22||

సత్త్వం కిముచ్యత ఇత్యాహ-తత్రేత్యాది| సత్త్వం మనః ఇతి పర్య్యాయౌ| తస్య సత్త్వస్య రజస్తమశ్చోపప్లవౌ| ఇత్యనేన ప్రకారేణ పృథివ్యాదివికారసముదాయాత్మకం దేహమాహురాచార్య్యాః| తేనైతత్ స్థితమస్మిన్ దర్శనే-ఆత్మా నిత్యః అవికారః న జాయతే న చ వినశ్యతి| సత్త్వాదిసంయోగాత్తు జాతాదివ్యపదేశం లభతే| సంయోగశ్చ తస్యావిద్యాస్వభావకృతః| అవిద్యాక్షయాధ్యవలీనే సంయోగే శుద్ధః సన్ ముక్త ఇత్యుచ్యతే| ఏకేన హ్యన్వయినా కర్త్రా వినా బాలత్వాదీనాం స్మృత్యాదినా ఫలాభిసంధానేన కార్య్యాఽప్రవృత్తేర్దేహాదికార్య్యస్య చ సంభవః| స చ స్వతంత్రోఽప్యాత్మనైవ తత్కర్మ కరోతి| యస్య బంధో వా మోక్షో వా ఫలమశ్నుతే, తస్య చ స్వకర్మణ ఏవ కరణాత్ కారణాత్ సంయోగస్తద్వినాశౌ బంధమోక్షౌ| న హ్యాత్మనా కర్త్రా వినా శరీరస్య సంభవః| తథా చ భగవాన్ చరకః:- మృద్దండచక్రైశ్చ కృతం కుంభకారాదృతే ఘటం| కృతం మృత్తృణకాష్ఠైశ్చ గృహకారాద్వినా గృహం| యో వదేత్స వదేద్దేహం సంభూయకరణైః కృతం| ఇతి| తస్మాదాత్మా చేతనః కారణం నిత్యః| అచేతనాని తు మహాభూతాని అనిత్యాని ప్రతిక్షణప్రధ్వంసీని| తేషాం హి నిత్యత్వే భావానాం వృద్ధ్యాద్యసంభవః| న హి తదేకం వస్తు తథా చాన్యథా చ భవితుమర్హతి| దృశ్యతే చ| తస్మాదనిత్యాని భూతాని| తదధిష్ఠితాని పురుషాఖ్యాం లభంతే| ఏవమాత్మనోఽనాదిః సంయోగః పురుషసంయోగిభిరన్యోన్యసాపేక్షైర్భవతి| తస్మాత్ స్థితమేవంభూతాత్మకం దేహమాహురితి|

Adhikarana dehasya praviBAgaH (23) · Śloka 23

తస్య పునః ప్రవిభాగః-త్వచః కలా దోషా ధాతవో మలా బుద్ధీంద్రియాణి తదధిష్ఠితాని కర్మేంద్రియాణ్యతీంద్రియమాశయాః ప్రాణాయతనాని కండరాజాలాని కూర్చారజ్జ్వస్సీవన్యోఽస్థిసంఘాతాః సీమంతా అస్థీన్యస్థిసంధయః స్నాయూని పేశ్యః సిరా ధమన్యః స్రోతాంస్యూష్మాణో మర్మణి కేశశ్మశ్రులోమాని ప్రకృతివికృతిభేదాశ్చ||23||

స చ దేహస్త్వగాదిభిరపోద్ధారేణ ప్రవిభజ్యతే| సుబోధం|| 23||

Adhikarana tvacolakShaNaM sa~gKyA ca (24) · Śloka 24

తత్రాఽసృజః పచ్యమానస్య క్షీరస్యేవ సంతానికాః షట్ త్వచో భవంతి||24||

తత్ర దేహే షట్ త్వచో రక్తాత్ స్వోష్మణా పచ్యమానాత్క్షీరజాలికావత్ భవంతి| తాస్తు కదలీదలవదంతరే క్రమేణ వర్తంతే| తాసాం త్వచాం ప్రసాదాద్రక్తస్య ప్రసాదః| త్వచో హి రక్తస్య ప్రసన్నతాం జనయంతి| ఘనీభావస్యాల్పీభావాపాదనాచ్చ|| 24||

Adhikarana tvakprasAdaphalam (25) · Śloka 25

త్వక్ప్రసాదాద్రక్తస్య ప్రసాదః| ఉదకధరా త్వక్ తాసాముదకధరా చాద్యా||25||

తాసాం ప్రథమా దేహ ఉదకం విభర్తి యేన బహిరార్ద్రత్వాభావః|| 25||

Adhikarana asRugdharA tvak (26) · Śloka 26

ద్వితీయాఽసృగ్ధరా||26||

ద్వితీయయా రుద్ధంత్వస్రం| తేన రక్తం న బహిః స్యందతే| సాఽసృగ్ధరా నామ ఇత్యాది సుబోధం|| 26||

Adhikarana sidhmakilAsAdhiShThAnA tvak (27) · Śloka 27

తృతీయా సిధ్మకిలాసాధిష్ఠానా||27||

యదాశ్రిత్య యస్య భావస్తస్య తదధిష్ఠానం| సిధ్మ కుష్ఠవిశేషః| కిలాసం శ్విత్రం|| 27||

Adhikarana sarvakuShThAdhiShThAnA tvak (28) · Śloka 28

పంచమీ పునరలజీవిద్రధ్యధిష్ఠానా| ప్రాణధరా త్వక్ షష్ఠీ తు ప్రాణధర| యస్యాం ఛిన్నాయాం తామ్యత్యంధమివ చ తమః ప్రవిశతి యాం చాధిష్ఠాయారూంషి జాయంతే| పర్వసు కృష్ణరక్తాని స్థూలమూలాని దుశ్చికిత్స్యతమాని||28||

షష్ఠీ సర్వసామంతర్మాంసలగ్నా| సా ప్రాణానంతరవరుద్ధ్యాఽవతత్యావతిష్ఠతి| తదధిష్ఠానాని హి విశేషేణ కృష్ణరక్తాన్యరూంషి|

Adhikarana matAntareNa tvacAM saptavidhatvam (29) · Śloka 29

అన్యే సప్త త్వచో వదంతి| భాసినీ త్వక్ తత్ర ప్రథమా భాసినీ నామ యా వర్ణానామవభాసినీ ఖాదీనాం చ పంచానాం ఛాయానాం సా వ్రీహేరష్టాదశభాగప్రమాణా||29||

అన్యే త్వాచార్య్యా భాసిన్యాదిభేదేన సప్తసంజ్ఞాస్త్వచో వదంతి| సుబోధం| పంచ ఛాయా వక్ష్యమాణాః|| 29||

Adhikarana lohinI tvak (1) · Śloka 1

ద్వితీయా లోహినీ నామ షోడశభాగప్రమాణా|1|

Adhikarana shvetA tvak (1) · Śloka 1

తృతీయా శ్వేతా నామ ద్వాదశభాగప్రమాణా|1|

Adhikarana tAmrA tvak (1) · Śloka 1

చతుర్థీ తామ్రా నామాఽష్టభాగప్రమాణా|1|

Adhikarana vedinI tvak (1) · Śloka 1

పంచమీ వేదినీ నామ పాంచభాగప్రమాణా|1|

Adhikarana rohiNI tvak (1) · Śloka 1

షష్ఠీ రోహిణీ నామ వ్రీహిప్రమాణా|1|

Adhikarana mAMsadharA tvak (1) · Śloka 1

సప్తమీ మాంసధరా నామ వ్రీహిద్వయప్రమాణా||1||

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

యస్తు ధాత్వాశయాంతరేషు క్లేదోఽవతిష్ఠతే స యథా స్వమూష్మభిర్విపక్వః స్నాయుశ్లేష్మజరాయుచ్ఛన్నః కాష్ఠ ఇవ సారో ధాతుసారశేషో రసశేషోల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః|30|

Adhikarana kalAlakShaNam (30) · Śloka 30

యస్తు ధాత్వాశయాంతరేషు క్లేదోఽవతిష్ఠతే స యథా స్వమూష్మభిర్విపక్వః స్నాయుశ్లేష్మజరాయుచ్ఛన్నః కాష్ఠ ఇవ సారో ధాతుసారశేషో రసశేషోల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః||30||

ఉక్తాస్త్వచః కలా ఉచ్యంతే-యస్త్విత్యాది| ధాతూనాం రక్తాదీనామాశయా యాని స్రోతాంసి తేశాం ద్వయోర్ధాత్వాశయయోర్మధ్యే యః క్లేదః స స్వేన-స్వేన ధాతూష్మణా పక్వః శ్లేష్మాదిఛన్నః సన్ కలాఖ్యా లభతే| కాష్ఠసారవత్ యథా కాష్ఠేఽంతఃసారో విభజ్యతే, తథా శరీరే కలాః| తాశ్చ స్వస్థానమజహత్యః శరీరం వ్యాప్నువంతి| స తు క్లేదో ధాతుసారశేషో న పూర్వధాతుతాం నాప్యుత్తరధాతుతాం ప్రాప్నోత్యతః స్వల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః, ఆసాం తు క్రమో ధాతుక్రమసంభవవిశేషాత్| విశిష్టకార్యతా తు స్వభావాత్|| 30||

Adhikarana saptakalAH (1) · Śloka 1

తా ధాత్వాశయంతరమర్యాదాః సప్త కలాః||1||

Adhikarana mAMsadhara kalA (31) · Śloka 31

తాసాం ప్రథమా మాంసధరా నామ| యస్యాం మాంసే సిరాస్నాయుధమనీస్రోతసాం భూమావివ పంకోదకేన బిసమృణాలానాం ప్రతానాని భవంతి||31||

తథాహి-ప్రథమా రసవిశేషజాఽపి మాంసధర| యస్యాం భూమ్యామివాధిష్ఠాయ మాంసే కర్దమసదృశే సిరాదీనాం ప్రతానాని మృణాలప్రఖ్యాని భవంతి|| 31||

Adhikarana raktadharA kalA (32) · Śloka 32

ద్వితీయా రక్తధర నామ మాంసస్యాభ్యంతరతస్తస్యాం శోణితం విశేషతశ్చ సిరాప్లీహయకృత్సు భవతి| మాంసాచ్చ క్షతాత్ క్షతజం వృక్షాదివ క్షీరిణః క్షీరం ప్రవర్త్తతే||32||

ద్వితీయాయాం శోణితం భవతి| విశేషతో యకృదాదిష్వేవ తస్యాం కలాయాం శోణితం భవతి ప్రభావాచ్చ మాంసాత్ క్షతాత్ బహిః శోణితం ప్రవర్త్తతే| న హి తయా వినా మాంసే రక్తం భవతి| దృష్టాంతః స్ఫుటప్రతిపత్త్యర్థః|| 32||

Adhikarana medodharA kalA (33) · Śloka 3

తృతీయా మేదోధరా నామ| మేదో హి తస్యాముదరేఽణ్వస్థిషు చ సరక్తం భవతి| తదేవ చ శిరసి కపాలప్రతిచ్ఛన్నం మస్తిష్కాఖ్యం మస్తులుంగాఖ్యం చ స్థూలాస్థిషు చ మజ్జా||3||

తృతీయాయాం మేదఃకర్తృ సరక్తం భవత్యుదరేఽణ్వస్థిషు| తామేవా ఽఽశ్రిత్య మేదో మస్తులుంగత్వం యాతి మజ్జత్వం చ యాతి|| 33||

Adhikarana shleShmadhara kalA (34) · Śloka 34

చతుర్థీ శ్లేష్మధరా నామ| తత్స్థేన హి శ్లేష్మణా శ్లేషితాః సర్వసంధయో దృఢా భవంతి సోపాంగా సాభ్యంగా||34||

సుబోధం| అక్షాశ్చక్రనాభయః| సోపాంగః సాభ్యంగాః|| 34||

Adhikarana purIShadhara kalA (35) · Śloka 35

పంచమీ పురీషధరా నామ| సా హ్యంత్రామపక్వాశయాశ్రితా కోష్ఠాంతరుండుకస్థం మలం విభజతి||35||

ఉండుకం పురీషాధారః|| 35||

Adhikarana pittadharA kalA (grahaNI) (36) · Śloka 36

షష్ఠీ పిత్తధర నామ పక్వామాశమధ్యస్థా| సా హ్యంతరగ్నేరధిష్ఠానతయాఽఽమాశయాత్ పక్వాశయోన్ముఖమన్నం బలేన విధార్య పిత్తతేజస శోషయతి పచతి పక్వంచ విముంచతి| దోషాధిష్ఠితా తు దౌర్బల్యాదామమేవాతతోఽసావన్నస్య గ్రహణాత్ పునర్గ్రహణీసంజ్ఞా| బలం చ తస్యాః పిత్తమేవాగ్న్యభిధానమతః సాఽగ్నిస్తబ్ధోపబృంహితైకయోగక్షేమా శరీరం వర్తయతి||36||

షష్ఠీ పక్వామాశయయోర్మధ్యే స్థితా ఆమాశయాత్ పక్వాశయోన్ముఖమన్నం బలేన విధార్య్య పచతి| పిత్తతేజసా కరణభూతేన| సైవ వాతాదిదోషాధిష్ఠానేన దౌర్బల్యాదామమేవ విముంచతి యదేవాగ్నేర్ధారణం తదేవ తస్యా ఉపస్తంభనం| యదేవాగ్నేరుపబృంహణం తదేవాస్యా ఉపబృఃహణమిత్యేకయోగక్షేమా|| 36||

Adhikarana shukradhara kalA (37) · Śloka 37

సప్తమీ శుక్రధరా నామ ద్వ్యంగులే దక్షిణే పార్శ్వే బస్తిద్వారస్యాధో మూత్రమార్గమాశ్రితా సకలశరీరవ్యాపినీ శుక్రం ప్రవర్తయతి||37||

సప్తమీ బస్తిద్వారస్య ద్వ్యంగులమతిక్రమ్య దక్షిణే పార్శ్వే మూత్రమార్గమాశ్రిత్య వర్త్తతే|| 37||

Adhikarana doShadhAtumalAtideshaH (38) · Śloka 38

దోషా ధాతవో మలాశ్చ ప్రాగుదితాః||38||

దోషాదయః ప్రాక్ సూత్రస్థాన ఉక్తాః|| 38||

Adhikarana buddhIndriyANi (39) · Śloka 39

పంచ బుద్ధీంద్రియాణి-శ్రోత్రం స్పర్శనం దర్శనం రసనం ఘ్రాణంచ| శ్రోత్రాదీని పంచ బుద్ధీంద్రియాణి||39||

Adhikarana buddhIndriyANAM viShayAH (40) · Śloka 1

తేషాం సభాగతయా క్రమాద్విషయః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః||1||

తేషామింద్రియాణాం సభాగతయా ఇంద్రియస్య విశేషేణైకభూతాధిక్యకారణత్వేన సాదృశ్యాత్| యథా చక్షుస్తైజసం తైజసమేవ రూపం గృహ్ణాతి| శ్రోత్రం నాభసం శబ్దోఽపి నాభసః|| 40||

Adhikarana buddhIndriyANAmadhiShThAnAni (41) · Śloka 41

పంచ బుద్ధీంద్రియాధిష్ఠానాని-కర్ణౌ త్వగక్షిణీ జిహ్వా నాసికే చ||41||

ఇంద్రియాధిష్ఠానాని శరీరావయవాః|| 41||

Adhikarana karmendriyANi teShAM karmANi ca (42) · Śloka 1

పంచ కర్మేంద్రియాణి-వాక్పాయూపస్థపాణిపాదసంజ్ఞకాని||1||

కర్మేంద్రియాణి పంచ-వాగేకం, ద్వితీయం గుదం, తృతీయం మేఢ్రం, చతుర్థం పాణీ, పంచమం పాదౌ|| 42||

Adhikarana karmendriyANAM karmANi (43) · Śloka 43

తాన్యపి చ వచనోత్సర్గహర్షాదానగమనార్థాని||43||

వాగాదీనాం క్రమేణ వచనాది కర్మ| హర్షగ్రహణముపలక్షణం| తథా చోపస్థం యథా హర్షార్థం తథా మూత్రోత్సర్గార్థమపి| హర్షశబ్దేన శుక్రం లక్ష్యతే|| 43||

Adhikarana manasaH atIndriyatvam (44) · Śloka 44

అతీంద్రియంతు మనః సర్వార్థైరన్వయాత్ తద్యోగేన పంచేంద్రియా- ణామర్థప్రవృత్తేః| బుద్ధికర్మేంద్రియోభయాత్మకత్వాచ్చ||44||

అతీంద్రియత్వమతిక్రాంతేంద్రియస్వరూపత్వం| హేతుత్రయేణాతీంద్రియత్వే ఉపపత్తిః| సర్వార్థైః సర్వైర్విషయైరనుగతం మనః న తథేంద్రియం| ఇంద్రియాణి విశేషగ్రహణార్థమితి తదపేక్షంతే, న త్వింద్రియాంతరం| తథా తదుభయాత్మకం తచ్ఛక్త్యన్వయాత్| తథా చ యథా మనః పశ్యతి తథా క్రియాః ప్రవర్త్తంతే|| 44||

Adhikarana sapta AshayAH strINAmaShTamashca (45) · Śloka 45

సప్తాశయాః క్రమాదసృక్కఫామపిత్తపక్వవాయుమూత్రాధారాః| స్త్రీణాం పిత్తపక్వాశయయోర్మధ్యే గర్భాశయోఽష్టమః||45||

అసృగాద్యాశయాః కంఠాదయః క్రమేణ మహాస్రోతసి వర్త్తంతే సప్త| అష్టమః స్త్రీణామేవ| స చ పిత్తాశయపక్వాశయయోర్మధ్యే భవతి|| 45||

Adhikarana AshayoShvantarBUtA avayavAH (46) · Śloka 46

తేషు సప్తసు ప్రతిబద్ధాని కోష్ఠాంగాని హృదయకృత్ప్లీహఫుప్ఫుసోండుకవృక్కాంత్రాదీని||46||

తేషు చాశయేషు ప్రతిబద్ధాని హృదయాదీని కోష్ఠాంగాని| ఆదిగ్రహణాదన్యాని నాభ్యాదీని సూక్ష్మాణి గృహ్యంతే| తాని మృతశరీరే దృష్ట్వా కార్య్యకారణభావాద్వికల్పనీయాని| సుబోధమన్యత్|| 46||

Adhikarana yakRutplIhayorupattiH (1) · Śloka 1

తత్ర సమానేనాధ్మాయమానస్య దేహోష్మణా పచ్యమామానస్య శోణితస్యాచ్ఛతో జాయతే యకృత్ ప్లీహా చ|1|

Adhikarana phupphusasyotpattiH (1) · Śloka 1

రక్తఫేనాత్ ఫుప్ఫుసం|1|

Adhikarana uNDukasyotpattiH (1) · Śloka 1

రక్తకిట్టాదుండుకః|1|

Adhikarana vRukkayorutpattiH (1) · Śloka 1

రక్తమేదః ప్రసాదాద్ వృక్కౌ|1|

Adhikarana antrANAmutpattiH (1) · Śloka 1

రక్తమాంసప్రసాదాదాప్రమాణం||1||

Adhikarana strIpuMsayorAntrapramANamatAni (2) · Śloka 2

సార్ధత్రివ్యామాని పుంసాం| త్రివ్యామాని స్త్రీణాం||2||

Adhikarana kAlIyasyotpattiH (1) · Śloka 1

రక్తస్యానిలయోగాత్ కాలీయం||1||

Adhikarana hRudayasyotpattiH svarUpa~jca (47) · Śloka 47

హృదయం పునః శ్లేష్మరక్తప్రసాదాత్ సంభవతి పద్మకోశసంకాశం సుషిరమధోముఖం| తద్విశేషేణ చేతనాయాః స్థానం సర్వభావానాం చ చేతనానుగతానాం| తస్య వామపార్శ్వే ప్లీహా ఫుప్ఫుసశ్చ్| దక్షిణతో యకృత్ క్లోమ చ||47||

చేతనానుగతా భావాః స్మృత్యాదయః| యత్ర చేతనోఽన్వయీ సక్తః|

Adhikarana indriyasAmAnyotpattiH (48) · Śloka 48

తథా కఫరక్తవాహినాం స్రోతసాం మహాభూతానాం చ ప్రసాదాదింద్రియాణి||48||

అవయవవిశేష ఇంద్రియం| కఫాదివహాని యాని స్రోతాంసి తేషాం మహాభూతానాం చాత్మీయాగ్నినా పాకపరిణామాత్ప్రసాదాచ్చక్షురాదీంద్రియాణి భవంతి| ఇంద్రియాధిష్ఠానానీంద్రియాణీత్యుచ్యంతే|| 48||

Adhikarana netrotpattistatsvarUpa~jca (49) · Śloka 49

తేష్వపి చ నేత్రే శ్లేష్మణః ప్రసాదాచ్ఛుక్లమండలం తత్ పితృజం| అసృజః కృష్ణమండలం తన్మాతృజం| మధ్యే దృష్టిమండలం తదుభయాత్మకం||49||

తేష్వపీంద్రియేషు మధ్యే నేత్రే యచ్ఛుక్లమండలం తచ్ఛ్లేష్మణః ప్రసాదాద్భవతి| తచ్చ పైతృకం భవతి| సుబోధం|| 49||

Adhikarana netramaNDalAni paTalAni ca (50) · Śloka 50

పక్ష్మవర్త్మశుక్లకృష్ణదృష్ట్యాఖ్యాని పంచ మండలాని| తత్సంధయశ్చత్వారః| ద్వౌ చాపాంగకనీనయోః ఇతి తే షట్| షట్ చ పటలాని| ద్వే వర్త్మనీ| బాహ్యం చాశ్రితమగ్న్యంభసీ| ద్వితీయం మాంసం తృతీయం మేదశ్చతుర్థమస్థి| తేశాం బహలత దృష్టేః పంచమాంశేన||50||

పంచ నేత్రే చక్రవదాంతరతః మండలాని| తేషాం సంధయః షట్| ఏకః పక్ష్మవర్త్మనోః| ద్వితీయో వర్త్మశుక్లయోః| తృతీయః శుక్లకృష్ణయోః| చతుర్థః కృష్ణదృష్ట్యాఖ్యయోః| పంచమో నేత్రాపాంగయోః| షష్ఠో నేత్రకనీనికయోః| అపాంగః కర్ణదిశి| కనీనికం నాసాదిశి| షట్ చ నేత్రపటలాని భవంతి| బాహ్యమిత్యాదినా పటలానాం క్రమః| తత్ర చ యద్బాహ్యం పటలం తదూర్ధ్వాధోభేదేన ద్వే వర్త్మనీ అగ్న్యంభసీ చాశ్రితం| తాభ్యాం తదాప్యాయితం| ఏవం సర్వత్ర వాచ్యం| దృష్టిమండలస్య యావతీ విస్తీర్ణతా తస్యాః పంచమేన భాగేన పటలానాం ఘనత్వం|

Adhikarana catasro bandhanarajjavaH (51) · Śloka 1

బంధనగుణాస్తు చత్వారః సిరాకండరామేదఃకఫాత్మకాః|1|

సిరాదిమయాశ్చత్వారో దేహబంధనరజ్జవః| యాభిర్మహాసంధయో బధ్యంతే| తేషాం సిరాద్యనన్యతమత్వాన్నాధికనిర్దేశః సుబోధం|| 51||

Adhikarana shleShmaNaH sarvasandhibandhana- tvAtideshaH (1) · Śloka 1

శ్లేష్మా తు పరం సర్వసంధిబంధనమిత్యుక్తం ప్రాక్||1||

Adhikarana netratejasaH karmaNyata upaGAte ca hetuH (2) · Śloka 2

నేత్రాశ్రితం తు తేజో బాహ్యతేజసా స్వయోనినా యోగాచ్ఛస్రమివాశ్మనా కర్మణ్యం భవతి| అతియోగాదుపహన్యతే||2||

Adhikarana amBomadhyagasyApi netratejasaH na tejastvahAniH (1) · Śloka 1

తచ్చ వైద్యుతవద్బడవాముఖవచ్చాంభోమధ్యగమపి వీర్య్యోత్కర్షాత్తేజస్త్వం న జహాతి|1|

Adhikarana jihvotpattiH (1) · Śloka 1

మాంసాసృక్కఫప్రసాదాత్తు జిహ్వా జాయతే||1||

Adhikarana vRuShaNotpattiH (52) · Śloka 52

మాంసాసృక్కఫమేదఃప్రసాదాద్ వృషణావితి||52||

జిహ్వావృషణయోరింద్రియాధారేష్వనుపదేశః|| 52||

Adhikarana dasha prANAyatanAni mahAmarmasaMj~jA ca (53) · Śloka 53

దశ ప్రాణాయతనాని మూర్ధా జిహ్వాబంధనం కంఠో హృదయం నాభిర్బస్తిర్గుదః శుక్రమోజో రక్తంచ| తేషామాద్యాని సప్త పునర్మహామర్మసంజ్ఞాని||53||

ప్రాణానామాయతనాని స్థానాని మూర్ధాదీని ఆద్యాని సప్త గుదాంతాని మహామర్మాఖ్యాని| కంఠో జిహ్వాబంధనస్యాధః| సుబోధం|| 53||

Adhikarana ShoDasha kaNDarAH teshAM sthAnAni ca (54) · Śloka 54

షోడశ కండరాః| తాసాం ద్వే ద్వే కరచరణేషుచతస్రః పృథగ్గ్రీవాపృష్ఠయోః||54||

షోడశేత్యాది ద్వే-ద్వే ఇతి చతుర్షు కరచరణేష్వష్టౌ| పృథగితి గ్రీవాయాం చతస్రః| పృష్ఠవంశే చతస్ర ఇతి పూర్వాభిః షోడశ కండర మాంసరజ్జుప్రాయాః|| 54||

Adhikarana ShoDasha jAlakAni teShAM sthAnAni ca (55) · Śloka 55

షోడశ జాలాని, తేషాం మాంససిరాస్నాయ్వస్థిజాని చత్వార్య్యైకైకత్ర గుల్ఫే మణిబంధే చ పరస్పరగవాక్షితాని తాని స్థితాని||55||

ఏకైకత్రేతి ప్రత్యేకం చతుర్షు గుల్ఫమణిబంధనేషు చత్వారి మాంసాదికాని జాలకాదీని షోడశ|| 55||

Adhikarana ShaT kUrcAsteShAM sthAnAni ca (56) · Śloka 56

షట్ కూర్చాః హస్తపాదగ్రీవామేఢ్రేషు||56||

చత్వారో హస్తపాదే ప్రత్యేకమేకో గ్రీవాయామేకో మేఢ్రే చేతి షట్ కూర్చాః| కూర్చాకృతయః స్నాయ్వాదివిశేషాః|| 56||

Adhikarana catasro mAMsarajjavaH teShAM sthAnAni ca (57) · Śloka 57

చతస్రో మాంసరజ్జవః పృష్ఠవంశముభయతః పేశీనిబంధనార్థం తాసాం ద్వే బాహ్యే| ద్వే చాభ్యంతరస్థితే||57||

పృష్ఠవంశస్యైకస్మిన్ పార్శ్వే త్వగ్భాగ ఏకా, తద్వద్ ద్వితీయే పార్శ్వే, ద్వే చాభ్యంతర ఇతి చతస్రో మాంసరజ్జవః|| 57||

Adhikarana sapta sIvanyasteShAM sthAnAni ca (58) · Śloka 58

సప్త సీవన్యః| తాః పంచ శిరసి జిహ్వామేహనయోరేకైకా| పరిహార్యాశ్చ శస్త్రేణ||58||

శిరసి ద్వే శంఖావశ్రిత్య ప్రవృత్తే ద్వే కృకాటికే ఏకా ఉపరిఋజ్వీ ఇతి పంచ| ద్వే జిహ్వామేఢ్రయోరితి సప్త సీవన్యః శస్త్రేణ పరిహార్యాః|| 58||

Adhikarana caturdashAsthisa~gGAtAH (59) · Śloka 59

చతుర్దశాస్థిసంఘాతాః| తేషామేకైకో గుల్ఫజానువంక్షణమణిబంధకర్పూరకక్ష్యాసు త్రికశిరసోశ్చ||59||

గుల్ఫాదిమణిబంధాదిత్రయభేదేన ప్రత్యేకం శాఖాయాం త్రయ ఇతి ద్వాదశ| త్రికే శిరసి చైకైక ఇత్యస్థిసంఘాతాశ్చతుర్దశ|| 59||

Adhikarana aShTAdasha sImantAH (60) · Śloka 60

తద్వత్సీమంతాః, తే తు పంచ శిరసీత్యష్టాదశ||60||

తద్వదస్థిసంఘాతవత్ గుల్ఫాదిషు త్రికే చైకైకః| పంచ శిరసీత్యష్టాదశ సీమంతాః| సీమంతాః సీవన్యశ్చ బహిస్త్వచః శిరసి న దృశ్యంతే|| 60||

Adhikarana asthIni teShAM sthAnAni ca (61) · Śloka 61

త్రీణి షష్ట్యఽధికాన్యస్థిశతాని| తేషాం చ చత్వారింశచ్ఛతం శాఖాసు| సవింశం శతమంతరాధౌ| శతముర్ధ్వమితి||61||

అస్థ్నాం శతని త్రీణి షష్ట్యాఽధికాని|| 61||

Adhikarana shAKAsthIni (62) · Śloka 5

తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పంచ పాదనఖాః ప్రత్యేకమంగుల్యాం త్రీణ్యస్థీని తాని పంచదశ| పంచ పాదశలాకాః| తత్ప్రతిబంధకమేకం| ద్వే ద్వే కూర్చగుల్ఫజంఘాస్వేకైకం పార్ష్ణజాన్రుషు| సర్వాణి చ నఖాస్థ్యాదీని సక్థివద్ బాహ్వోశ్చ||5||

తేషాం ప్రత్యేకం శాఖానాం పంచ నఖాః| పంచదశాంగుల్యస్థీని| పంచాంగులిలగ్నశలాకాః| ఏకం శలాకాప్రతిబంధనం| కూర్చే ద్వే| గుల్ఫే ద్వే| జంఘాయాం ద్వే| ఏకం పార్ష్ణౌ| ఏకం జానుని| ఏకమూరావితి పంచత్రింశత్| శాఖానాం చతుష్ట్వాచ్చతుర్గుణాని చత్వారింశచ్ఛతమస్థ్నాం శాఖాసు|| 62||

Adhikarana antarAdhyasthIni (63) · Śloka 63

చతుర్వింశతిః పరశుకాః| తావంత్యేవ స్థాలకాన్యర్బుదాని చ| త్రింశత్ పృష్ఠే| అష్టావురసి ఏకైకం భాగే త్రికే| నితంబయోశ్చ ద్వే| తద్వదక్షకాంసాంసఫలకేషు||63||

పార్శ్వకాస్థాలకార్బుదాని ద్విసప్తతిరస్థీని| త్రింశదష్టావేకమేకం నితంబయోర్ద్విత్వాద్ ద్వే| అక్షకాదీనామపి త్రయాణాం ద్విత్వాద్ ద్వే ద్వే| ఇత్యంతరాధౌ వింశకం శతమస్థ్నాం| పార్శ్వకా దీర్ఘావక్రాంతా యత్ర పృష్ఠతో బధ్యంతే| యాని స్థాలకాని తాన్యపి| ఏషు యాని పృష్ఠవంశారంభ-కాస్థిషు సంబధ్యంతే తాన్యబుర్దాని|| 63||

Adhikarana mUrddhAsthIni (64) · Śloka 64

తథా గండకర్ణశంఖేషు జత్రుతాలునోశ్చ| త్రయోదశ గ్రీవాయాం| చత్వారి కంఠనాడ్యాం| ద్వే హనుబంధనే| ద్వాత్రింశద్దంతాః| తద్వదులూఖలాని చ| త్రీణి నాసాయాం| షట్ శిరసి||64||

తథేత్యేకైకం| తత్ర గండాదీనాం త్రయాణాం ద్విత్వాద్ ద్వే ద్వే ద్వే| ఏకమేకం| త్రయోదశ| చత్వారి| ద్వే ద్వయోః| ద్వాత్రింశత్ ద్వాత్రింశత్| త్రీణి| షడితి శతం శిరసి| నాసాగ్రే పార్శ్వయోర్ద్వయోర్మధ్య ఏకం| శిరస్యగ్రే కపాలమేకం| పృష్ఠత్ ఏకం| పార్శ్వయోర్ద్వయోర్ద్వావితి షట్ కపాలాని శిరసి|| 64||

Adhikarana pa~jcavidhAnyasthIni (65) · Śloka 7

తాని జానునితంబాంసగండతాలుశంఖవంక్షణమధ్యశిరస్సు కపాలసంజ్ఞాని| దశనాస్తు రుచకాః| ఘ్రాణకర్ణగ్రీవాక్షికోశేషు తరుణాని| పాణిపాదపార్శ్వపృష్ఠేషు బలయాని| శేషాణి నలకానీతి| నామానుగతాకృతీని పంచవిధాన్యస్థీని| తేషు హి సిరాభిః స్నాయుభిశ్చ నిబద్ధాని మాంసాని||7||

కపాలాదినామాని పంచాన్వర్థాకృతీని| తరుణాని మృదూని| తేషు పంచవిధేష్వస్థిషు సిరాస్నాయ్వభిర్మాంసాని నిబద్ధాని మాంసాని|| 65||

Adhikarana sandhyastAsAM sthAnAni ca (66) · Śloka 66

దశోత్తరం శతద్వయమస్థిసంధీనాం| తేశామష్టషష్టిః శాఖాసు| ఏకోనషష్టిరంతరాధౌ| త్ర్యశీతిరుర్ధ్వం||66||

అస్థిసంధీన్యాహ|| 66||

Adhikarana shAKAgatAH sandhayaH (67) · Śloka 67

తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పాదాంగులౌ ప్రత్యేకం త్రయః| ద్వావంగుష్ఠే| తే చతుర్దశ| ఏకైకో గుల్ఫజానువంక్షణేషు||67||

తేషాం ప్రత్యేకం త్రయ అంగులీషు| ద్వాదశ| త్రిష్వస్థిషు అంగుల్యాః ద్వే| శలాకాయాః తృతీయః| అంగుష్ఠమధ్య ఏకః| శలాకాయాం ద్వితీయ ఇతి చతుర్దశ కరే| గుల్ఫాదిష్వేకైకః| ఏవం శాఖాష్వష్టషష్టిః సంధయః||67||

Adhikarana antarAdhigatAH sandhayaH (68) · Śloka 68

త్రయః కటికపాలేషు| చతుర్వింశతిః పృష్ఠవంశే| తద్వత్ పార్శ్వయోః| అష్టావురసి||68||

త్రయశ్చతుర్వింశతిద్వయం అష్టావిత్యేకోనషష్టిరంతరాధౌ| తద్వదితి పృష్ఠవంశవత్| పార్శ్వ ఏకస్మిన్ ద్వాదశాన్యస్మిన్ ద్వాదశపరశుకాశ్రయత్వాత్ సంధీనాం|| 68||

Adhikarana mUrddhagatAH sandhayaH (69) · Śloka 69

అష్టౌ గ్రీవాయాం| త్రయః కంఠనాడ్యాం| అష్టాదశ కంఠనాడీనిబద్ధా హృదయయకృత్క్లోమనాడీషు| ద్వాత్రింశద్దంతమూలేషు| ఏకైకః కాకలనాసామూర్ద్ధసు| ద్వౌ ద్వౌ గండకర్ణశంఖవర్త్మనేత్రహనుసంధిషు| ద్వావుపరిష్టాత్ భ్రువోః| పంచ శిరఃకపాలేషు||69||

అష్టౌ త్రయః అష్టాదశద్వాత్రింశదేకః ఏకః ఏకః గండాదిషు ద్వౌ ద్వౌ షట్స్వేవం ద్వాదశ ద్వౌ పంచ ఇతి త్ర్యశీతిరుర్ధ్వం| తిసృషు హృదయాదినాడీష్వష్టాదశసంధయః| తే చ కంఠనాడ్యాం నిబద్ధాః అతఏవ శిరసి గణితాః| హన్వోః సంధిర్హనుసంధిః| ద్వౌ ద్వౌ గండాదీనామిత్యేకైకస్మిన్ గండాదావేకైకః సంధిర్జ్ఞేయః| ఉపరిష్టాద్ద్వావితి భ్రువోరుర్ధ్వే| శిరోవర్తులతయా శిరఃకపాలేషు పంచ| ద్వౌ లలాటపార్శ్వయోః| ద్వౌ కృకాటికాపార్శ్వయోః| ఏక ఋజుః|| 69||

Adhikarana sandhInAmaShTavidhatvam (70) · Śloka 70

తేఽంగులిగుల్ఫలజానుమణిబంధకూర్పరేషు కోరసంజ్ఞాః| కక్షావంక్షణదంతమూలేషూలూఖసంజ్ఞాః| అంసపీఠగుదభగనితంబేషు సాముద్గాః| గీవాపృష్ఠవంశయోః ప్రతరాః| శిరఃకటీకపాలేషు తున్నసేవనీసంజ్ఞాః| హనూభయతో వాయసతుండాః| కంఠనేత్రహృదయయకృత్ప్లీహక్లోమనాడీషు మండలసంజ్ఞాః| శ్రోత్రశృంగాటకేషు శంఖావర్తాః| ఇత్యస్థిసంధయోఽష్టవిధాః||70||

తేషాం సంధీనాం స్థానవిశేషేణ సంజ్ఞాష్టకమనుగతార్థం| శ్రోత్రశృంగాటకం భ్రువ ఉపరి కర్ణనికటే| ఇత్యస్థ్యాశ్రితానాం సంధీనాం దశోత్తరం శతద్వయముక్తం|| 70||

Adhikarana snAyupeshIsirAshritAH sandhayaH (71) · Śloka 71

స్నాయుపేశీసిరాశ్రితైస్తు సహస్రద్వయం న పునః శస్త్రప్రణిధానే తేషు వాచ్యమస్తీతి పృథఙ్నోచ్యతే||71||

స్నాయ్వాద్యైః సంధిభిః సహస్రద్వయం భవతి తచ్ఛస్రకర్మానుపయోగాన్నోక్తం| సూక్ష్మాః సిరాః స్నాయవః| పేశ్యః పునః స్నాయ్వాకృతయో మాంసమయ్యః|| 71||

Adhikarana snAyavasteShAM sthAnAni ca (72) · Śloka 72

నవ స్నాయుశతాని| తేషాం షట్ శతాని శాఖాసు| త్రింశచ్ఛతద్వయమంతరాధౌ| ఊర్ధ్వం సప్తతిః||72||

అథ స్నాయ్వానాం విభాగ ఉచ్యతే| ప్రత్యేకం శాఖాయాం సార్ద్ధశతం స్నాయ్వానామేవం శాఖాసు షట్శతాని|| 72||

Adhikarana shAKAgatAH snAyavaH (73) · Śloka 73

తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పాదాంగుల్యాం ప్రత్యేకం షట్షట్| తాని త్రింశత్| దశ దశ పాదతలకూర్చగుల్ఫేషు త్రింశజ్జంఘాయాం| దశ జానుని| చత్వారిందూరౌ| దశ వంక్షణే||73||

తథా చైకస్మిన్ సక్థ్ని పంచ పాదాంగులీషు ప్రత్యేకం షట్| ఏవమంగులీషు త్రింశత్| పాదతలాదిషు త్రిషు దశ-దశ| ఏవం త్రింశదేకీకృత్య షష్టిః| త్రింశద్దశ చత్వారింశద్దశ ఇతి సార్ధశతం| బాహావంగులీకరతలకూర్చమణిబంధనప్రకోష్ఠకూర్పరప్రకాండకక్ష్యాసు క్రమేణోక్తావయవాద్విజ్ఞేయం|| 73||

Adhikarana antarAdhigatAH snAyavaH (74) · Śloka 74

చత్వారింశత్ కట్యాం| వింశతిర్ముష్కమేఢ్రబస్త్యంత్రేషు| అశీతిః పృష్ఠే| షష్టిః పార్శ్వయోః| అష్టాదశోరసి| చత్వార్యక్షకయోః| అష్టావంసయోః||74||

అంతరాధౌ చత్వారింశద్వింశతిరశీతిః షష్ట్యాష్టాదశ చత్వార్య్యష్టావితి త్రింశదధికాన్యష్టౌ శతాని భవంతి| ముష్కాదిషు చతుర్షు చ వింశతిః సాధారణాని| అక్షకయోర్ద్వే ద్వే| అసంయోశ్చత్వారిచత్వారి|| 74||

Adhikarana mUrddhagatAH snAyavaH (75) · Śloka 75

ద్వే ద్వే మన్యావటునేత్రౌష్ఠతాలుషు| త్రింశద్ గ్రీవాయాం| త్రీణి జత్రుణి| చత్వారి హన్వోః| పంచ జిహ్వాయాం| ద్వాదశోత్తరాధరేశు దంతమాంసేషు| షణ్మూర్ధని||75||

శిరస్యుచ్యతే-ద్వే మన్యయోః| అవటౌ ద్వే| నేత్రయోర్ద్వే| తాలుని ద్వే-ఇతి దశ| త్రింశత్త్రీణి చత్వారి పంచ ద్వాదశ షడితి మూర్ధని| అక్షకసంధిర్జత్రుః హన్వోర్ద్వే ద్వే| ఉత్తరాధరేషు దంతమాంసేషు షట్షడితి స్నాయ్వానాం నవశతాని| అవటుః కృకాటికా|| 75||

Adhikarana snAyUnAM prakAshavisheShAH (76) · Śloka 76

తత్ర శాఖాసు సంధిషు చ ప్రతానవంతి| మహాస్నాయ్వాని తు వృత్తాని తాని కండరాసంజ్ఞాని| బస్త్యామపక్వాశయాంత్రేషు సుషిరాణి| పార్శ్వపృష్ఠోరశిశరస్తు పృథూని||76||

తత్రేత్యాదినా తేషాం దేశవిశేషేణాకారవిశేషా ఉచ్యంతే| ప్రతానవంత్యనేకప్రకారాణి| తేషామేవ స్నాయ్వానాం వృత్తానాం మహతాం చ కండరాసంజ్ఞా| సుబోధం|| 76||

Adhikarana snAyUnAM rakShaNam (77) · Śloka 77

స్నాయుబంధనైర్హి సంధిషు సుబద్ధా తనుర్నౌరివ సమ్యగీహతే| తస్మాదస్థిసిరాదిభ్యోఽపి తాని యత్నతో రక్షేత్||77||

ఏతైర్హి స్నాయునిబంధనైస్తనుః సంధిప్రదేశేష్వవబద్ధా సతీ సమ్యగీహతే సాధు కృత్వా చేష్టతే| యథా నౌః సంధిషు ప్రతిబద్ధా సతీ సమ్యగీహతే| తతో హేతోస్తాని స్నాయ్వాని యత్నతో రక్షేదస్థ్యాదిభ్యోఽపి|| 77||

Adhikarana gUDhashalyoddharaNe snAyUnAM samya- gj~jAnasyAvanivAryatvam (78) · Śloka 78

యశ్చ స్నాయ్వాని బాహ్యాన్యభ్యంతరాణి చ సమ్యగ్ జానాతి స గూఢమపి శల్యమాహర్తుం సమర్థో భవతి||78||

సుబోధం| స్నాయ్వజ్ఞానే చాత్రైవోపయోగో వక్ష్యతే|| 78||

Adhikarana peshyastAsAM sthAnAni ca (79) · Śloka 79

పంచ పేశీశతాని| తాసాం చత్వారి శతాని శాఖాసు షష్టిరంతరాధౌ| చత్వారింశదూర్ధ్వం||79||

అథ పేశ్యః|| 79||

Adhikarana shAKAgatAH peshyaH (80) · Śloka 80

తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పాదాంగుల్యాం ప్రత్యేకం తిస్రః| తాః పంచదశ| దశ దశ ప్రపదే పాదతలే గుల్ఫే చ, తథా పాదస్యోపరి కూర్చే సన్నివిష్టాః| వింశతిర్జంఘాయాం| పంచ జానుని వింశతిరూరౌ||80||

అంగులీషు పంచదశ| ప్రపదే పాదతలస్యాగ్రభాగే దశ| తథా పాదతలే దశ| గుల్ఫే దశ| పాదస్యోపరి దశ| తాశ్చ కూర్చనామ్ని మర్మణి సన్నివిష్టాః| వింశతిర్జంఘాయాం| జానుని పంచ| ఊరౌ వింశతిరితి శతం సక్థ్ని| తద్వత్తిసృషు శేషాసు శాఖాసు|| 80||

Adhikarana antarAdhigatAH peshyaH (81) · Śloka 81

ఏకైకా మేఢ్రసేవన్యోః| ద్వే వృషణయోః| దశ స్ఫిజోః| తిస్రో గుదే, తాస్తు వలీసంజ్ఞాః| ద్వే బస్తిశిరసి| చతస్ర ఉదరే| నాభ్యామేకా| హృద్యామాశయే చ| షట్ యకృత్ప్లీహోండుకేషు| పృష్ఠే పంచోర్ధ్వసన్నివిష్టాః| దశ దీర్ఘాః పాRశ్వయోః| దశ వక్షసి| తిస్రోంఽసాక్షకోపరితః||81||

అంతరాధౌ తు ఏకా మేఢ్రే| ఏకా సేవన్యాం| ద్వే| దశ| గుదే తిస్రో వలీసంజ్ఞాః| ద్వే| చతస్రః| ఏకా| ద్వే హృద్యామాశయే చ సాధారణం| యకృదాదిషు త్రిషు షట్| పృష్ఠే పంచ| తాస్తు ఊర్ధ్వం శిరసః సన్నివిష్టాః| దశ| దశ| అంసాక్షకోపరితస్తిస్ర ఇత్యంతరాధౌ షష్టిః| పూర్వైః సహ షష్ట్యధికాని చత్వారి శతాని భవంతి|

Adhikarana mUrddhagatAH peshyaH (82) · Śloka 82

దశ గ్రీవాయాం| అష్టౌ గండయోః| అష్టౌ హన్వోః| ఏకైకా గలకాకలజిహ్వామూర్ధసు| ద్వే ద్వే తాలులలాటయోః| నాసౌష్ఠకర్ణేషు చ||82||

ఊర్ధ్వాంగ ఉచ్యతే-దశాష్టవష్టావేకైకైకైకా ద్వే-ద్వే-ద్వే-ద్వే-ద్వే ఇతి చత్వారింశత్| కాకలం కంఠమధ్యం| కాకలస్యాధో నాలం| మూర్ధా శిరః| నాసాయాం ద్వే| ఓష్ఠయోః కర్ణయోశ్చ ప్రత్యేకమేకా| ఇతి పుం<సం< దివ్=""><స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: 13ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: 009; background: yellow; text-align:center;" id="vya_trans_35">पुं<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&గ్త్;पुं&ల్త్;सम्&ల్త్; दिव्=""&గ్త్;&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५">पुṁ<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&గ్త్; &ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६">पञ्चपेशीशतानि|| <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&గ్త్;८२|| &ల్త్;ब्र्&గ్త్;&ల్త్;ब्र्&గ్త్; &ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&గ్త్; &ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&గ్త్; &ల్త్;ब्र्&గ్త్;&ల్త్;ब्र्&గ్త్; &ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&గ్త్; &ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&గ్త్; &ల్త్;ब्र्&గ్త్;&ల్త్;ब्र्&గ్త్; &ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&గ్త్; <దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_36" చ్లస్స్="హిద్దేన్">పంచపేశీశతాని||<స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: 13ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: 009; background: yellow; text-align:center;" id="vya_trans_36">पञ्चपेशीशतानि|| 82||८२|| <బ్ర్><బ్ర్> <హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"> పంచపేశీశతాని|| 82||

Adhikarana strINAmadhikAH peshyastAsAM sthAnAni ca (83) · Śloka 83

స్త్రీణాం తు వింశతిరధిక| తత్ర దశ స్తనయోః| తాసాం యౌవనే పరివృద్ధిర్భవతి| దశ యోనౌ||83||

స్త్రీణాం వింశతిః పేశ్యోఽధికాః| తాసాం మధ్యాద్దశ స్తనయోః| తాసాం బాలభావే సద్భావమాత్రం| యౌవనే వృద్ధిః| యోనౌ దశ|| 83||

Adhikarana yonigarBAshayasvarUpaM tadgatAH peshyashca (84) · Śloka 84

తాసామభ్యంతరాశ్రితే ద్వే| ముఖాశ్రితే వృత్తే ద్వే| తిస్రో గర్భమార్గాశ్రయాః| యస్యాం గర్భస్తిష్ఠతి| యోనిస్తు శంఖనాభ్యాకృతిస్త్ర్యావర్తా| తస్యాస్తృతీయ ఆవర్తే పిత్తపక్వాశయాంతరే రోహితమత్స్యముఖాకారా గర్భశయ్యా| తస్యాం శుక్రార్త్తవప్రదేశిన్యస్తిస్రః పేశ్యః||84||

తాసాం విభాగః| ద్వే అభ్యంతరే మహాస్రోతసి ప్రవృత్తే| ద్వే యోనిముఖాశ్రయే వృత్తాకారే| తిస్రో గర్భమార్గమాశ్రితాః| తిస్రశ్చ గర్భాశయేశుక్రార్త్తవప్రవేశిన్యో గర్భశయ్యాయాం ప్రతిబద్ధాః| సా చ యోనౌ శంఖనాభ్యాకృత్యా తృతీయ ఆవర్తే నిబద్ధా| రోహితమత్స్యముఖాకారా గర్భశయ్యా|| 84||

Adhikarana peshInAM svarUpaM prayojana~jca (85) · Śloka 85

తాభిర్హి శరీరే తనుబహలస్థూలాణుపృథువృత్తహ్రస్వదీర్ఘస్థిరమృదుశ్లక్ష్ణకర్కశాభిః సంధ్యస్థిసిరాస్నాయ్వని ప్రచ్ఛదితాని||85||

ఇత్యనంతరోక్తాభిః పేశీభిస్తనుత్వాదిగుణయుక్తాభిః శరీరే సంధ్యస్థిసిరాస్నాయ్వని ప్రచ్ఛాదితాని|| 85||

Adhikarana sirAdhamanImuKAnAM keshAdI- nA~jca saMKyAnam (86) · Śloka 86

సిరాధమనీముఖానాం త్వణుశే విభజ్యమానానామేకోనత్రింశచ్ఛతసహస్రాణి నవ చ శతాని షట్పంచాశతాని భవంతి| తాభిరిదం శరీరం గవాక్షితం పినద్ధమాతతంచ| తావంతి చ కేశశ్మశ్రులోమాని||86||

సిరాః నాతిస్థూలా రజ్జ్వాకార అంతస్సుషిరా వాతాదివహాః| ధమన్యస్తద్విశేషా ఏవ వక్ష్యమాణలక్షణాః| తాభిః శరీరం గవాక్షితం జాలవత్ పినద్ధం బద్ధం యంత్రరజ్జువదాతతం విస్తారితం పటతంతువత్| కేశాదీని చ తావంత్యేవ|| 86||

Adhikarana sirAdhamanInAM karma (87) · Śloka 87

తాసాం హి ముఖాని తత్ప్రతిబద్ధాన్యతస్తాని తాభిరాప్యాయ్యంతే| తైశ్చ తాః స్వదేమభివహంతి| తథాఽభ్యంగలేపాదివీర్య్యం త్వచి విపక్వమంతర్నయంతి స్పర్శంచ గృహ్ణంతి||87||

అణుశో విభజ్యమానానాం సూక్ష్మైర్భాగైః క్రమేణ విభాగం గచ్ఛంతీనాం తాసాం సిరాధమనీనాం ముఖాని సర్వత్ర ప్రసృతాని తత్ప్రతిబద్ధాని కేశాద్యనుబద్ధాది| అతో హేతోస్తాని కేశాదీని తాభిః సిరాధమనీభిరాప్యాయ్యంతే| తైశ్చ కేశాద్యనుబద్ధైర్ముఖైరేతాః స్వేదమభివహంత్యభ్యంగాది వీర్యం త్వచి విపక్వం సదంతర్నయంతి| స్పర్శం గృహ్ణంతి||87||

Adhikarana srotasAM sa~gKyeyatvAdi (88) · Śloka 88

స్రోతాంసి పునరసంఖ్యేయాన్యేవ| తథాపి తు సిరాదీని యథాస్థూలం యథోపయోగం చాన్యత్రోపదేక్ష్యంతే||88||

స్రోతాంసి మార్గాః యైరన్నసారో ధాతుతాం యాతి| సౌక్ష్మ్యాత్ ప్రతానవత్త్వాచ్చాపరిసంఖ్యేయాని సిరాదీని| సిరాధమనీస్రోతాంస్యసంఖ్యాన్యపి యథాప్రధానం యథోపయోగం చ యాని ప్రధానాని, యాని చికిత్సార్థముపయుజ్యంతే తాన్యన్యత్ర సిరావిభాగాదావుపదేక్ష్యంతే|| 88||

Adhikarana prakaraNopasaMhAraH (89) · Śloka 1

ఇత్యేవం పరిసంఖ్యాతాః శరీరే మూర్తిమంతః స్థిరా భావాః||1||

ఇతి శరీరే మూర్త్తాః కఠినాః స్పర్శనేంద్రియాధిగమ్యా భావాస్త్వగాదయః పరిసంఖ్యాతా యథోక్తేన భేదేన|| 89||

Adhikarana sharIre udakAMshAH (90) · Śloka 90

ద్రవాస్తు యత్తదతియోగేన చ్యవమానం పురీషమనుబధ్నాతి| తథా మూత్రం రుధిరమన్యాంశ్చ శరీరే ధాతూన్| యచ్చ సర్వశరీరగతం బాహ్యా త్వగ్విభర్తి| యచ్చ త్వగంతరే వ్రణగతం లసీకాశబ్దవాచ్యం| యచ్చోష్మానుబద్ధం రోమకూపేభ్యోఽభినిష్పతత్స్వేదవాచ్యం| తదుదకం||90||

ద్రవాస్తు భవంతీతి శేషః| తే చోదకమూత్రాదయః| తత్రోదకం దేహే యత్ కర్త్తృకర్మభూతమతియోగేన చ్యవమానం పురీషమనుబధ్నాతి| తత్ప్రసాదాద్ధ్యతీసారే వేగానాం గతసంఖ్యత్వం| తథాతియోగేన చ్యవమానం మూత్రప్రమేహే| రక్తపిత్తే చ రుధిరమితి| అన్యాంశ్చ శరీరే ధాతూన్ పిత్తశ్లేష్మాదీనతియోగేన ప్రవర్తమానాననుబధ్నాతి| తదుదకమితి సంబంధః| సుబోధం|| 90||

Adhikarana svasthasharIre rasAdInAM mAnam (91) · Śloka 1

తస్యాద్యస్య చాహారసారస్య రసాఖ్యస్య రక్తస్య శకృతః శ్లేష్మణః పిత్తస్య మూత్రస్య వసాయాః మేదసో మజ్జ్ఞశ్చ స్వేన స్వేనాంజలిప్రమాణేన యథాపూర్వమేకాదిసంఖ్యాప్రవృద్ధిః|1|

తస్యేత్యుదకస్య రసాఖ్యస్యాద్యాహారసారస్య చ రక్తాదీనాం చ మజ్జాంతానామష్టానాం స్వేనస్వేనాంజలిప్రమాణేన యథాపూర్వమేకాదిసంఖ్యాప్రవృద్ధిర్విజ్ఞేయా| స్వేనస్వేనేత్యంజలిప్రమాణేకాంత్యస్యైనాంజలిత్వం| తత్పూర్వాణాం క్రమేణైకైకాంజలివృద్ధిః| మజ్జా ఏకోఽంజలిః ద్వ్యంజలిర్మేదః| వసా త్ర్యంజలి| యావదుదకస్య దశాంజలయో దేహే|| 91||

Adhikarana shukrasya parimANamam (1) · Śloka 1

అర్ద్ధాంజలిః శుక్రస్య||1||

Adhikarana mastiShkamojasoH parimANam (92) · Śloka 92

తావదేవ మస్తిష్కమోజశ్చ||92||

ఓజశ్శుక్రమస్తిష్కాణి ప్రత్యేకం స్వేనాంజలిప్రమాణేనార్ధాంజలాని| సుబోధం|| 92||

Adhikarana stanyayormAnaM tatsamBavashca (93) · Śloka 93

స్త్రీణాం రజసోఽంజలయశ్చత్వారః| స్తన్యస్య ద్వౌ| ఉభయమపి చైతద్రసప్రసాదాత్మకమితి| సమధాతోః పరిమాణమిదం| అతో వృద్ధిక్షయౌ యథాస్వం లక్షణైర్విభావయేదపరాంశ్చాపరిసంఖ్యాతాన్మూర్తోమూర్తాన్ భావాన్| తద్యథా-మాంసకర్ణాదిమలాన్ వాయుబుద్ధిస్మృత్యాదీంశ్చ||93||

ఉభయం రజః స్తన్యలక్షణం రసస్య ధాతోః ప్రసాదాత్ సంభవతి| ఇదం యథోక్తం పరిమాణం సమధాతోర్నీరుజో విజ్ఞేయం| అన్యస్య త్వేతేషాం వృద్ధిక్షయౌ దోషభేదీయప్రదర్శితైర్యథాస్వం లక్షణైర్విభావయేత్| అపరాంశ్చ మూర్త్తాన్ మాంసకర్ణమలాదీన్ అమూర్త్తాంశ్చ వాయుబుద్ధిస్మృత్యాదీన్ భావాన్యథాస్వం లక్షణైర్విభావయేదితి సంబంధః|| 93||

Adhikarana rasAdInAM mAnaviShaye dhAnvantarI- yANAmmatam (94) · Śloka 94

ధాన్వంతరీయాః పునః పఠంతి| విలక్షణాని హి శరీరాణి నిత్యమేవ చ చలా దోషధాతుమలాః| తస్మాదుదకాదీనామపి సమత్వం మాంసాదివత్ పరిమాణతో నిర్దేష్టుమశక్యం| కేవలం స్వాస్థ్యమాత్రేణానుమానతో లక్షయేత్ ఇతి||94||

ధాన్వంతరీయాః సౌశ్రుతాః| సుబోధం| దోషాదీనామవ్యవస్థితరూపత్వాద్ దుర్జ్ఞానం ప్రమాణం| కేవలం స్వాస్థ్యమాత్రేణానుమానాత్ లక్షయేదితి|| 94||

Adhikarana sarvAvayavAnAM paramANuBede- nAsa~gKyeyatvam (95) · Śloka 95

సర్వ ఏవ త్వవయవాః పరమాణుభేదేనాతిసౌక్ష్మ్యాదసంఖ్యేయతాం యాంతి||95||

ఇదం చ విజ్ఞేయం| స్థూలయా దృష్ట్యా అంగప్రత్యంగానాం సంఖ్యాదికముక్తం| సర్వ ఏవావయవాః పరమాణుభేదేన త్వతిసౌక్ష్మ్యాద్ధేతోరసంఖ్యేయతాం యాంతి| తే చ పరమాణవః ప్రతిక్షణం సజాతీయవిజాతీయసంయోగవిభాగాభ్యాం శరీరభావేన వర్త్తతే| అన్యథా యో వ బాల ఆసీత్ స ఏవ యుక్త్వం ప్రతిపన్న ఇత్యేకస్యాపి నానాత్వాయోగాత్|| 95||

Adhikarana paramANUnAM saMyogaviBAge vAyuH kAraNam (96) · Śloka 96

తేషాం సంయోగవిభాగే పరమాణూనాం కర్మప్రేరితో వాయుః కారణం||96||

తేషాం పరమాణూనాం సంయోగవిభాగే దైవపౌరుషకర్మప్రేరితో వాయుః తత్క్రియత్వాత్ కారణం| గ్రంథవిస్తరభయాద్వాతస్యోత్పత్తిర్న దర్శ్యతే| కేవలమేతావద్విజ్ఞేయం| కర్మచోదితవాయువశాత్ సంయుక్తాః పరమాణవః కార్య్యద్రవ్యమారభంతే ద్వ్యణుకాదిక్రమేణ| వాయుకారణాదేవ చ పరమాణూనాం విభాగాత్ సంయోగవినాశేన కార్యద్రవ్యవిశేషః|| 96||

Adhikarana BedABedAByAM gRuhItena sharIreNa yathA- kramaM bandhamokShayoH prAptiH (97) · Śloka 97

తదేతదంగమభేదేన భేదతశ్చ గృహ్యమాణం బంధాయ మోక్షాయ చ భవతీతి||97||

అత ఉపసంహరతి-తదేతదనుక్రాంతరూపమంగం శరీరమభేదేనైకత్వేన గ్రాహ్యమాణం రామణీయకాదుపాదేయత్వేన బంధాయ జన్మమరణప్రవృత్తిపరంపరాప్రవృత్తయే భవతి| తదేవానంతరోక్తేన ప్రకారేణ భేదేన గ్రాహ్యామాణం నిస్సారం జుగుప్సితవాస్తుసమారబ్ధత్వేన హేతునా మోక్షాయ రాగాదినిమిత్తక్రియాకలాపపరిహారాద్భవతి|| 97||

Adhikarana avayavashaH yathAvaraM sharIraj~jAnaphalam (98) · Śloka 98

భవతి చాత్ర- ఇతి సర్వావయశో యో జానాతి కలేవరం| అహితేషు స మోహేన న కదాచిత్ ప్రవర్తతే||98||

ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం శారీరస్థానేఽంగ- విభాగో నామ పంచమోఽధ్యాయః భవతి చాత్రేతి శ్లోకేనోపసంహారే తంత్రరీతిః| ఇత్యనేన ప్రకారేణ సర్వావయవశః సర్వమవయవం యః పురుషః కలేవరం శరీరే జానాతి సోఽహితేషు ఉభయలోకవిరుద్ధేషు మోహాన్న ప్రవర్త్తతే| గృహీతవస్తుతత్త్వః- సన్నిహితాని పరిత్యజ్య హితేష్వేవ ప్రవర్త్తతే ఇత్యర్థః|| 98|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే పంచమోఽధ్యాయః

Adhikarana atha sirAviBAgo nAma ShaShTho~adhyAyaH -- pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతః సిరావిభాగమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

పూర్వాధ్యాయే శరీరావయవభేదే స్వల్పవ్యక్తత్వాత్ సిరాదిర్నిర్ణీతశేషస్తత్రాపి సిరాణాం ప్రాధాన్యాన్నిర్ణయార్థమధ్యాయారంభః|| 1||

Adhikarana dashamUlasirAH (2) · Śloka 2

దశమూలసిరా హృదయప్రతిబద్ధాః సర్వాంగప్రత్యంగేష్వోజో నయంతి| తత్ప్రతిబద్ధా హి శరీరచేష్టా||2||

దశమూలసిరా ఇత్యాది| మూలసిరాః ప్రధానసిరాః| తతో హి సర్వాః సిరాః భవంతి| తా అంగేషు ప్రత్యంగేషు చౌజో నయంతి|| 2||

Adhikarana sirANAM sa~gKyA (3) · Śloka 3

తాస్తు ద్వ్యంగులమంగులమర్ధాంగులం యవం యవార్ధంచ గత్వా ద్రుమపత్రసేవనీప్రతావనద్భిద్యమానాః సప్తశతాని భవంతి||3||

తాః ప్రభిద్యమానాః ద్రుమపత్రరేఖాప్రతానవత్ సప్తశతాని సిరాణాం భవంతి| తేనైతదుక్తం భవతి-తా హృదయప్రతిబద్ధా దశ సిరా హృదయాద్వ్యంగులం గత్వా ప్రథమం ప్రతానం ముంచంతి| తత అంగులం గత్వా ద్వితీయం| తత అర్ధమంగులం గత్వా తృతీయం| తతో యవం గత్వా చతుర్థం| తతోఽపి యవార్ధం గత్వా పంచమమితి| తతో న భిద్యంతే| సర్వేషు చైవం భిద్యమానా ఇతి యోజ్యం యావద్భేదోఽస్తి| సప్తశతాని ప్రతానానాం దీర్ఘాణాం భవంతి|| 3||

Adhikarana shAKAgatAH sirAstatra vedhya- sirANAM sa~gKyA ca (4) · Śloka 4

తాసాం చతుఃశతీ శాకాసు| తత్ర షోడశాబ్యధనీయాః||4||

తాభ్యశ్చత్వారి శతాని చతసృషు శాకాసు| తత్రేతి చతుశ్శత్యాం షోడశా వ్యధనీయాః|| 4||

Adhikarana antarAdhigatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (5) · Śloka 5

షట్త్రింశం శతమంతరాధౌ| తత్ర ద్వాత్రింశత్||5||

అంతరాధౌ తు షట్త్రింశత్ శతం| తత్ర ద్వాత్రింశదవ్యధనీయా ఇతి సంబంధః|| 5||

Adhikarana mUrddhagatAH sirAstatrAvyadhanIyAshca (2) · Śloka 2

చతుష్షష్ట్యధికం శతముర్ధ్వం| తత్రాపి పంచాశత్||2||

Adhikarana shAKAsirAvivaraNam (6) · Śloka 6

తాసామేకైకస్మిన్ సక్థ్ని శతం| తత్ర న విధ్యేజ్జాలంధరాం| తిస్రశ్చాభ్యంతరగతాః||6||

తత్ర షోడశ శాఖాసు చతసృష్వవధనీయా ఉక్తాస్తత్రైకా పూర్వోక్తజాలంధరా తిస్రశ్చాభ్యంతరసమాశ్రయా అవేధ్యాః|| 6||

Adhikarana tatrAntarAdhigatasirAvivaraNam (2) · Śloka 2

ద్వాత్రింశచ్ఛ్రోణ్యా గుదమేఢ్రాశ్రయాః| తాసాం ద్వే ద్వే వంక్షణయోః కటీకతరుణయోశ్చేత్యష్టౌ శస్త్రతో రక్షేత్|2|

Adhikarana pRuShThagatAH sirAH (2) · Śloka 2

చతుర్వింశతిః పృష్ఠే| తాసాం పృష్ఠవంశముభయతో ద్వే ద్వే ఊర్ధ్వ- గామిన్యౌ తాశ్చతస్రః|2|

Adhikarana udaragatAH sirAH (2) · Śloka 2

చతుర్వింశతిరుదరే| తాంసాం మేఢ్రస్యోపరి రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే తా అపి చతస్రః||2||

Adhikarana vakShogatAH sirAH (7) · Śloka 7

చత్వారింశద్వక్షసి| తాసాం ద్వే హృదయే| ద్వే చ స్తనమూలస్తనరోహితేషు| ఏకైకాపస్తంభాపాలేష్వితి| తాశ్చతుర్దశ||7||

ఆగ్రీవాములాదాఽఽచోరుసంధేరంతరాధిః| తత్ర షట్త్రింశచ్ఛతం సిరాణాం| తద్యథా-ద్వాత్రింశత్ శ్రోణ్యాం| పార్శ్వయోర్ద్వయోః షోడశ| పృష్ఠే చతుర్వింశతిః| ఉరసి చత్వారింశత్| ఇతి షట్త్రింశచ్ఛతమంతరాధౌ సిరాణాం| 'తత్ర ద్వాత్రింశదవ్యధనీయాః' ఇతి యదుక్తం తత్ప్రదర్శ్యతే-అష్టౌ శ్రోణ్యాం| వంక్షణ ఉభయత్ర చతస్రః| కటీకతరుణాఖ్యయోర్మర్మణోశ్చతస్ర ఇత్యష్టౌ| పార్శ్వయోర్ద్వౌ| ద్వయోః పార్శ్వయోరేకైకామూర్ధ్వగాం| పృష్ఠే చతస్రః| పృష్ఠవంశస్యైకస్మిన్ పార్శ్వే ఊర్ధ్వగామిన్యౌ ద్వే| అపరస్మింశ్చ ద్వే ఇతి| జఠరే చతస్రః రోమరాజ్యాః పార్శ్వయోర్ద్వయోర్ద్వే-ద్వే ఇతి| ఉరసి చతుర్దశ| తత్ర ద్వే హృదయే| ద్వే-ద్వే ద్వయోః స్తనమూలయోః| ఇతి చతస్రః| స్తనరోహితయోశ్చతస్రః| అపస్తంభయోరేకైకా| తథాఽఽపాలాపయోరపి| ఏవం ద్వాత్రింశదంతరాధావవ్యధనీయాః|| 7||

Adhikarana mUrdhajatrUrdhvasirAvivaraNam (4) · Śloka 4

చతుర్వింశతిర్గ్రీవాయాం| తాసాం చతస్రోఽష్టౌ చ మర్మసంజ్ఞాః| ద్వే కృకాటికయోః| ద్వే విధురయోరితి షోడశ శస్త్రేణ న స్పృశేత్||4||

Adhikarana hanugatAH sirAH (1) · Śloka 1

హన్వోః షోడశ తాసాం సంధిసంబంధిన్యౌ ద్వే||1||

Adhikarana jihvAgatAH sirAH (4) · Śloka 4

షోడశ జిహ్వాయాం| తాసామధో ద్వే రసవేదిన్యౌ| ద్వే వావాక్ప్రవర్త్తిన్యౌ| తాశ్చతస్రః||4||

Adhikarana nAsAgatAH sirAH (7) · Śloka 7

షట్పంచాశన్నేత్రయోః| తయోరున్మేషనిమేషక్రియే ద్వే-ద్వే| ద్వే చాపాంగయోరితి షట్| నాసానేత్రగతాస్తు లలాటే షష్టిః| తాసాం కేశాంతానుగతాశ్చతస్రః| ద్వే చాఽఽవర్తయోః| ఏకా చ స్థపన్యామితి సప్త||7||

Adhikarana karNagatAH sirAH (3) · Śloka 3

కర్ణయోః షోడశ| తాసాం శబ్దవాహిన్యౌ ద్వే| త ఏవ చ శంఖయోస్తాసాం శంఖసంధిగతే ద్వే||3||

Adhikarana shirogatAH sirAH (8) · Śloka 4

ద్వాదశ మూర్ధని| తాసాముత్క్షేపయోర్ద్వే| సీమంతేష్వేకైకామేకామధిపతావిత్యష్టౌ శస్త్రేణ పరిహరేత్| తథాక్షుద్రికాః కుటిలాః సంకీర్ణాః గ్రంథితాః సంధిషు చాశస్త్రకృత్యాః||4||

చతుష్షట్యధికం శతముర్ధ్వం శిరసి సిరాణామితి యదుక్తం తద్విభజతే-గ్రీవాయాం చతుర్వింశతిః హన్వోర్ద్వయోః షోడశ| షోడశ జిహ్వాయాం| నాసాయాం చతుర్వింశతిః నేత్రయోః షట్పంచాశత్| లలాటే షష్టిర్నాసానేత్రాశ్రితాస్తాభ్యోఽనన్యా అతో న గణ్యంతే| కర్ణయోర్ద్వయోః షోడశ సిరాస్తా ఏవ శంఖాశ్రితా అతస్తత్రస్థా న గణ్యంతే| మూర్ధ్ని ద్వాదశేతి చతుష్షష్ట్యధికం శతం| అత్ర 'పంచాశదవ్యధనీయాః' ఇతి యదుక్తం తదుచ్యతే-గ్రీవాయాం షోడశ| చతస్రో మర్మసంజ్ఞాః| ద్వే నీలే ద్వే మన్యే ఇతి చతస్రః| అష్టౌ మర్మసంజ్ఞాః మాతృకా ఇతి వక్ష్యమాణాః| ద్వే ద్వయోః కృకాటికయోః| ద్వే చ విధురయోరితి షోడశ| హన్వోర్ద్వయోః| ద్వే హనుసంధిబంధనకర్మణీ| జిహ్వాయాం చతస్రః| ద్వే రసబోధనే జిహ్వాయా అధస్తయా ద్వే వాక్ప్రవర్త్తిన్యౌ ఇతి చతస్రః నాసాయాం తిస్రో యత్ర ద్వే గంధవేదిన్యావేకా చ తాలునీతి తిస్రః| నేత్రయోః షట్| నిమేషే ద్వే| ఉన్మేషే ద్వే| అపాంగయోర్ద్వే ఇతి షట్| లలాటే సప్త| కేశాంతగాశ్చతస్రః| ఆవర్త్తకాఖ్యయోర్మర్మణోర్ద్వే| ఏకా చ భ్రూమధ్యభవే స్థపన్యాఖ్యమర్మణి ఇతి సప్త| కర్ణయోశ్చతస్రః| ద్వే శబ్దవాహిన్యౌ| శంఖయోస్తత్సంధిగతే ద్వే ఇతి చతస్రః| కేశాంతేఽష్టౌ | ద్వయో రుత్క్షేపయోర్ద్వే| సీమంతేషు పంచ| అధిపతౌ రోమావర్త్తమర్మణ్యేకా ఇత్యష్టౌ| ఏవం శిరసి పంచాశదవేధ్యాః| కేవలమేతా ఏవావేధ్యాః| యావత్ క్షుద్రికాః అతిసూక్ష్మాః| కుటిలా అనృజుగామిన్యః| సంకీర్ణాః బహుభిరనభివ్యక్తాః గ్రథితాః సంకోచేన గ్రంథిరూపాః| తథా సంధిషు కూర్పరాదిష్వాశ్రితాః|| 8||

Adhikarana vAtAdiBishca shuddharaktavaha sirAsa~gKyAvivaraNam (9) · Śloka 9

తాసాం యథాస్వం తుర్యాంశవిభాగేన పంచసప్తత్యధికం శతమనిలరక్తం వహతి| ఏష విభాగః పిత్తశ్లేష్మశుద్ధరక్తేష్వపి| స్థితా హ్యేవం దేహమనుగృహ్ణంతి దోషాః| వ్యత్యయేన తు పీడయంతి||9||

తాసాం చ సప్తానాం శతానాం యథాస్వం శంఖాదిగతసిరాణాం చతుర్థేన విభాగేన ప్రత్యేకం పంచసప్తత్యధికం వాతాదిమిశ్రం రక్తం శుద్ధం చ వహతి| తేన పంచసప్తత్యధికం శతం సిరాణాం వాతరక్తం వహతి| తద్వత్ పిత్తరక్తం, శ్లేష్మరక్తం, శుద్ధరక్తంచ| ఏవమనేన సిరావహననియమేన వ్యవస్థితా దోషాః శరీరమనుగృహ్ణంతి| ఏతద్విపర్య్యయే పీడయంతి|| 9||

Adhikarana vAtaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

తత్ర శ్యావారుణాః ప్రస్పందిన్యః సూక్ష్మాః క్షణపూర్ణరిక్తా వాతరక్తం వహంతి|1|

Adhikarana pittaraktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

నీలపీతాసితాః స్పర్శోష్ణాః క్షిప్రస్రావిణ్యః పిత్తరక్తం|1|

Adhikarana kaParaktavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

గౌర్య్యః స్నిగ్ధాః స్థిరాః శీతః కండూమత్యః కఫరక్తం|1|

Adhikarana saMsargasannipAtavahasirAlakShaNam (1) · Śloka 1

లక్షణసంకరే సంసర్గసన్నిపాతరక్తం||1||

Adhikarana shuddharaktavahasirAlakShaNam (10) · Śloka 10

సమాగూఢాః స్నిగ్ధాః రోహిణ్యః శుద్ధరక్తమితి||10||

నను కథమేతద్ జ్ఞాయత ఇమాః సిరా ఇదం వహంతీత్యాహ-తత్రేత్యాది| సుబోధం| క్షణేన పూర్ణాః ఆధ్మాతాః క్షణేన చ రిక్తాః క్షిప్రం శీఘ్రమేవ వహంతి స్రవంతి| సంసర్గే కిం లక్షణమిత్యాహ-అత్ర తు యది దోషాంతరేణ సంసృష్టో భవతి తదా యథాస్వం లక్షణానాం సంకరో విజ్ఞేయః| రోహిణ్యో లోహితాః| ఇతి సిరా ఉక్తాః|| 10||

Adhikarana dhamanIsa~gKyA (11) · Śloka 11

ధమన్యస్తు చతుర్వింశతిః||11||

క్రమప్రాప్తా ధమన్యః ఉచ్యంతే-ధమన్యో విశిష్టాః సిరా ఏవ| తాశ్చ సంఖ్యయా చతుర్వింశతిః|

Adhikarana dhamanInAmupayogaH (1) · Śloka 1

తాభిః కాయోఽయమారామ ఇవ జలహారిణీభిః కేదార ఇవ కుల్యాభిరుపస్నిహ్యతి||1||

Adhikarana dhamanInAmadhiShThAnam (12) · Śloka 12

తాభిశ్చ నాభిశ్చక్రనాభిరారకైరివావృతా||12||

యథా ఆరామో జలహారిణీభిః కేదారః కుల్యాభిరాప్యాయ్యతే తద్వత్తాభిర్నాభిప్రతిబద్ధాభిః కాయ ఆప్యాయ్యతే| చక్రస్య నాభిరక్షః| ఆరాస్తన్నిబద్ధాని కాష్ఠాని సుబోధం|| 12||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

తస్యాం నాభ్యాం విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః| యతశ్చ సాఽంతరగ్న్యధిష్ఠానం|13|

యతశ్చ సా నాభిరంతరగ్నేరధిష్ఠానమతోఽపి తస్యా విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః|| 13||

Adhikarana nAByAM visheShataH prANAnAmavasthAnam (13) · Śloka 13

తస్యాం నాభ్యాం విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః| యతశ్చ సాఽంతరగ్న్యధిష్ఠానం||13||

యతశ్చ సా నాభిరంతరగ్నేరధిష్ఠానమతోఽపి తస్యా విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః|| 13||

Adhikarana nABigatAnAM dhamanInAM prasaraNam (14) · Śloka 14

తాసాం ఖలు ధమనీనాం దశోర్ధ్వం ప్రసృతా దశాధశ్చతస్రస్తిర్య్యక్| తతస్తాభిర్యథాస్వమంగావయవా ధార్య్యంతే ఆపయాయ్యంతే చ||14||

తాసాం చ నాభిప్రతిబద్ధానాం మధ్యాద్దశ ధమన్యః ఊర్ధ్వముపరి కాయం గతాః| దశాధః ప్రసూతాః| తిర్య్యక్ చతస్రః|

Adhikarana UrdhvadhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (15) · Śloka 15

తాసామూర్ధ్వగా హృదయమభిప్రపన్నాః ప్రత్యేకం త్రిధా జాయంతే| తతస్త్రింశతో మధ్యే ద్వే ద్వే వాతపిత్తకఫరక్తరసాన్ వహతః| అష్టాభిః శబ్దరూపరసగంధా గృహ్యంతే| ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం భాషతే ఘోషం కరోతి స్వపితి ప్రతిబుధ్యతే చ| ద్వే చాశ్రు వహతః| ద్వే చ స్తనాశ్రితే| నార్యాః స్తన్యం నరస్య శుక్రం||15||

తాశ్చ దశ హృదయం ప్రాప్య ప్రత్యేకం త్రిధా భిన్నాః త్రింశత్ సంపన్నాః| తస్యాశ్చ త్రింశతో ద్వే-ద్వే వాతాదీన్ పంచ వహతః| ఏవం తా దశ| శబ్దాదీంశ్చతురః| అష్టాభిః పురుషో గృహ్ణీతే| తాభిర్హి చిత్తస్థానం శబ్దాదీని యాంతి| భాషణాదిక్రియాచతుష్టయం ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం కరోతి| ఏవం తా అష్టౌ| ఘోషః శబ్దో వ్యక్తః| ద్వే అశ్రువహతః| ద్వే చ స్తనాశ్రితే నార్య్యాః స్తన్యం వహతః| నరస్య తు త ఏవ శుక్రం| ఏవం త్రింశత్|| 15||

Adhikarana adhogAdhamanInAM punarviBAgastatkAryya~jca (16) · Śloka 16

అధోగమాః పక్వాశయస్థా ఏవం త్రిధా జాయంతే| తత్ర దశాద్యాః పూర్వవత్| ద్వే వహతోఽన్నం మాత్రాశ్రయేణ| ద్వే తోయం| ద్వే మూత్రం| ద్వే శుక్రం వహతో ద్వే చ ముంచతః| త ఏవ నారీణామార్త్తవం| ద్వే వర్చోనిరసిన్యౌ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే| ఏవం ద్వాదశ| శేషా- స్త్వష్టౌ ధమన్యస్తిరశ్చీనాః స్వేదమభితర్పయంతి||16||

యాస్తు నాభేరధోగమా దశ ధమన్యస్తాః పక్వాశయ ఏవం త్రింశద్భవంతి| తస్యాశ్చ త్రింశతో దశ పుర్వవత్| ద్వే-ద్వే పంచ వాతాదీన్ వహత ఇత్యర్థః| ద్వే మాత్రాశ్రయేణాన్నం వహతః| మాత్రాగ్రహణమాధిక్యప్రతిషేధప్రదర్శనార్థం| ద్వే తోయం ద్వే మూత్రం వహతః| ద్వే పురుషస్య శుక్రం దేహే వహతః| ద్వే చ శుక్రం బహిర్ముంచతః| య ఏవ పురుషస్య శుక్రం త ఏవ స్త్రియా రక్తం| ఇతి చతస్రః| ద్వే చ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే వర్చోనిరసనకర్మణీ| అష్టౌ శేషా యా అధోగమా అపి మనాక్ తిర్య్యగ్గతాస్తాః స్వేదమభితర్పయంతి| ఏవం నాభేరధస్త్రింశత్|| 16||

Adhikarana tiryyaggA dhamanInAM vivaraNam (17) · Śloka 17

తిర్యగ్గామిన్యశ్చతస్రో భిద్యమానాః సుబహుధా భవంతీత్యుక్తం ప్రాక్||17||

తిర్య్యగ్గామిన్యశ్చతస్రో యా నాభేః పార్శ్వాభ్యాం ద్వే-ద్వే వర్త్తంతే| తా భిద్యమానాః సత్యో బహుధా భవంతి| ఏతచ్చోక్తం ప్రాగంగవిభాగే| తాభిరిదం ప్రకరణం| ఇతి ధమన్య ఉక్తాః|| 17||

Adhikarana nava bAhyAni srotAMsi (18) · Śloka 18

స్రోతాంసి పుంసాం నవ కర్ణౌ నేత్రే నాసాపుటౌ ముఖం పాయుర్మూత్రపథః||18||

క్రమప్రాప్తాని స్రోతాంస్యుచ్యంతే| స్రోతాంసి ఛిద్రాణి పుంసాం నవ-ద్వే ద్వే ద్వే, ఏకమేకమేకమితి చ| ఇతి స్త్రీ-పుంసయోః సాధారణాని|| 18||

Adhikarana strINAmadhikAni srotAMsi (19) · Śloka 19

అన్యాని చ త్రీణి స్త్రీణాం స్తనౌ రక్తపథశ్చ||19||

స్త్రీణాం తు త్రీణ్యధికాని ద్వే స్తనస్రోతసీ ఏకం చ రజఃపథ ఇతి బాహ్యాని స్రోతాంసి|| 19||

Adhikarana jIvitAyatanAni srotAMsi (20) · Śloka 20

తథాఽపరాణ్యంతస్స్రోతాంసి జీవితాయతనాని త్రయోదశ ప్రాణోదకాన్నధాతుమలానామయనాని||20||

ఆంతరాణి త్రయోదశ జీవిగస్యాయతనాని స్థానాని| ప్రాణాదీనాం పంచానామాయతనాని మార్గాః|| 20||

Adhikarana prANavAhisrotasAM mUlam (21) · Śloka 21

తత్ర ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ||21||

తత్రేతి నిర్ధారణే| ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ|| 21||

Adhikarana prANavAhisrotasAM dUShaNAni (22) · Śloka 22

తాని ధాతుక్షయరౌక్ష్యపిపాసాక్షుద్వ్యాయామవేగధారణాదిభిర్దుష్యంతి||22||

తాని చ ధాతుక్షయాదిభిర్దుష్యంతి|| 22||

Adhikarana dUShitAnAM prANavAhisrotasAM lakShaNAni (23) · Śloka 23

తతోఽతిసృష్టం ప్రతిబద్ధమల్పాల్పమభీక్ష్ణం వా సశబ్దశూలముచ్ఛ్వసనం| తత్ర శ్వాసవత్సాధనం||23||

తతః కారణాదతిసృష్టం వాతి బద్ధం వోచ్ఛ్వసనం భవతి| శ్వాసస్యైకత్వాద్విసర్గే దీర్ఘశ్చ భవతి| అల్పాల్పం స్తోకముచ్ఛ్వసనం| అభీక్ష్ణం వాఽత్యర్థం| తత్ర దుష్టేషు ప్రాణవాహిషు స్రోతస్సు శ్వాసోక్తం చికిత్సితం|| 23||

Adhikarana udakavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

ఉదకవాహినాం తాలు మూలం క్లోమ చ|1|

Adhikarana udakavAhisrotasAM dUShaNAni (1) · Śloka 1

తాన్యామభయాతిపానోష్ణశుష్కాన్నకషాయతృణనిగ్రహాదిభిర్దుష్యంతి||1||

Adhikarana dUShitAnAmudakavAhisrotasAM lakShaNAni (2) · Śloka 2

తతోఽతితృష్ణా ముఖశోషః కర్ణక్ష్వేడనం తమోదర్శనంచ| దుష్టోదకవహస్రోతస్సు చికిత్సా||2||

Adhikarana duShTodakavahasrotassu cikitsA (24) · Śloka 24

తత్ర తృష్ణోక్తమౌషధం||24||

ఉదకవాహినాం స్రోతసాం తాలుక్లోమనీ మూలం| తేషామామేన భయాదిభిర్దూషణం| దుష్స్టత్వాచ్చాతితృష్ణాది ఉత్పత్తిః| తత్ర తృష్ణోక్తా చికిత్సా| అతిపానం మద్యస్య| ఉష్ణశుష్కాభ్యామన్నస్య సంబంధః| తృణ్నిగ్రహస్తృష్ణావేగనిరోధః| ఆదిగ్రహణేనైవం ప్రకారణామన్యేషామప్యాచారకోపశోషకరాణామాహారవిహారాదీనాం గ్రహణం| క్ష్వేలనం నాదః| తమస ఇవ దర్శనం తమోదర్శనమప్రతిపత్తిః|| 24||

Adhikarana annavahasrotasAM mUlam (1) · Śloka 1

అన్నవాహినామామాశయో మూలం వామపార్శ్వంచ||1||

Adhikarana annavahasrotoduShTyAdi (25) · Śloka 25

తేషాం దుష్టౌ సర్వం మాత్రాశితీయోక్తమవగచ్ఛేత్||25||

అన్నవాహినాం స్రోతసాం దుష్టత్వే హేతుం కార్య్యం ప్రతీకారం చ సర్వం జ్ఞాతుం మాత్రాశితీయమధ్యాయమవగచ్ఛేత్| తేనైతదుక్తం భవతి-అన్నవాహినామతిమాత్రసమశనాదీని దూషణాని| దుష్టత్వే విషూచికాద్యుత్పత్తి| వమనాదికా చికిత్సా| శేషం సుబోధం| మూలమాశ్రయః| ఉపకారాపకారద్వారమిత్యర్థః| ఏవం ప్రాణోదకాన్నసప్తధాతుమూత్రశకృత్ స్వేదభేదేన త్రయోదశవిధాని స్రోతాంసి| తత్ర ప్రాణోదకాన్నవాహినాం దుష్టౌ హేతులక్షణౌషధాన్యుక్తాని|| 25||

Adhikarana rasavAhinAM srotasAM mUlAni (1) · Śloka 1

రసవాహినాం హృదయం మూలం దశ ధమన్యశ్చ|1|

Adhikarana raktavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

రక్తవాహినాం యకృత్ ప్లీహా చ|1|

Adhikarana mAMsavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

మాంసవాహినాం స్నాయూని త్వక్ చ|1|

Adhikarana medovAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

మేదోవాహినాం వృక్కౌ మాంసం చ|1|

Adhikarana asthivAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

అస్థివాహినాం జఘనం మేదశ్చ|1|

Adhikarana majjavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

మజ్జవాహినాం పర్వాణ్యస్థీని చ|1|

Adhikarana shukravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

శుక్రవాహినాం స్తనౌ ముష్కౌ మజ్జా చ|1|

Adhikarana mUtravAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

మూత్రవాహినాం బస్తిర్వంక్షైణా చ|1|

Adhikarana shakRudvAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

శకృద్వాహినాం పక్వాశయః స్థూలాంత్రం చ|1|

Adhikarana svedavAhinAM srotasAM mUlam (1) · Śloka 1

స్వేదవాహినాం మేదో రోమకూపాశ్చ||1||

Adhikarana rasavahAdisrotasAM dUShaNAdIni (26) · Śloka 26

తేషాం దూషణం వివిధమహితాహారవిహారముపద్రవాన్ పృథక్పృథక్ సాధనం దోషాదివిజ్ఞానీయాద్యథాస్వం వృద్ధిక్షయలక్షణేన లక్షయేత్||26||

తేషాం రసవాహ్యాదీనాం స్రోతసాం నానాప్రకారమహితాహారవిహారం దూషణం| తచ్చ తీక్ష్ణమతినా పరికల్పనీయం| దుష్టానాముపద్రవా వ్యాధయః తచ్చికిత్సా చ దోషాదివిజ్ఞానీయోక్తేన 'రసోఽపి శ్లేష్మవట్ ఇత్యాదినా వృద్ధిక్షయలక్షణేన లక్షయేత్| తేనైతదుక్తం భవతి-ఆహారాది విశేషవశాద్రసవాహిషు దుష్టేషు కదాచిద్రసవృద్ధిజా రోగాస్తత్ర యథాస్వం చికిత్సేతి| ఏవం సర్వత్రాపి వాచ్యం|| 26||

Adhikarana srotasAM viddhalakShaNam (27) · Śloka 27

వ్యధే తు స్రోతసాం భ్రమమోహకంపప్రలాపాధ్మానశూలాఽరుచితృట్ఛర్దిజ్వరాతిరుధిరస్రుతిమూత్రపురీషరోధా మరణంచ||27||

అనంతరోక్తానాం చ స్రోతసాం వ్యధే శస్త్రాదితాడనే జంతోర్భ్రమాద్యుద్భవః|| 27||

Adhikarana srotoviddhaM pratyAKyAya -- cikitset (28) · Śloka 28

తస్మాత్స్రోతోవిద్ధం ప్రత్యాఖ్యాయోపచరేత్||28||

తస్మాద్వైద్యః స్రోతోవిద్ధం చికిత్సాయాం ప్రత్యాఖ్యానం కృత్వా అసాధ్యతాముక్త్వా దైవాత్కించిద్భవేదితి శాస్త్రానుగమనేనోపాచరేత్|| 28||

Adhikarana uddhRutashalyasya cikitsAnirdeshaH (29) · Śloka 29

ఉద్ధృతశల్యం చ సద్యోవ్రణవిధానేన||29||

అంతఃశల్యం చ స్రోతోవిద్ధం శల్యముద్ధృత్యోపాచరేదితి సంబంధః| కేనేత్యాహ-వక్ష్యమాణేన సద్యోవ్రణవిధానేన|| 29||

Adhikarana sirAdhamanI srotasAmaBedaH (30) · Śloka 30

తత్ర స్రోతసామేవ విశేషాః సిరాధమన్యః||30||

Adhikarana anyamatena sirAdInAM Binnatvam (31) · Śloka 31

అన్యే త్వన్యత్వమిచ్ఛంతి సిరాధమనీస్రోతసాం| కేవలం పరస్పరసన్నికర్షాత్ సదృశకర్మత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాచ్చ విభక్తకర్మణామప్యవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే||31||

అన్యే త్వాచార్య్యాః సిరాదీనాం పృథక్త్వమిచ్ఛంత్యేవం చ బ్రువతే యత్ సిరాదీనాం పరస్పరవిలక్షణానామవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే| తత్ కేవలం పరస్పరసన్నికర్షాదినా హేతుత్రితయేన| సదృశం కర్మ వాహకత్వం యేషాం తే తథోక్తాః| సౌక్ష్మ్యం సూక్ష్మతా|| 31||

Adhikarana aparamatena dhAtvavakAshAH -- srotashshabdAdinAmAH (32) · Śloka 32

అపరే పునరాహుః-స్రోతాంసి సిరాధమన్యో రసవాహిన్యో నాడ్యః పంథానోఽయనాని మార్గాః శరీరచ్ఛిద్రాణి సంవృ తాసంవృతాని స్థానాన్యాశయాః క్షయా నికేతాశ్చేతి శరీరే ధాత్వవకాశానాం లక్ష్యాలక్ష్యాణాం నామానీతి||32||

Adhikarana srotoduShTyA dhAtuduShTyAdi (3) · Śloka 3

తే చావకాశాః ప్రకుపితాః స్థానస్థాన్ మార్గస్థాంశ్చ ధాతూన్ ప్రకోపయంతి| తేఽపి కుపితాస్తాని స్రోతాంసి స్రోతాంసి చ స్రోతాంసి| ధాతవశ్చ ధాతూన్||3||

Adhikarana sarveShAmeva dUShayitAro doShAH (1) · Śloka 1

తేషాం సర్వేషామేవ దూషయితారో దుష్టా దోషాః|1|

Adhikarana agnidoShAddoShaduShTiH (1) · Śloka 1

తే చ ప్రాయశో దుష్యంత్యగ్నిదోషాత్|1|

Adhikarana agninimittAnyAyurArogyAdIni (1) · Śloka 1

తస్మాత్తన్నిమిత్తాన్యాయురారోగ్యబలోపచయవర్ణౌజాంసి|1|

Adhikarana dhAtvagniBUtAgnipraBRutI- nyagnipratibaddhAnyeva (1) · Śloka 1

తత్ప్రతిబద్ధాన్యేవ చ రంజకాదీని భూతాగ్నయో ధాత్వగ్నయశ్చ||1||

Adhikarana pakvamannamamRutaM viShaM cApakvam (33) · Śloka 33

తథాఽన్నమపి పిత్తేనైవ పక్వమమృతతాం యాత్యపక్వం చ విషతాం||33||

స్రోతోదుష్ట్యా ధాతుదూషణం ధాతుదుష్ట్యా స్రోతోదూషణం చాహ-త ఇత్యాదినా| ప్రకుపితా దుష్టాః స్థానమాశయస్తత్ర తిష్ఠంతీతి స్థానస్థాః| స్రోతాంసి చ స్రోతాంసీతి యాని స్రోతాంసి దుష్టాని భవంతి తాన్యన్యాన్యపి దూషయంతి| ఏవం ధాతూనామపి వాచ్యం| తేషాం సర్వేషాం ధాతూనాం ధాత్వాశయానాం చ దుష్టాన్ వాతాదీనంతరేణ నాన్యద్ దుష్టౌ కారణం | దోషాణాం దుష్టిరపి ప్రాయోఽగ్నిదోషాత్| అన్యత్ సుబోధం|| 33||

Adhikarana pAcakAgniH (34) · Śloka 1

తత్ర పిత్తవిశేషః పాచకసంజ్ఞోఽగ్నిరితి ప్రాగభిహితః||1||

తత్రేత్యాదినా పాచకసంజ్ఞమగ్నిం ప్రస్తౌతి| ప్రాగ్దోషభేదీయే పాచకసంజ్ఞః పిత్తభేదోఽన్నస్య పక్తాగ్నిరిత్యుక్తవానసావాచార్య్యః|| 34||

Adhikarana matAntareNAgnisvarUpam (35) · Śloka 35

అన్యే పునరాచక్షతే-దోషధాతుమలసన్నిపాతజనితోఽంతరుష్మా యథానిర్దిష్టాధిష్ఠానకర్మాగ్నిరితి||35||

అన్యే పునరాచార్య్యాః పిత్తమగ్నిరితి నేచ్ఛంతి| దోషాదిసంయోగవిశేషజనితోఽంతశ్శరీర ఉష్మాగ్రహాణ్యధిష్ఠానః పాకరాగాదికర్మాగ్నిరిత్యాహుః| అథానంతరమస్య గ్రంథస్య తాత్పర్య్యార్థ ఉచ్యతే- ఇహాయుర్వేదే ఉభయేషామాచార్య్యాణాం భిన్నదర్శనం| ఏకేషామంతరాగ్ని పక్వాన్నసారాత్ క్రమేణ ధాతుపరిపోషోఽన్యేషాం యౌగపద్యేనేతి|| 35||

Adhikarana annasya sthUlapAkakramaH (36) · Śloka 36

స ఖలు విధివదభ్యవహృతమన్నజాతం ప్రాణేన వాయునా కోష్ఠమాకృష్టం ద్రవైర్విభిన్నసంఘాతం స్నేహేన మృదూకృతమభిసంధుక్షితః సమానేనామాశయస్థం స్థాలీస్థమివాంబుతండులమగ్నిరంతరగ్నిః పచతి||36||

అత్ర క్రమవాదినః ఆహుః-పురుషేణ భుజ్యమానమన్నం కఠినతరదశనాభిఘాతజర్జరితం ప్రయత్నేనోదీరితేన ప్రాణాఖ్యేనానిలేన కంఠనాడ్యా మహాస్రోతసి నిక్షిప్తం నాభిదేశచారిణా సమానేన నాభిపార్శ్వగ్రహేత్యాఖ్యపిత్తధరాకలామర్య్యాదే ఆమాశయే విధృతం ద్రవేణ జలాదినా విభిన్నసంఘాతం స్నేహేన చ మార్దవమాపాదితం పాచకేనేవ సమానేన సంధుక్షితః ప్రదీపితః సన్నంతరగ్నిః పచతి| యథాఽగ్నిః బాహ్యస్తోయతండులం స్థాలీస్థం పచతి|| 36||

Adhikarana annasyANupAkakramaH (37) · Śloka 37

తత్తు సర్వరసమపి పచ్యమానమాదౌ మధురీభూతం కఫం ఫేనీభూతముదీరయతి| తతో విదగ్ధమమ్లీభూతమామాశయాత్ చ్యవమానమచ్ఛం పిత్తం| ప్రాప్య చ పక్వాశయం కటుకీభూతమనిలం||37||

తత్ర చామాశయే తదన్నం సర్వరసమపి పచ్యమానం సత్ ప్రథమ విక్లేదమాత్రావస్థాయాం మాధుర్యమివ ప్రాప్తం సత్ కఫముదీరయేత్| తచ్చ ఫేనభూతం యథా దధ్యాదితః క్షుభితాత్ ప్రథమం ఫేనసంభవః| తతశ్చామాశయాత్ పాకేన చ్యవమానమమ్లీభూతం సత్స్వచ్ఛం పిత్తముదీరయేత్| తతోఽప్యామాశయాత్ చ్యుతం పక్వాశయేఽగ్నినా శోషితకటుకీభూతం సత్తదన్నం మారుతముదీరయేత్|| 37||

Adhikarana BaurikAgnipAkaH (38) · Śloka 38

తతశ్చైవం విక్లిన్నం ఆహారే పంచ పంచాత్మకా మహాభూతాగ్నయో వాయునా వ్యస్తాన్ యథాస్వం పంచైవ భూతగుణానాహారస్థాన్ పచంతి| తే పక్వాః పునర్యథాస్వమేవ దేహాశ్రితాంశ్చ స్వవికారభూతాన్ భూతగుణానాప్యాయయంతి||38||

జఠరాగ్నినా కించిత్పక్వవిక్లిన్నాహారే పంచ మహాభూతాగ్నయః పార్థివాదయః పంచాహారస్థాన్ యథాస్వం మహాభూతగుణాన్ పార్థివాదీన ఆహారభాగాన్ పచంతి| పార్థివోఽగ్నిసాదృశ్యాత్ పార్థివమేవాహారభాగం పచతి| ఆప్య ఆప్యమేవ| సర్వత్ర గుణశబ్దోఽవయవవాచీ| తే చ పార్థివాదయః పంచ గుణా పార్థివాదిభిః పంచభిరగ్నిభిః పక్వాః పార్థివాదీనేకదేహస్థాన్ భూతగుణానాప్యాయయంతి| యథాస్వమాత్మీయజాత్యనతిక్రమేణ స్వవికారభూతానిత్యన్నవికారా ఏవదేహే మహాభూతగుణాః|| 38||

Adhikarana sArakiTTaviBajanam (39) · Śloka 39

ఏవంచ పక్వాదాహారాద్వివిధౌషధగర్భాదివ స్నేహాదచ్ఛః సారభూతో రసాఖ్యః కిట్టాఖ్యశ్చ మలోఽభినిర్వర్తతే||39||

ఏవమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ పక్వాదన్నాత్ ద్వౌ రాశీ భవతః- కిట్టం సారశ్చ| యథా నానాప్రకారౌషధగర్భాద్ ఘృతాత్ స్నేహః కల్కశ్చ|

Adhikarana sArakiTTAByAM srotaHpUraNam (40) · Śloka 40

తాభ్యాంచ సారమలాభ్యాం తదాత్మకానామేవ శరీరగుణానాం ధాత్వాఖ్యానాం యథాస్వం స్రోతాంసి పారంపర్య్యేణావిచ్ఛిన్నసంతానమాపూర్య్యంతే||40||

తాభ్యాం సారమలాభ్యాం తదాత్మకానాం సారమలస్వభావానాం ధాత్వాఖ్యానాం శరీరగుణానాం రక్తాదీనాం మూత్రదీనాం చ పారంపర్య్యేణ క్రమప్రాప్త్యావిచ్ఛిన్నప్రవాహం కృత్వా స్రోతాంస్యాఽఽపూర్య్యంతే|| 40||

Adhikarana dhAtupoShaNakramaH (41) · Śloka 1

స్రోతోభ్యశ్చ యథావిభాగం యథాయథమేవ ధాతవః పుష్యంతి||1||

తేభ్యో యథాస్వం ధాతవః పుష్యంతి|| 41||

Adhikarana dhAtUnAM mithaH poShyapoShaka- tve~api na pUrveShAmapacayaH (42) · Śloka 42

ఉత్తరోత్తరానుప్రవేశేఽపి చ పుర్వేషాం స్రోతసాం యథాకాలం సమ్యగాహారోపయోగేన పరిణామవతాప్యాయ్యమానానాం నాపచయో భవతి| తతశ్చ ధాత్వాఖ్యాః ప్రసాదమలాః స్వం స్వమేవ మానమనువర్తంతే యథావయఃశరీరం||42||

పూర్వస్య రక్తాదేర్ధాతోరుత్తరానుప్రవేశేఽపి మాంసాదిభావగమనేఽపి న పూర్వేషాం రక్తాదిస్రోతసామపచయో భవతి| కింభూతానాం పూర్వధాతుస్రోతసాం ? యథాకాలం కాలవిచ్ఛేదేన సమ్యగాహారోపయోగేనాప్యాయ్యమానానాం| కింభూతేనాహారోపయోగేనాహ-పరిణామవతా| తేనైతదుక్తం భవతి-సదైవావిచ్ఛేదేన స్రోతాంసి పరిణతోఽన్నసారో యాతి| పూర్వేభ్యశ్చ పూర్వాణ్యాపూర్య్యంతే| అతస్తేషామనపచయః| తథా పరిణామేన చ ధాత్వాఖ్యా దేహధారణాః ప్రసాదాశ్చ మలాశ్చ వయశ్శరీరానతిక్రమేణ స్వం-స్వం ప్రమాణమంజల్యాదివిశేషేణోక్తం నాతివర్త్తంతే| ప్రసాదాః సారా రక్తమాంసకండరాదీని| మలాః కిట్టం కఫలసీకాపిత్తాది| వయోఽనతిక్రమేణేతి బాలస్య ప్రవృద్ధస్య చోక్తాత్ పరిమాణాద్ధీనత్వం నేతి జ్ఞాపనార్థం| యథాశరీరమితి మహాశరీరేషు ప్రసాదమలాః ప్రభూతా భవంతి| లఘుదేహేష్వల్పతా ఇతి జ్ఞాపయతి||

Adhikarana kramadhAtupariNAmAdinirdeshaH (43) · Śloka 43

తత్రాఽఽహారరసో వ్యానవిక్షిప్తో యథాస్వం సప్తసు ధాత్వగ్నిషు క్రమాత్ పచ్యమానః స్వాత్మభావప్రచ్యుతిసమనంతరమేవ ప్రాప్తరక్తాదిధాతుసంజ్ఞకః కాలవదస్ఖలితబలప్రమాణో దేహమూర్జయిత్వా ధాతూన్ ధాతుమలాంశ్చ పుష్ణాతి||43||

తత్రేత్యాదినాఽస్మిన్ క్రమధాతుపాకవాదే క్రమం దర్శయతి| ఆహారస్య ప్రధానాగ్నినా పక్వస్య సతః యో రసో భవతి స వ్యానేన హృదయమూలభవేన వాయునా విక్షిప్తః ప్రేరితః స్రోతస్సు వినియుక్తాః సన్ ధాత్వగ్నిషు పచ్యమానః విశిష్టతత్కాలవ్యపదేశయోగ్యస్వరూపప్రచ్యుత్యేకకాలం ప్రాప్తరక్తాదిధాతుసంజ్ఞః కాలవదవిచ్ఛిన్నవాహీ ధాతూన్ రక్తాదీన్ ధాతుమలాంశ్చ కఫాదీన్ పుష్ణాతి| రక్తం రక్తాగ్నేరేవ పాకేన భవతి| మాంసం మాంసాగ్నిరేవేత్యేవమాది యథాస్వశబ్దర్థః దేహమూర్జయన్ శరీరం ప్రాణయన్|| 43||

Adhikarana mUtrapurIShotpattiH (44) · Śloka 44

అథాన్నకిట్టమచ్ఛం మూత్రం ఘనం శకృత్||44||

అథేత్యాదినా ప్రసాదమలయోర్విభాగం దర్శయతి| యో యస్య పాకాత్ ప్రసాదః స తస్య సారో, యో మలః స కిట్టః| సుబోధం|| 44||

Adhikarana rasasya sArakiTTe (1) · Śloka 1

రసస్య సారో రక్తం మలః కఫో లసీకా చ||1||

Adhikarana raktasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

రక్తస్య సారో మాంసం కండరాః సిరాశ్చ| మలః పిత్తం|2|

Adhikarana mAMsasya sArakiTTe (2) · Śloka 2

మాంసస్య సారో మేదస్త్వచో వసా చ| కిట్టం కర్ణాక్షినాసికాస్యరోమకూపప్రజననమలాః|2|

Adhikarana medasaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

మేదసః సారోఽస్థిస్నాయుసంధయః| కిట్టం స్వేదః|2|

Adhikarana asthnaH sArakiTTe (2) · Śloka 2

అస్థ్నః సారో మజ్జా| కిట్టం కేశరోమనఖాః||2||

Adhikarana majj~jaH sArakiTTe (45) · Śloka 45

మజ్జ్ఞస్తు సారః శుక్రం మలోఽక్షివిట్త్వచాం స్నేహః||45||

అన్నమలస్య ఘనాచ్ఛభేదేన ద్వైవిధ్యం| లసీకా జలసదృశీ| వసా స్వచ్ఛస్నేహః| కర్ణాదిషట్కస్య మలశబ్దేన సంబంధః| కర్ణాదిషు మలో దృశ్యత ఏవ| ప్రజననం మేహనం| సంధయోఽస్థిభాగాః పూర్వముక్తాః| అక్ష్యాదేః స్నేహో మలః|| 45||

Adhikarana shukrasya sAraH (46) · Śloka 46

శుక్రస్య సారమోజః| అత్యంతశుద్ధతయాఽస్య మలాభావః| అన్యే పునరత ఏవ తస్య నేచ్ఛంతి పాకం| అపరే పునః శుక్రసారం గర్భమేవామనంతి||46||

శుక్రస్య తు క్రమేణ సారసారత్వాచ్ఛుద్ధతయా మలాభావః| అపరే ఆచార్య్యాః| అతః సారాదపి సారతరత్వాద్ధేతోః శుక్రస్య పాకం నేచ్ఛంతి| అన్యే త్వాచార్య్యాః శుక్రస్య సారో గర్భ ఇత్యామనంతీతి|

Adhikarana pa~jcAtmakasya vAyorutpattiH (47) · Śloka 47

వాయుః పునరగ్నేరాహారస్య చ బహ్వల్పతయా తస్మాత్తస్మాన్మూర్చ్ఛనావిశేషాదమూర్త్తః శబ్దవానీషచ్ఛబ్దః ప్రచురోఽల్పో వా పంచాత్మా కోష్ఠే ప్రాదుర్భవతి||47||

ఆధ్యాత్మికానాం భావానాం సంభవోక్తిప్రసంగే వాయోర్ద్వితయేన ప్రకారేణ సంభవ ఉచ్యతే| వాయుః కోష్ఠే ప్రాణాదిభేదేన పంచాత్మా ప్రాదుర్భవతి| కుతో హేతోః ? ఆభ్యాం మూర్చ్ఛనావిశేషాత్| కథమాహ-అగ్నేర్బహుతయా కదాచిదగ్నేః సమత్వేఽప్యాహారస్యాల్పతయా చ| వాయుః కుతశ్చిన్మూర్చ్ఛనావిశేషాదమూర్త్తోఽపి సంఛబ్దవాన్ భవతి| కుతోఽపీషచ్ఛబ్దః కుతోఽపి ప్రచురః| కుతోఽప్యల్ప ఇతి| అమూర్త్తోఽకఠినః|| 47||

Adhikarana 'sarve~annamayA BAvAH' kramadhAtuvAda- siddhAntopasaMhAraH (48) · Śloka 48

ఏవం చ కృత్వాఽన్నమయా ఏవ దేహే సర్వే భావాః| తేనైవ చేదమేవం చిరేణ వ్యాప్తమంతర్బహిః శరీరయంత్రమనవరతప్రవాహేణ స్వాస్థ్యబలోపచయయుక్తం యావత్ కర్మోపాదానం యాప్యతే| అన్యథా త్వన్నరసోక్షేపణాద్విబద్ధస్రోతసా వా యథావదన- భిసంధీయమానధాతుప్రవాహమంతరా వ్యవచ్ఛిద్యతే| వ్యాధి భాజనం వా భవతి||48||

తస్మాత్ సర్వే శారీరా భావా అన్నమయాః| తేనైవ చాన్నేనావిచ్ఛిన్నప్రవాహేణ ఇదమనంతరోక్తేన క్రమేణ శరీరం విపరిణమతి| అధ్యాత్మేత్యాత్మని బహిర్వహిర్భాగే| శరీరయంత్రకం యాప్యత ఇతి సంబంధః| కింభూతమిత్యాహ-స్వాస్థ్యేన బలోపచయేన చ యుక్తం| ఏతచ్చ యావత్కర్మోపాదానమాహ| తద్ధేతుకకర్మపరిక్షయాత్| అన్యథేత్యాది సుబోధం| ఇతి క్రమధాతువాదః|| 48||

Adhikarana anyamatena rasAdidhAtusamBavakramaH (49) · Śloka 49

అన్యే తు వర్ణయంతి-అభ్యవహృతమాత్రస్యాహాఽఽరస్య కంఠనాడీప్రలుఠితస్య మహానిమ్నమవతీర్ణస్య యో య ఏవాంశః కాయాగ్నినాఽవలీఢః పాకముపనీయతే తస్య తస్యైవ ప్రసాదాఖ్యో రసలేశోఽభినిర్వృత్తిసమనంతరం సమం సమస్తధాతుషు సంవృతాసంవృతైః ప్రవిసృతో వివృతముఖేష్వాసన్నేషు స్రోతస్సు భూయాన్ ప్రథమతరం చాన్వేతి| పర్య్యాయేణేతరేష్వపి| ఏవమన్నరస ఏవ సాక్షాత్సర్వధాతూన్ కేనచిదేవ కాలభేదేన పుష్ణాతి న పునర్ధాతవో ధాత్వంతరతాం స్వరూపోపమర్దేన ప్రతిపద్యంత ఇతి||49||

అన్యే పునరాచార్య్యాః అన్నరసాదేవ సకలధాతుసంభవం వర్ణయంతి| న చ ధాతోర్ధాత్వంతరాదుత్పత్తిమిచ్ఛంతి| కథమిత్యాహ-అభ్యవహృతమాత్రస్యేత్యాది| య ఏవాహారభాగః కోష్ఠప్రాప్తిసమనంతరమగ్నినా సంబధ్యతే తస్యైవ తేన పక్వస్యయోఽన్నసారః స తదైవ సర్వధాతుస్రోతస్స్వనుగచ్ఛతి| కేవలం త్వయం విశేషః| వివృతముఖేషు అసంవృతేషు స్రోతస్సు సారసంభవదేశాసన్నేషు చ ప్రథమమన్వేతి భూయాంశ్చాన్వేతి| ఇతరేషు సంవృత్తముఖేషు దూరేషు చ విపర్య్యయేణ| స్వల్పశ్చిరేణ చేత్యర్థః| ఏవమస్మిన్ పక్షే కేవల- మధికృతస్యాన్నసారస్య సకలధాతుపరిపాకత్వముక్తం| యథోత్తరం తు ధాతుస్రోతసాం సంవృతముఖత్వాద్ దూరదూరతరత్వాచ్చ కాలభేద అంగీకృత ఏవ| తేన ద్వయోరపి పక్షయోరన్యతయా న యుగపద్ధాతుసంభవః| ఏకత్ర ధాతోర్ధాత్వంతరోత్పాదాదన్యత్ర సంవృతత్వదూరత్వాభ్యామితి| సుబోధం|| 49||

Adhikarana balaBedenAgneshcAturvidhyam (2) · Śloka 2

అగ్నిస్తు బలభేదేన చతుర్విధో భవతి| సమో విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చ||2||

Adhikarana samAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

తత్ర సమో యః సమ్యగేవోపయుక్తమన్నం సమ్యక్ పచతి|1|

Adhikarana viShamAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

విషమోఽసమ్యగప్యపయుక్తం పచతి సమ్యగపి చ న పచతి||1||

Adhikarana tIkShNAgnilakShaNam (2) · Śloka 2

తీక్ష్ణోఽసమ్యగప్యుపయుక్తమాశు పచతి| స ఏవ వర్ధమానో ఽత్యగ్నిర్భవతి||2||

Adhikarana mandAgnilakShaNam (1) · Śloka 1

మందస్తు సమ్యగప్యుపయుక్తముదరగౌరవాధ్మానవిబంధాటోపాంత్రకూజనముఖశోషవాయుస్తంభాదీన్యామలింగాని దర్శయిత్వా చిరాత్ పచతి||1||

Adhikarana jATharAgneH rakShaNIyatvaM tatra kramashca (50) · Śloka 50

బాహ్యేనాపి చ జ్వాలాంగారాత్మకేనాగ్నినా నైకాకారః సర్వదా పాకో భవతి| కిముతాంతరాశ్రయేణోష్ణాత్మనా సమేనాపి| తస్మాత్ తం ప్రయత్నతో రక్షేత్||50||

అగ్నిస్త్వితి| బలభేదేనేతి అగ్నిచాత్రువిధ్యకారణం| తత్రేత్యాదినాఽస్యాగ్నిచతుష్టయస్య లక్షణముచ్యతే| సమో నిత్యధర్మా ఇతి చ సర్వత్రాన్నరక్షామాత్రాశీత్యాద్యుక్తప్రకారేణ| ఉదరగౌరవాదీన్యామలింగాన్యాదిగ్రహణేనాన్యాని చ| బాహ్యోనాపీత్యాదినా జాఠరస్యాగ్నేః ప్రయత్నపరిరక్షణీయత్వం దర్శయతి|| 50||

Adhikarana agnInAM rakShaNaM vaiShamye cikitsA ca (51) · Śloka 51

తత్ర ప్రవరేణ సాత్మ్యేన సమం యథాస్వమపరేణేతరాన్ క్రమశః సాత్మ్యమాపాద్య ప్రవరేణ పరిపాలయేద్దోషోపక్రమణియోక్తేన చ వాతాదిసాధనేన గ్రహణీరోగవిహితైశ్చౌషధవ్యాయామమయోగైరితి||51||

తత్రేతి నిర్ధారణే| సమముత్కృష్టమగ్నిముత్కృష్టేన సాత్మ్యేన సర్వరసాఖ్యేన రక్షేదితరాన్ విషమాదీనగ్నీనితరేణ ప్రవరేణ సాత్మ్యేనాసర్వరసాఖ్యేన| యథాదోషం సాత్మ్యమాపాద్య ప్రవరేణైవ పరిపాలయేత్| దోషోపక్రమణీయోక్తయా వాతచికిత్సయా విషమం| పిత్తచికిత్సయా తీక్ష్ణం| కఫచికిత్సయా చ మందం చికిత్సేత్| వాతాదిగ్రహణీదోషోక్తేన విధానేన క్రమేణ విషమాదీనౌషధయోగైర్వ్యాయామయోగైశ్చ|| 51||

Adhikarana srotasAM lakShaNam (52) · Śloka 52

భవతి చాత్ర- స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసదృశాని చ| స్రోతోదూషకః ఆహారః విహారశ్చ ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః| స్రోతోదుష్టిలక్షణం అతిప్రవృత్తిః సంగో వా సిరాణాం గ్రంథయోఽపి వా| విమార్గతో వా గమనం స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం||52||

భవతి చాత్రేతి పద్యారంభే రీతిః| స్రోతాంసి స్వస్య ధాతోర్వర్ణేన సమాని| రక్తస్రోతాంసి రక్తవర్ణాని| మాంసస్రోతాంసి మాంసవర్ణాన్యేవం సర్వత్ర వాచ్యం| కానిచిత్ స్థూలాని| కానిచిదణూని సూక్ష్మాణి| ప్రతానసదృశాని వల్లీవదనేకభంగీప్రవాహయుక్తాని| తేషాంచ స్రౌతసామాహారో విహారశ్చ ప్రదూషకః| కింభూత ఆహ-దోషస్య వాతాదీనామన్యతమస్య గుణైః సమః తథాపి యో వాతాదీనామన్యతమస్య సమగుణోఽపి ధాతుర్భిర్విగుణః| యస్య ధాతోర్య ఏవాహారో విహారశ్చ గుణైర్విపరీతః స ఏవ తస్య స్రోతసాం దూషకః|| 52||

Adhikarana srotodvArANAM svarUpam (53) · Śloka 53

బిసానామివ సూక్ష్మాణి దూరం విప్రసృతాని చ| ద్వారాణి స్రోతసాం దేహే రసో యైరుపచీయతే||53||

సుబోధం|| 53||

Adhikarana annasya shukratvaprAptikAle mataBedAH (54) · Śloka 54

కేచిదాహురహోరాత్రాత్ షడహాదపరే పరే| మాసాత్ ప్రయాతి శుక్రత్వమన్నం పాకక్రమాదిభిః| వృవ్యాదీని ప్రభావేణ సద్యః శుక్రాది కుర్వతే| ప్రాయః కరోత్యహోరాత్రాత్ కర్మాన్యదపి భేషజం||54||

అథాన్నస్య సారః కియతా కాలేన సప్తధాతూన్ అభివ్యాప్నోతీత్యాఽఽహ-కిచిదిత్యాదినా| మతత్రయమేతత్| పాకక్రమాదిభిర్ధాతుపరిణతేః| స్వల్పైర్దినైరసంభవం ప్రదర్శయతి| నను చైకస్మన్నేవాహ్ని వృష్యాదీనాం శుక్రాదికర్త్తృత్వం దృష్టం తత్ కథమిత్యాహ-వృష్యాదీనీత్యాది| ప్రభావః సర్వాతిశాయినీ శక్తిః| ఏకేనాదిశబ్దేన గ్రహణం| ఏకాహః షడ్రాత్రమాసభేదేన మతత్రయే స్థితే ప్రభావాదేవ వాగ్భటః సర్వశాస్త్రసిద్ధాంతం దర్శయతి-ప్రాయ ఇత్యాదినా| న కేవలం వృష్యాది, యావదన్యదపి భేషజం ప్రాయః అహోరాత్రాదేవ కర్మ కరోతి| అహోరాత్రమతిక్రమ్య ఘృతలేహాదీనాం యద్యపి మాత్రాభ్యాసేన రోగోపశమాఖ్యకార్య్యనిర్వృత్తిస్తథాపి తేషాం దినానుదినం కార్య్యకర్త్తృత్వం విద్యత ఏవేతి ప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం|| 54||

Adhikarana dhAtumalasaMgrahashlokaH (55) · Śloka 55

కఫః పిత్తం మలః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః||55||

పుర్వోక్తమేవ సంగ్రహశ్లోకేనాహ-కఫ ఇత్యాది| కఫాదీని రసాదీనాం క్రమేణ మలాః| రసస్య కఫోరక్తస్య పిత్తం| మాంసస్య కర్ణనాసికాదిస్రోతోమలాః| మేదసః ప్రస్వేదః అస్థ్నో నఖరోమ| మజ్జో నేత్రాదిస్నేహః| పూర్వస్యైవ సంగ్రహాదపునరుక్తం|| 55||

Adhikarana agnimUle maraNajIvane (57) · Śloka 57

శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే తస్మాత్తం ప్రయత్నేన పాలయేత్||57||

ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహ- సంహితాయాం శారీరస్థానే సిరావిభాగోనామ షష్ఠోఽధ్యాయః సుబోధమన్యత్|| 57|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందుర్విరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహ- వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః