🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మర్మవిభాగాదనంతరం వికృతివిజ్ఞానీయం శారీరమారభ్యతే| యతో మర్మవిభాగే మర్మశబ్ద ఉపాత్తః, మరణకారిత్వాన్మర్మేత్యుచ్యతే, వికృతేరనంతరం చ మరణం దృశ్యతే, ఇత్యయముచ్యతే-
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౫. వికృతివిజ్ఞానీయోఽధ్యాయః
అథాతో వికృతివిజ్ఞానీయం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|
View original
अथातो विकृतिविज्ञानीयं शारीरं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప్రకృతిః-స్వభావః, ప్రకృతేః-స్వభావాత్, ప్రచ్యుతిః-వికృతిః, తస్యా విజ్ఞానం-అవబోధః, స విద్యతే యస్మిన్నితి "మతౌ ఛః సూక్తసామ్నోః" ఇతి ఛః, "అధ్యాయానువాకయోర్లుక్" ఇతి తస్య పాక్షికత్వాన్న లుక్, వికృతివిజ్ఞానీయః, తం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్| వికృతిః పునరత్ర రిష్టమేవ విజ్ఞేయం|
అత ఏవాహ పుష్పం ఫలస్య ధూమోఽగ్నేర్వర్షస్య జలదోదయః| యథా భవిష్యతో లింగం రిష్టం మృత్యోస్తథా ధ్రువం||1|| (ఆయుష్మతి క్రియాః సర్వాః సఫలాః సంప్రయోజితాః| భవంతి భిషజాం భూత్యై కృతజ్ఞ ఇవ భూభుజి||1|| క్షీణాయుషి కృతం కర్మ వ్యర్థం కృతమివాధమే| అయశో దేహసందేహం స్వార్థహానిం చ యచ్ఛతి|2| తర్హీదానీం గతాసూనాం లక్షణం సంప్రచక్షతే| వికృతిః ప్రకృతేః ప్రాజ్ఞైః ప్రదిష్టా రిష్టసంజ్ఞయా)||3||
View original
अत एवाह पुष्पं फलस्य धूमोऽग्नेर्वर्षस्य जलदोदयः| यथा भविष्यतो लिङ्गं रिष्टं मृत्योस्तथा ध्रुवम्||१|| (आयुष्मति क्रियाः सर्वाः सफलाः सम्प्रयोजिताः| भवन्ति भिषजां भूत्यै कृतज्ञ इव भूभुजि||१|| क्षीणायुषि कृतं कर्म व्यर्थं कृतमिवाधमे| अयशो देहसन्देहं स्वार्थहानिं च यच्छति|२| तर्हीदानीं गतासूनां लक्षणं सम्प्रचक्षते| विकृतिः प्रकृतेः प्राज्ञैः प्रदिष्टा रिष्टसंज्ञया)||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యథా ఫలస్య భావినో-భవిష్యతః పుష్పం, అగ్నేర్భావినో ధూమః, వర్షస్య భావినో జలదోదయః, తథా-తేనైవ దృష్టాంతేన, మృత్యోర్భవిష్యతో రిష్టం లింగం-గమకం, ధ్రువం-నిశ్చితం| ద్రువశబ్దనిర్దేశాదిదం ద్యోతయతి,-రిష్టచ్ఛాయానుకారి తదాభాసరూపం మృత్యోర్న లింగమితి|
అత ఏవాహ అరిష్టం నాస్తి మరణం దృష్టరిష్టం చ జీవితం| |2|
View original
अत एवाह अरिष्टं नास्ति मरणं दृष्टरिष्टं च जीवितम्| |२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
న విద్యతే పూర్వం రిష్టం యస్య మరణస్య తదరిష్టం తథావిధం మరణం నాస్తి| తథా, దృష్టం రిష్టం యస్య జీవితస్య తదేవంభూతం జీవితమపి నాస్తి| యత్తు పుష్పాదర్శనేఽపి వటవృక్షాదౌ ఫలసద్భావో దృశ్యతే, తత్తు క్వఛిదేవ న సర్వత్ర, ఇతి నాయం దోషోఽత్ర చింత్యః|
నను, "దృష్టరిష్టం జీవితం నాస్తి" ఇత్యయుక్తమేతత్, వ్యభిచారాత్| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో. 128)- "యం నరం సహసా రోగో దుర్బలం పరిముంచతి| సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే| " ఇత్యాహ | అరిష్టే రిష్టవిజ్ఞానం న చ రిష్టేఽప్యనైపుణాత్||2||
View original
ननु, "दृष्टरिष्टं जीवितं नास्ति" इत्ययुक्तमेतत्, व्यभिचारात्| तथा च वक्ष्यति (श्लो. १२८)- "यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते| " इत्याह | अरिष्टे रिष्टविज्ञानं न च रिष्टेऽप्यनैपुणात्||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పరమార్థేన యద్రిష్టత్వేన న చ నిశ్చయీకృతం, తస్మిన్నరిష్టే రిష్టవిజ్ఞానం-రిష్టత్వావగమః| న చ రిష్టేఽపి రిష్టవిజ్ఞానం కేషాంచిద్భవతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-అనైపుణాత్| నిపుణస్య భావో నైపుణం| "హాయనాంతయువాదిభ్యోఽణ్" ఇత్యణ్| న నైపుణమనైపుణం తస్మాత్-మిథ్యాజ్ఞానాదిత్యర్థః| తదేవం యదభ్రాంతరిష్టం తదవ్యభిచారిత్వాన్మరణం నిశ్చితం సూచయతి| యదన్యద్రిష్టచ్ఛాయానుకారి "యం నరం సహసా రోగో" ఇత్యాదిలక్షణం తద్భ్రాంతమేవ| యథా-అధూమే బాష్పాదౌ ధూమ ఇతి జ్ఞానం| న చ తస్మాన్మిథ్యాజ్ఞానాదగ్న్యుపలబ్ధిర్నిశ్చితా భవతి| తస్మాద్యుక్తముక్తం "అరిష్టం నాస్తి మరణం" ఇత్యాది| మునిరప్యాహ (?) (సంగ్రహేఽప్యుక్తం, శా. అ.10)_"అరిష్టం నాస్తి మరణం దృష్టరిష్టం చ జీవితం| అరిష్టేరిష్టవిజ్ఞానం న చ రిష్టేఽప్యనైపుణాత్|| ఇతి| సుశ్రుతస్తు పఠతి (సూ. అ. 28/5)-"ధ్రువం హి రిష్టే మరణం బ్రాహ్మణైస్తత్కిలామలైః| రసాయనతపోదానతత్పరైర్వా నివార్యతే|| ఇతి|
కృష్ణాత్రేయస్తు ద్విధా రిష్టమిచ్ఛతీతి తన్మతమావిష్కుర్వన్నాహ కేచిత్తు తద్ద్విధేత్యాహుః స్థాయ్యస్థాయివిభేదతః| |3|
View original
कृष्णात्रेयस्तु द्विधा रिष्टमिच्छतीति तन्मतमाविष्कुर्वन्नाह केचित्तु तद्द्विधेत्याहुः स्थाय्यस्थायिविभेदतः| |३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కేచిదాచార్యాస్తత్-రిష్టం, ద్విధా వదంతి| కథం ? ఇత్యాహ-స్థాయీత్యాది| తృతీయార్థే తసిః| స్థాయ్యస్థాయిభేదేన ద్విప్రకారం|
తత్రాస్థాయిరిష్టభేదం దర్శయన్నాహ | దోషాణామపి బాహుల్యాద్గిష్టాభాసః సముద్భవేత్||3|| స దోషాణాం శమే శామ్యేత్స్థాయ్యవశ్యం తు మృత్యవే| |4|
View original
तत्रास्थायिरिष्टभेदं दर्शयन्नाह | दोषाणामपि बाहुल्याद्गिष्टाभासः समुद्भवेत्||३|| स दोषाणां शमे शाम्येत्स्थाय्यवश्यं तु मृत्यवे| |४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అపిశబ్దః సముచ్చయే భిన్నక్రమః| రిష్టాభాసశ్చ దోషాణాం బాహుల్యాత్సముద్భవేత్| దోషాణాం శమే-దోషాణాం శాంతౌ సత్యాం, సః-రిష్టాభాసః, శామ్యేత్-న తు మరణాయ సంపద్యతే| స్థాయి తు రిష్టమవశ్యం మృత్యవే-మరణాయ, జాయతే| నను, "అరిష్టం నాస్తి మరణం' ఇత్యయుక్తమివాభాతి| రిష్టమంతరేణాప్యకాలమృత్యో రాజచౌరాగ్న్యుదకాదిభిర్దర్శనాత్| అత్ర సంచక్ష్మహే| కాలమృత్యోరేవ రిష్టపూర్వకత్వాత్| తథా ఛ వక్ష్యతి (శ్లో.14)-సర్వే తే కాలఛోదితాః|" తథా చ (శ్లో.61)-వశగాః సమవర్తినః|" ఇతి| సమవర్తీ హి కాలమృత్యురేవ|
కిం తద్రిష్టం ? ఇత్యాహ | రూపేంద్రియస్వరచ్ఛాయాప్రతిచ్ఛాయాక్రియాదిషు||4|| అన్యేష్వపి చ భావేషు ప్రాకృతేష్వనిమిత్తతః| వికృతిర్యా సమాసేన రిష్టం తదితి లక్షయేత్||5||
View original
किं तद्रिष्टम् ? इत्याह | रूपेन्द्रियस्वरच्छायाप्रतिच्छायाक्रियादिषु||४|| अन्येष्वपि च भावेषु प्राकृतेष्वनिमित्ततः| विकृतिर्या समासेन रिष्टं तदिति लक्षयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
రూపం-గౌరాదివర్ణవిశేషః, గౌరః శ్యామః కృష్ణో గౌరశ్యామః కృష్ణశ్యామ ఇతి దేహప్రకృతివర్ణాః| తద్భేదాస్తు పద్మగౌరాదయః| "నీలశ్యామతామ్రహారిద్రశుక్లాదయస్తు వికృతయః" (సం.శా. అ.9)- తథా, చక్షుషా యద్గ్రాహ్యం వస్తుజాతం సంస్థానాది తదపి రూపం| ఇంద్రియాణి-చక్షురాదీని| స్వరః-శబ్దః, ప్రతిపురుషం విశిష్టో రవః| ఛాయా-వర్ణప్రభాశ్రయా వక్ష్యమాణలక్షణా| ప్రతిచ్ఛాయా ప్రతిబింబం| క్రియా-దేహవాఙ్మానోవ్యాపారః| తత్ర ధావనప్లవనాద్యనేకరూపో వ్యాయామో నృత్యస్థానకాదిః-కాయికో వ్యాపారః| గీతాధ్యయనాదిః-వాచికో వ్యాపారః| రాగద్వేషభయేర్ష్యాదిః-మానసః| ఆదిశబ్దోఽన్యేషామపి శరీరగతానాం భావానాం గ్రహణార్థం| రూపం చేంద్రియాణి చ స్వరశ్చ చ్ఛాయా చ ప్రతిచ్ఛాయా చ క్రియాదయశ్చ, తేషు రుపాదిషు భావేషు, తథాఽన్యేష్వపి ప్రాకృతేషు భావేషు, అనిమిత్తతః-అకస్మాన్నిమిత్తమంతరేణైవ, యా వికృతిః సా (తత్) సమాసేన రిష్టమితి లక్ష్యేత్-జానీయాత్| ప్రకృతౌ భవాః_-ప్రాకృతాః| యథా వాతప్రకృతౌ చలధృతిస్మృత్యాదయః| తదేవం రూపాదిషు భావేషు క్రియాదిపర్యంతేష్వన్యేషు చ ప్రాకృతేషు భావేషు యా వికృతిః-స్వభావప్రచ్యుతిః, సా (తత్) సంక్షేపేణ రిష్టం| విస్తరతస్త్వనేకధా వక్ష్యమాణం|
కేశరోమ నిరభ్యంగం యస్యాభ్యక్తమివేక్ష్యతే| |6|
View original
केशरोम निरभ्यङ्गं यस्याभ्यक्तमिवेक्ष्यते| |६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కేశాశ్చ రోమాణి చ తత్ కేశరోమ, యస్య నిరభ్యంగం-అభ్యంగరహితం, అభ్యక్తమివేక్ష్యతే-దృశ్యతే, స కాలచోదిత ఇతి వఛనవిపరిణామేన సంబంధః| ఏవముత్తరత్రాపి| ఏతద్రూపవికృతేరుదాహరణం|
ఇంద్రియాణామధిష్ఠానస్య వికృతిః-ఇంద్రియవికృతిః, ఇత్యాహ | యస్యాత్యర్థం చలే నేత్రే స్తబ్ధాంతర్గతనిర్గతే||6|| జిహ్మే విస్తృతసంక్షిప్తే సంక్షిప్తవినతభ్రుణీ| ఉద్భ్రాంతదర్శనే హీనదర్శనే నకులోపమే||7|| కపోతాభే అలాతాభే స్రుతే లులితపక్ష్మణీ| |8|
View original
इन्द्रियाणामधिष्ठानस्य विकृतिः-इन्द्रियविकृतिः, इत्याह | यस्यात्यर्थं चले नेत्रे स्तब्धान्तर्गतनिर्गते||६|| जिह्मे विस्तृतसङ्क्षिप्ते सङ्क्षिप्तविनतभ्रुणी| उद्भ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलोपमे||७|| कपोताभे अलाताभे स्रुते लुलितपक्ष्मणी| |८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
నేత్రశబ్దేన నేత్రాధిష్ఠానమిష్టం, నేంద్రియం| యస్య చలే లోచనేఽత్యర్థం-అతిశయేనేతశ్చేతశ్చ పరిభ్రమతః| తథా, యస్య నేత్రే స్తబ్ధే-నిశ్చ్లే| తథా, యస్యాంతర్గతే-అంతఃప్రవిష్టే| తథా, యస్య నిర్గతే-బహిర్యాతే| తథా, యస్య జిహ్మే-కుటిలే| తథా, యస్య విస్తృతే-విస్తారం గతే| తథా, యస్య నేత్రే సంక్షిప్తే-సంకుచితే| తథా, సంక్షిప్తే విశేషేణ నతే భ్రువౌ యయోస్తే సంక్షిప్తవినతభ్రుణీ| తథా, ఉద్భ్రాంతదర్శనే-విభ్రాంతదృష్టినీ| తథా, హీనదర్శనే-అల్పదర్శనే నష్టదృష్టినీ వా| తథా, నకులోపమే-నకులలోచనాభే| సముదాయేషు హి ప్రవృత్తాః శబ్దా అవయవేష్వపి వర్తంత ఇతి నకులశబ్దోఽత్ర నకులలోచనవిషయో వేద్యః| యథా చ నాగానందనాటకే (అం.1/17)-"చక్షుస్తామరసానుకారి హరిణా వక్షఃస్థలం స్పర్ధతే" ఇతి| అత్ర హి హరివక్షసా వక్షః స్పర్ధతే ఇత్యయమర్థో వేద్యః| అథవా నకులలోచనే ఉపమా యయోస్తే నకులోపమే, ఇత్యత్ర ఉత్తరపదలోపీ సమాసః| ఏవం కపోతాభే| తథా, అలాతాభే-ఉల్ముకసదృశే| తథా,స్రుతే-నిర్నిమిత్తమశ్రు పరిస్రవతః| తథా, లులితే-వాతోద్ధత ఇవ పక్ష్మణీ యయోస్తే లులితపక్ష్మణీ|
| నాసికాఽత్యర్థవివృతా సంవృతా పిటికాచితా||8|| ఉచ్ఛూనా స్ఫుటితా మ్లానా| |9|
View original
| नासिकाऽत्यर्थविवृता संवृता पिटिकाचिता||८|| उच्छूना स्फुटिता म्लाना| |९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య నాసికా నిర్నిమిత్తమత్యర్థం-అతిశయేన, వివృతా| అథవా, సంవృతా-సంకుచితా| తథా, పిటికాచితా-పిటికాభిర్వ్యాప్తా| తథా, ఉచ్ఛూనా-ఊర్ధ్వం శ్వయథునాఽఽక్రాంతా| తథా, స్ఫుటితా మ్లానా చ|
యస్యౌష్ఠో యాత్యధోఽధరః| ఊర్ధ్వం ద్వితీయః స్యాతాం వా పక్వజంబూనిభావుభౌ||9||
View original
यस्यौष्ठो यात्यधोऽधरः| ऊर्ध्वं द्वितीयः स्यातां वा पक्वजम्बूनिभावुभौ||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్యౌష్ఠో-దంతచ్ఛదః, అధరః-అనుత్తరః, అధో యాతి| ద్వితీయః-ఉపరిష్టాద్భవో యో దంతచ్ఛదః, స ఊర్ధ్వం యాతి| తథా, యస్య చ పక్వజంబూఫలనీలౌ ద్వావోష్ఠౌ భవతః|
దంతాః సశర్కరాః శ్యావాస్తామ్రాః పుష్పితపంకితాః| సహసైవ పతేయుర్వా|10|
View original
दन्ताः सशर्कराः श्यावास्ताम्राः पुष्पितपङ्किताः| सहसैव पतेयुर्वा|१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య దంతాః సశర్కరాః-శర్కరాభిరాచితాః, తథా శ్యావాస్తథా తామ్రాశ్చ వర్ణతః, తథా పుష్పితాః-సంజాతపుష్పాః, తథా పంకితాః-సంజాతపంకాః కర్దమోపలిప్తా ఇవ, తథా సహసైవఝగిత్యేవ, యస్య వా ద్విజాః పతేయుః-భ్రంశేయుః|
| జిహ్వా జిహ్యా విసర్పిణీ||10|| శూనా శుష్కా గురుః శ్యావా లిప్తా సుప్తా సకంటకా| |11|
View original
| जिह्वा जिह्या विसर्पिणी||१०|| शूना शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता सुप्ता सकण्टका| |११|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య జిహ్వా-జిహ్వేంద్రియాధిష్ఠానం, జిహ్మా-కుటిలా, తథా విసర్పిణీ-కారణం వినా విశేషేణ సర్పతి తచ్ఛిలా, తథా శూనా-నిమిత్తం వినాఽపి [శ్వయథుయుక్తా], తథా శుష్కా గురుశ్చ, తథా శ్యావా, తథాలిప్తా, తథా సుప్తా-సుప్తవత్సుప్తా రసాజ్ఞానాద్విచేతనేత్యర్థః, తథా సకంటకా-కంటకాచితేవ|
| శిరః శిరోధరా వోఢుం పృష్ఠం వా భారమాత్మనః||11|| హనూ వా పిండామాస్యస్థం శక్నువంతి న యస్య చ| |12|
View original
| शिरः शिरोधरा वोढुं पृष्ठं वा भारमात्मनः||११|| हनू वा पिण्डामास्यस्थं शक्नुवन्ति न यस्य च| |१२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య పుంసః శిరోధరా-గ్రీవా, శిరో వోఢుం న శక్నోతి| తథా, యస్య పృష్ఠం వా ఆత్మనో భారం-పృష్ఠస్య వోఢృత్వేనోపర్యారూఢం గ్రీవాదికం ధారయితుం, న శక్నోతి| యస్య వా పుంసో హనూ భక్తపిండం-కవలం, ఆస్యస్థం వోఢుం న శక్నుతః| ఏవం శిరోధరాదీని త్రీణ్యంగాని స్వమాత్మీయం కాయం యస్య వోడుం న శక్నువంతి, స కాలచోదిత ఇతి యోజ్యం|
| యస్యానిమిత్తమంగాని గురూణ్యతి లఘూని వా||12||
View original
| यस्यानिमित्तमङ्गानि गुरूण्यति लघूनि वा||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్యానిమిత్తం-కారణం వినా, అంగాన్యతిగురూణి కదాచిదతిలఘూని వా భవంతి|
విషదోషాద్వినా యస్య ఖేభ్యో రక్తం ప్రవర్తతే| |13|
View original
विषदोषाद्विना यस्य खेभ्यो रक्तं प्रवर्तते| |१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య విషదోషమంతరేణ ఖేభ్యః-ఛిద్రేభ్యో, రక్తం ప్రవర్తతే-ఆయాతి|
| ఉత్సిక్తం మేహనం యస్య వృషణావతినిఃసృతౌ||13|| అతోఽన్యథా వా యస్య స్యాత్ సర్వే తే కాలచోదితాః| |14|
View original
| उत्सिक्तं मेहनं यस्य वृषणावतिनिःसृतौ||१३|| अतोऽन्यथा वा यस्य स्यात् सर्वे ते कालचोदिताः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య మేహనం-లింగం, ఉత్సిక్తం-ఊర్ధ్వం గతం| తథా, వృషణావతినిఃసృతౌ-ప్రలంబౌ| అతోఽన్యథా వా-ఉక్తప్రకారాద్విపరీతః ప్రకారో యః సోఽన్యథా, యథా-వృషణావుత్సిక్తావతినిఃసృతం మేహనమితి| "కేశరోమ నిరభ్యంగం" (శ్లో.6) ఇత్యారభ్య యావత్ "అతోఽన్యథా వా" ఇత్యేతత్పర్యంతగ్రంథోక్తం లక్షణం యేషాం జాతం తే పురుషాః సర్వే కాలేన-మృత్యునా, చోదితాః-అంతకేనాత్మసాకృతా ఇత్యర్థః| నను, అత్ర కాలనియమో న కృతః కియతా కాలేన మృత్యుర్భవతి మాసేనార్ధమాసేన వా ? ఇతి సందేహాన్న యుక్తమేతత్| అత్ర బ్రూమః| అనిర్దిష్టకాలానాం సంవత్సరోఽవధిరితి వ్యవస్థా వేద్యా| తథా చాహ (శ్లో.24)-"వర్షాంతం తస్య జీవితం" తథా (శ్లో.25)-"సోఽపి వర్షం న జీవతి" ఇత్యాదివచనాన్నాస్తి వర్షాదూర్ధ్వం జాతరిష్టస్య జీవితమితి నిశ్చయః|
| యస్యాపూర్వాః సిరాలేఖా బాలేంద్వాకృతయోఽపి వా||14|| లలాటే బస్తిశీర్షే వా షణ్మాసాన్న స జీవతి| |15|
View original
| यस्यापूर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा||१४|| ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति| |१५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య-పుంసః స్వస్థస్య నిర్నిమిత్తమేవ, లలాటే బస్తేర్వా శిరసి, అపూర్వాః-అభినవా న తు ప్రాగవస్థితాః, సిరాలేఖాః-సిరారాజయో, దృశ్యంతే| అథవా బాలేంద్వాకృతయో-వక్రాః, స పుమాన్ షణ్మాసాన్న జీవతి|
| పద్మినీపత్రవత్తోయం శరీరే యస్య దేహినః||15|| ప్లవతే ప్లవమానస్య షణ్మాసాస్తస్య జీవితం| |16|
View original
| पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः||१५|| प्लवते प्लवमानस्य षण्मासास्तस्य जीवितम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య పుంసః ప్లవమానస్య-జలే స్నానం కుర్వతః, శరీరే పద్మినీపత్రవత్-పద్మినీపత్రస్థితతోయవత్, తోయం ప్లవతే-అనవస్థితస్థితి భవతి, తస్యాపి షణ్మాసా న జీవితం| పద్మినీపత్రవదితి సప్తమ్యర్థే వతిర్న షష్ఠ్యర్థే, శరీర ఇతి సప్తమ్యా నిర్దిష్టత్వాత్| తథా చోక్తం భాష్యకృతా-"ఉపమానే యః సంశయః స ఉపమేయాద్వ్యావర్తతే|" ఇతి|
| హరితాభాః సిరా యస్య రోమకూపాశ్చ సంవృతాః||16|| సోఽమ్లాభిలాషీ పురుషః పిత్తాన్మరణమశ్నుతే| |17|
View original
| हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः||१६|| सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते| |१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య సిరా హరితాభా రోమకూపాశ్చ సంవృతాః స్యుః, స నరోఽమ్లాభిలాషీ సన్ పిత్తేన మృత్యుం ప్రాప్నోతి|
| యస్య గోమయచూర్ణాభం చూర్ణం మూర్ధ్ని ముఖేఽపి వా||17|| సస్నేహం, మూర్ధ్ని ధూమో వా, మాసాంతం తస్య జీవితం| |18|
View original
| यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुख़ेऽपि वा||१७|| सस्नेहं, मूर्ध्नि धूमो वा, मासान्तं तस्य जीवितम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య పురుషస్య గోమయచూర్ణసదృశం చూర్ణం సస్నేహం మూర్ధ్ని ముఖే వా భవేత్, తథా మూర్ధ్ని ధూమో యస్య వా భవతి, తస్య మాసాంతం జీవితం స్యాత్|
| మూర్ధ్ని భ్రువోర్వా కుర్వంతి సీమంతావర్తకా నవాః||18|| మృత్యుం స్వస్థస్య షడ్రాత్రాత్త్రిరాత్రాదాతురస్య తు| |19|
View original
| मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः||१८|| मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात्त्रिरात्रादातुरस्य तु| |१९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సీమంతానామావర్తకాః-మండలాని,-సీమంతావర్తకాః, శిరసి భ్రువోర్వా నవాః-అపూర్వాః, స్వస్థస్య షడ్రాత్రాన్మృత్యుం కుర్వంతి| ఆతురస్య పునస్త్రిరాత్రాత్ కుర్వంతి| అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాం సూచయంతీత్యర్థః, న తు విషవన్మారణే తేషాం కర్తృత్వం| తర్హి సూచయంతీత్యేతదేవ కస్మాన్న కృతం ? బ్రూమః| యదోత్పద్యంతే సీమంతావర్తకాస్తదా నిశ్చితం స్థాయి రిష్టం సముత్పన్నమిత్యవగంతవ్యమితి ప్రతిపాదనార్థం కుర్వంతీత్యుక్తం|
| జిహ్వా శ్యావా ముఖం పూతి సవ్యమక్షి నిమజ్జతి||19|| ఖగా వా మూర్ధ్ని లీయంతే యస్య తం పరివర్జయేత్| |20|
View original
| जिह्वा श्यावा मुख़ं पूति सव्यमक्षि निमज्जति||१९|| ख़गा वा मूर्ध्नि लीयन्ते यस्य तं परिवर्जयेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య జిహ్వా శ్యావా భవతి, తథా ముఖం పూతి-దుర్గంధి, తథా సవ్యం-వామమక్షి, నిమజ్జతి-అంతఃప్రవిశతి, తథా యస్య ఖగాః-పక్షిణశ్చ, మూర్ధ్ని లీయంతే-శ్లిష్యంతి, తం పరివర్జయేత్| వైద్య ఇతి శేషః|
| యస్య స్నాతానులిప్తస్య పూర్వం శుష్యత్యురో భృశం||20|| ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు సోఽర్ధమాసం న జీవతి| |21|
View original
| यस्य स्नातानुलिप्तस्य पूर्वं शुष्यत्युरो भृशम्||२०|| आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति| |२१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య స్నాతానులిప్తస్య-పూర్వం స్నాతః పశ్చాదనులిప్తస్తస్య, ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు పూర్వం-ఆదౌ, భృశమురః శుష్యతి-అతిశయేన వక్షఃశోషమాయాతి, సోఽర్ధమాసం-పక్షం, న జీవతి| నను,, "ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు" ఇతి న వక్తవ్యం, పునరుక్తత్వాత్| తథా హి-"పూర్వంశుష్యత్యురో భృశం" ఇత్యుక్తే "ఆర్ద్రేషు సర్వగాత్రేషు" ఇత్యర్థాద్గమ్యత ఏవ| అన్యథా పూర్వగ్రహణమనర్థకం స్యాత్| మైవం| అత్ర హి భృశగ్రహణాత్ పూర్వమురో భృశం శుష్యతి, న పునరన్యాన్యపి గాత్రాణి న శుష్యంతీత్యాయాతి| న చైతదిష్టం శాస్త్రకృతః| అత ఏవ "ఆర్ద్రేషు" ఇత్యాహ| తదయమర్థోఽత్రాభిప్రేతః-యథైవోరసో భృశంశోషః, తథైవ శేషాణామంగానాం భృశార్ద్రతా స్యాదితి, ఏతచ్చ ప్రతిపాదయితుం "ఆర్ద్రేషు" ఇత్యుక్తం| సర్వగాత్రేష్వాద్రేషు సత్సు పూర్వమురో భృశం శుష్యతీత్యైతదాశ్చర్యం| ఆశ్చర్యత్వాద్రిష్టం|
| అకస్మాద్యుగపద్గాత్రే వర్ణౌ ప్రాకృతవైకృతౌ||21|| తథైవోపచయగ్లానిరౌక్ష్యస్నేహాది మృత్యవే| |22|
View original
| अकस्माद्युगपद्गात्रे वर्णौ प्राकृतवैकृतौ||२१|| तथैवोपचयग्लानिरौक्ष्यस्नेहादि मृत्यवे| |२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్ర ప్రాకృతో వర్ణో-గౌరాదిః, ప్రాగుక్తః, వైకుతస్తు వర్ణో-నీలాదిః, తౌ ప్రాకృతవైకృతౌ వర్ణౌ యస్య నిమిత్తమంతరేణాపి తుల్యకాలం దేహే భవతః, తౌ మృత్యవే| తథైవోపచయగ్లాన్యాదయః పరస్పరం ప్రతిపక్షభూతా యుగపద్యస్యోత్పద్యంతే తస్య మృత్యవే| ఆదిశబ్దేన శైత్యౌష్ణ్యాదీని గృహ్యంతే|
| యస్య స్ఫుటేయురంగుల్యో నాకృష్టా న స జీవతి||22|| క్షవకాసాదిషు తథా యస్యాపూర్వో ధ్వనిర్భవేత్| హ్రస్వో దీర్ఘోఽతి వోచ్ఛ్వాసః పూతిః సురభిరేవ వా||23||
View original
| यस्य स्फुटेयुरङ्गुल्यो नाकृष्टा न स जीवति||२२|| क्षवकासादिषु तथा यस्यापूर्वो ध्वनिर्भवेत्| ह्रस्वो दीर्घोऽति वोच्छ्वासः पूतिः सुरभिरेव वा||२३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య ఆకృష్టా అంగుల్యో న స్ఫుటేయుః-న త్రుటేయుః, స న జీవతి| యస్య క్షవాదిష్వపూర్వో ధ్వనిః-అలౌకికః శబ్దః, స్యాత్ స న జీవతి| యస్యోచ్ఛ్వాసోఽతిహ్రస్వోఽతిదీర్ఘో వా భవేత్, అథవోచ్ఛ్వాసః పూతిగంధిః సురభిర్వా యస్య, స న జీవతి|
ఆప్లుతానాప్లుతే కాయే యస్య గంధోఽతిమానుషః| మలవస్త్రవ్రణాదౌ వా వర్షాంతం తస్య జీవితం||24||
View original
आप्लुतानाप्लुते काये यस्य गन्धोऽतिमानुषः| मलवस्त्रव्रणादौ वा वर्षान्तं तस्य जीवितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, ఆప్లుతానాప్లతే-స్నాతాస్నాతే, కాయే యస్య మానుషమతిక్రాంతః-అతిమానుషః, గంధః-సురభిరసురభిర్వా, భవతి| యస్య మలవస్త్రవ్రణాదౌ వాఽతిమానుషో గంధః స్యాత్, వర్షాంతం తస్య జీవితం-తత్క్షణాదారభ్య తావదసావవస్థితజీవితో యావద్వర్షం| తదంతే-వత్సరాంతే, మృత్యుభాక్ జాయత ఇత్యర్థః|
భజంతేఽయంగసౌరస్యాద్యం యూకామక్షికాదయః| త్యజంతి వాఽతివైరస్యాత్సోఽపి వర్షం న జీవతి||25||
View original
भजन्तेऽयङ्गसौरस्याद्यं यूकामक्षिकादयः| त्यजन्ति वाऽतिवैरस्यात्सोऽपि वर्षं न जीवति||२५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శోభనస్య రసస్య భావః సౌరస్యం, అంగస్య సౌరస్యమంగసౌరస్యం, అతిశయేనాంగసౌరస్యాద్ధేతోర్యూకామక్షికాదయో యం భజంతే, అథవా యమతిరైరస్యత్త్యజంతి, సోఽపి వర్షం న జీవతి|
సతతోష్మసు గాత్రేషు శైత్యం యస్యోపలక్ష్యతే| శీతేషు భృశమౌష్ణ్యం వా స్వేదః స్తంభోఽప్యహేతుకః||26||
View original
सततोष्मसु गात्रेषु शैत्यं यस्योपलक्ष्यते| शीतेषु भृशमौष्ण्यं वा स्वेदः स्तम्भोऽप्यहेतुकः||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా, యస్య సతతోష్మసు-సదోష్ణేషు, గాత్రేషు-అవయవేషు, భృశం శైత్యముపలక్షయతే-ఉపలభ్యతే, శీతేషు వా గాత్రేషు భృశమౌష్ణ్యం యస్యోపలభ్యతే, భృశశబ్దస్యాత్ర హి విషయద్వయేఽపి సంబంధః| యస్యాహేతుకః-నిర్నిమిత్తః, అంగేష్వతిస్వేదః, తథా స్వేదవిషయో యః స్తంభః, సోఽపి యస్య స్యాత్, సోఽపి వర్షం న జీవతీతి యోజ్యం|
యో జాతశీతపిటికః శీతాంగో వా విదహ్యతే| ఉష్ణద్వేషీ చ శీతార్తః స ప్రేతాధిపగోచరః||27||
View original
यो जातशीतपिटिकः शीताङ्गो वा विदह्यते| उष्णद्वेषी च शीतार्तः स प्रेताधिपगोचरः||२७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
జాతాః శీతాః పిటికా యస్య స జాతశీతపిటికః,-కఫోద్భూతపిటికాక్రాంతదేహో, యో విదహ్యతే-విదాహమనుభవతి, శీతాంగః సన్ యో వా విదహ్యతే, తథోష్ణం ద్వేష్టి యః పురుషః శీతార్తః సన్, స ప్రేతాధిపగోచరః-స మృత్యునాఽఽత్మసాత్క్రియత ఇత్యర్థః|
ఉరస్యూష్మా భవేద్యస్య జఠరే చాతిశీతతా| భిన్నం పురీషం తృష్ణా చ యథా ప్రేతస్తథైవ సః||28||
View original
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चातिशीतता| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः||२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఉరసి-యస్యోష్మా-ఔష్ణ్యం, భవేత్, జఠరే--ఉదరే చాతిశైత్యం, పురీషం భిన్నం తృష్ణా చ భవతి, స ప్రేతతుల్యః, ప్రాప్తమరణత్వాదితి భావః|
మూత్రం పురీషం నిష్ఠ్యూతం శుక్రం వాఽప్సు నిమజ్జతి| నిష్ఠ్యూతం బహువర్ణం వా యస్య మాసాత్స నశ్యతి||29||
View original
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं वाऽप्सु निमज्जति| निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्य मासात्स नश्यति||२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య మూత్రం పురీషం నిష్ఠ్యూతం శుక్రం వా అప్సు నిమజ్జతి-బ్రుడతి, యస్య వా నిష్ఠ్యూతం-నిష్ఠీవనం, అనేకవర్ణం భవతి, అసౌ మాసేన నశ్యతి|
ఘనీభూతమివాకాశమాకాశమివ యో ఘనం| అమూర్తమివ మూర్తం చ మూర్తం చామూర్తవత్స్థితం||30|| తేజస్వ్యతేజస్తద్వచ్చ శుక్లం కృష్ణమసచ్చ సత్| అనేత్రరోగశ్చంద్రం చ బహురూపమలాంఛనం||31|| జాగ్రద్రక్షాంసి గంధర్వాన్ ప్రేతనన్యాంశ్చ తద్విధాన్| రూపం వ్యాకృతి తత్తచ్చ యః పశ్యతి స నశ్యతి||32|| సప్తర్షీణాం సమీపస్థాం యో న పశ్యత్యరూంధతీం| ధ్రువమాకాశగంగాం వా స న పశ్యతి తాం సమాం||33||
View original
ग़नीभूतमिवाकाशमाकाशमिव यो ग़नम्| अमूर्तमिव मूर्तं च मूर्तं चामूर्तवत्स्थितम्||३०|| तेजस्व्यतेजस्तद्वच्च शुक्लं कृष्णमसच्च सत्| अनेत्ररोगश्चन्द्रं च बहुरूपमलाञ्छनम्||३१|| जाग्रद्रक्षांसि गन्धर्वान् प्रेतनन्यांश्च तद्विधान्| रूपं व्याकृति तत्तच्च यः पश्यति स नश्यति||३२|| सप्तर्षीणां समीपस्थां यो न पश्यत्यरून्धतीम्| ध्रुवमाकाशगङ्गां वा स न पश्यति तां समाम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మరణాభిముఖః పురుషో విపర్యాసకారిభిర్దోషైరఘనాది ఘనాదిరూపం మన్యతే, ఘనాది వాఽఘనాది మన్యతే, తద్విపర్యయేణ| అత ఏవోపమార్థమివశబ్దం ప్రాయుంక్త| అఘనో ఘనః సంపన్నో ఘనీభూతః| చ్విప్రత్యయాంతస్యాస్య "చ్వౌ" ఇతీత్వం| ఘనీభూతమివాంతరిక్షమంతరిక్షమివ ఘనం మేదినీధర్మమంతరిక్షమూర్ధ్వస్థం యత్తదధఃస్థం పాతాలస్థమివ పశ్యతి, స నశ్యతీతి వక్ష్యమాణేన సంబంధః| చశబ్దో భిన్నక్రమ ఇవశబ్దశ్చ| అమూర్తం చ వాతాదికం మూర్తమివ-రూపవంతమివ, పశ్యతి| మూర్తం చ వహ్న్యాదికమమూర్తమివ స్థితం యః పశ్యతి స నశ్యతి| భేడోఽప్యధీతే (ఇం.అ.7)- "యస్య దర్శనమాయాతి వాయురంబరగోచరః| వహ్నిర్నాయాతి దీప్తోఽపి తస్యా యుఃక్షయమాదిశేత్||" ఇతి| తథా, తేజస్వి-యద్వస్త్వగ్న్యాదికం భాస్వరం, తదతేజో-నిస్తేజో, యః పశ్యతి| తేజస్వీతి "అస్మాయామేధా" ఇత్యాదినావినిః| తద్వచ్చేతి తేజస్వ్యతేజోదర్శనేన తుల్యం-తద్వత్, శుక్లం కృష్ణం యః పశ్యతి, అసచ్చ యద్వస్తు తత్సత్ యః పశ్యతి స నశ్యతి| నేత్రేషు రోగో నేత్రరోగః స విద్యతే యస్య నైవ సోఽనేత్రరోగీ, తిమిరాదికమంతరేణ బహురూపం చంద్రం పశ్యతి-బహూన్ శశాంకానా- లోకయత ఇత్యర్థః| యో వా అలాంఛనం-అకలంకం, చంద్రం పశ్యతి స నశ్యతి| ఏషు చ ఘనీభూతమిత్యాదిషు విశిష్టేషు వస్తువిపర్యాసదర్శనమాత్రలక్షణస్యైకస్మిన్నేవోదాహరణత్వేన రిష్టే దర్శయితుం యుక్తే యదనేకరిష్టప్రదర్శనం తత్ప్రపంచార్థం వేద్యం| ఆసన్నమరణో నరో జాగ్రదేవ యథాస్వరూపాణి రక్షఃపిశాచాదీని యః పశ్యతి, న విపర్యయవస్తురూపాణి| యతస్తదానీం తైరేవ స ఉపాస్యతే| తథా చ వక్ష్యతి (శ్లో.130)-"యమదూతపిశాచాద్యైర్యత్పరాసురుపాస్యతే|" ఇతి| రక్షాంసీతి బహువచననిర్దేశో బహురాక్షసదర్శనే సుతరామస్య రిష్టస్య పరిపూర్ణత్వమితి ద్యోతయితుం| ఏకస్మిన్నపి హి రాక్షసే దృష్టే రిష్టం భవత్యేవ| జాతౌ వా బహువచనం| అన్యాంశ్చ తద్విధాన్-రాక్షసాదిప్రకారాన్, యః పశ్యతి| తథా, వికృతా-ద్రష్టుం దుఃశక్యా, ఆకృతిర్యస్య-రూపస్య, తద్రూపం వ్యాకృతి, రక్షఃపిశాచాదివ్యతిరిక్తం తత్తత్-అనేకం, యః పశ్యతి స నశ్యతి| యో నరోఽరుంధతీం సప్తర్షీణాం సమీపస్థాం న పశ్యతి, స తాం సమాం న పశ్యతి-స తస్య సంవత్సరస్యాంతరే మ్రియత ఇత్యర్థః| సప్తర్షీణాం సమీపస్థామిత్యరుంధత్యా విశేషణం సప్తర్షిసమీపేఽరుంధత్యాః స్థితిర్భవతీతి వేదయతి| తథా చాన్యైః సామాన్యేనైవోక్తం| యథా "అరుంధతీం ధ్రువం చైవ సోమచ్ఛాయాం మహాపథం| యో న పశ్యేన్న పశ్యేత్స నరః సంవత్సరాత్పరం||" ఇతి| తథా, యో ధ్రువం న పశ్యతి, తథా ఆకాశగంగాం యో న పశ్యతి, స తాం సమాం న పశ్యతి|
Adhikarana శబ్దస్య రిష్టం, గంధస్య రిష్టం, రసస్య రిష్టం, స్పర్శస్య రిష్టం, మనసః రిష్టం (౩౪-౩౮) · Śloka ౩౮
ఇదనీం శ్రోత్రేంద్రియస్య విక్రుతిమాచిఖ్యాసురాహ మేఘతోయౌఘనిర్ఘోషవీణాపణవవేణుజాన్| శృణోత్యన్యాంశ్చ యః శబ్దానసతో న సతోఽపి వా||34|| నిష్పీడ్య కర్ణౌ శృణుయాన్న యో ధుకధుకాస్వనం| తద్వద్గంధరసస్పర్శాన్ మన్యతే యో విపర్యయాత్||35|| సర్వశో వా న యో, యశ్చ దీపగంధం న జిఘ్రతి| విధినా యస్య దోషాయ స్వాస్థ్యాయావిధినా రసాః||36|| యః పాంసునేవ కీర్ణాంగో యోఽంగే ఘాతం న వేత్తి వా| అంతరేణ తపస్తీవ్రం యోగం వా విధిపూర్వకం||37|| జానాత్యతీంద్రియం యశ్చ తేషాం మరణమాదిశేత్| |38|
View original
इदनीम् श्रोत्रेन्द्रियस्य विक्रुतिमाचिख्यासुराह मेघतोयौघनिर्घोषवीणापणववेणुजान्| शृणोत्यन्यांश्च यः शब्दानसतो न सतोऽपि वा||३४|| निष्पीड्य कर्णौ शृणुयान्न यो धुकधुकास्वनम्| तद्वद्गन्धरसस्पर्शान् मन्यते यो विपर्ययात्||३५|| सर्वशो वा न यो, यश्च दीपगन्धं न जिघ्रति| विधिना यस्य दोषाय स्वास्थ्यायाविधिना रसाः||३६|| यः पांसुनेव कीर्णाङ्गो योऽङ्गे घातं न वेत्ति वा| अन्तरेण तपस्तीव्रं योगं वा विधिपूर्वकम्||३७|| जानात्यतीन्द्रियं यश्च तेषां मरणमादिशेत्| |३८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మేఘాదిజాన్ వేణుపర్యంతాన్ శబ్దాంస్తథాఽన్యాంశ్చ శబ్దాంస్తథా రూపాన్మహతో యః పురుషోఽసతః-పరైరనుపలభ్యమానాన్, శృణోతి, తథా మేఘాదిజాంస్తథాఽన్యాంశ్చ యః శబ్దాన్ సతో-విద్యమానాన్, న శృణోతి, తేషాం మరణమాదిశేదితి వక్ష్యమాణస్య వచనవిపరిణామేనాత్ర సంబంధః కార్యః| యో ధుకధుకాశబ్దం కర్ణావంగులీభిర్నిష్పీడ్య న శృణుయాత్| తైర్మేఘాదిజైః శబ్దైస్తుల్యం-తద్వత్| యథా-మేఘాదిజాన్ శబ్దాన్యోఽసతః శృణోతి సతశ్చ న శృణోతి, తద్వద్యో గంధరసస్పర్శాన్ విపర్యయాత్-వైపరీత్యేన మన్యతే, న యథావస్తు- బలి| తత్ర గంధవిపర్యయో యథా-సుగంధి దుర్గంధం మన్యతే| రసవిపర్యయో యథా-మధురమమ్లమమ్లం మధురమిత్యాది| స్పర్శవిపర్యయో యథా మృదుస్పర్శం ఖరస్పర్శం మన్యతే| సర్వసర్వికయా గంధాదీన్ వా యోఽపి న మన్యతే, సోఽపి నశ్యతి| తత్కాలనిర్వాణస్య దీపస్య యో గంధం న జిఘ్రతి-ఘ్రాణేంద్రియేణ నానుభవతి| విధినా-శాస్త్రప్రయుక్తేన, ప్రయుక్తా రసా యస్య దోషాయ-రోగాయ, అవిధినా-శాస్త్రవిశివ్యతిక్రమేణ, ప్రయుక్తాః స్వాస్థ్యాయ స్యుః| తథా, యః పాంసునా-రజసేవ, కీర్ణాంగో-ధూలిధూసరితశరీరః| యశ్చాంగే ఘాతం-హతిం, న వేత్తి| తపస్తీవ్రమంతరేణ-ఉగ్రం తపో వినా, యః పురుషోఽతీంద్రియం-ఇంద్రియేభ్యోఽతిక్రాంతం వేత్తి, ఇంద్రియాణామగోచరం స్వర్గాది వేత్తి, తథా యోగం వా విధిపూర్వకమంతరేణ యోఽతీంద్రియం జానాతి| తేషాం-పూర్వోక్తానాం సర్వేషాం, మరణమాదిశేత్| యోగః-చిత్తవృత్తినిరోధః, విధిపూర్వకో యథాశాస్త్రం సమ్యగుపదేశః| తథా, అన్యోఽపి యోగో-రసాయనాదిః| యుజ్యత ఇతి యోగో-విధివిశేషః| శాస్త్రోద్దిష్టరసాయనాంజనాదినాఽపి హ్యతీంద్రియం దృష్యతే దూరవ్యవహితాది|
అధునా ఖరవికృతిమాహ | హీనో దీనః స్వరోఽవ్యక్తో యస్య స్యాద్గద్గదోఽపి వా||38|| సహసా యో విముహ్యోద్వా వివక్షుర్న స జీవతి| |39|
View original
अधुना खरविकृतिमाह | हीनो दीनः स्वरोऽव्यक्तो यस्य स्याद्गद्गदोऽपि वा||३८|| सहसा यो विमुह्योद्वा विवक्षुर्न स जीवति| |३९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య పురుషస్య స్వరః-శబ్దో, నిమిత్తమంతరేణ హినోఽథవా దీనో-దైన్యయుక్తో, భవతి| అవ్యక్తః-అస్ఫుటో, యస్య స్యాత్| గద్గదో-ఘర్ఘరో, వా యస్య భవతి| యో వా వివక్షుః-వక్తుమిచ్ఛన్, కారణమంతరేణ విముహ్యేత్-వక్తుం న శక్నోతి, స న జీవతి|
| స్వరస్య దుర్బలీభావం హానిం చ బలవర్ణయోః||39|| రోగవృద్ధిమయుక్త్యా చ దృష్ట్వా మరణమాదిశేత్| |40|
View original
| स्वरस्य दुर्बलीभावं हानिं च बलवर्णयोः||३९|| रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్వరస్య-శబ్దస్య, దౌర్బల్యం దృష్ట్వా బలవర్ణయోశ్చ హానిమయుక్త్యా దృష్ట్వా మరణమాదిశేత్| చశబ్దః సముచ్చయే| రోగవృద్ధిమయుక్త్యా చ దృష్ట్వా నరస్య మరణమాదిశేత్| అయుక్త్యా-నిర్నిమిత్తమేవేత్యర్థః|
| అపస్వరం భాషమాణం ప్రాప్తం మరణమాత్మనః||40|| శ్రోతారం చాస్య శబ్దస్య దూరతః పరివర్జయేత్| |41|
View original
| अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः||४०|| श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్వభావస్వరాదపగతం భ్రష్టం-అపస్వరం,-హీనస్వరం కృత్వా, యో నరోఽహం మరిష్యామి మరిష్యామీత్యేవమాత్మనో మరణం భాషతే పరస్య, తం తథాభూతం దూరాదేవ వర్జయేత్-వైద్యో న చికిత్సేత్| తథా, అస్య శబ్దస్య-అహం మరిష్యామీత్యేవంభూతస్య యోనరః శ్రోతా, తమపి వైద్యో దూరతో వర్జయేత్|
స్వరాశ్రయ రిష్టముక్త్వా ఛాయాశ్రయం రిష్టమభీధిత్సురాహ | సంస్థానేన ప్రమాణేన వర్ణేన ప్రభయాఽపి వా||41|| ఛాయా వివర్తతే యస్య స్వప్నేఽపి ప్రేత ఏవ సః| |42|
View original
स्वराश्रय रिष्टमुक्त्वा छायाश्रयं रिष्टमभीधित्सुराह | संस्थानेन प्रमाणेन वर्णेन प्रभयाऽपि वा||४१|| छाया विवर्तते यस्य स्वप्नेऽपि प्रेत एव सः| |४२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సంస్థానం-ప్రతిపురుషం విలక్షణం సమవిషమం రూపం, ఆకృతిరిత్యర్థః| తత్ర యది శరీరస్య సమం సంస్థానం భవతి, ఛాయా త్వస్య విషమా దృశ్యతే, తదా రిష్టం| తథా, యది శరీరస్య విషమం సంస్థానం ఛాయా తు సమా భవతి, తదా రిష్టం| తథా, యది దీర్ఘప్రమాణస్య సతో హ్రస్వా ఛాయా భవతి హ్రస్వప్రమాణస్య వా దీర్ఘా భవతి, తదపి రిష్టం| ఏవం సంస్థానేన ప్రమాణేన చ ఛాయావివృత్తిర్వేద్యా| తథా, యస్య నాభసీ ఛాయా ఆగ్నేయ్యా ఛాయా యా వర్ణతో దృశ్యతే సా వర్ణవివృత్తిః| ఏవం పృథివ్యాదిమయీషు ఛాయాసు వర్ణవివృత్తిర్యోజ్యా| తథా, యస్య యథాభూతా ప్రభా సాఽన్యథాభూతా భవతి సా ప్రభావివృత్తిః| ఏవం సంస్థానాద్యన్యతమేన యస్య ఛాయా వివర్తతే-అన్యథాభూతాఽన్యథా| సంపద్యతే, స్వప్నేఽపి స పుమాన్ ప్రేత ఏవ, కిం పునర్జాగ్రదవస్థాయాం న ప్రేతః ? ఇతి ఏవకారేణ రిష్టస్యాస్యావ్యభిచారిత్వం సూచయతి| ఉత్పన్నశ్చేన్నరస్య ఛాయాయా అన్యథాభావః, తదానీం పురుషో యమసాత్సంపన్నో మంతవ్య ఇత్యర్థః|
అస్యాశ్చ ఛాయాయా ద్వైరూప్యం దర్శయితుమాహ | ఆతపాదర్శతోయాదౌ యా సంస్థానప్రమాణతః||42|| ఛాయాఽంగాత్సంభవత్యుక్తా ప్రతిచ్ఛాయేతి సా పునః| వర్ణప్రభాశ్రయా యా తు సా ఛాయైవ శరీరగా||43||
View original
अस्याश्च छायाया द्वैरूप्यं दर्शयितुमाह | आतपादर्शतोयादौ या संस्थानप्रमाणतः||४२|| छायाऽङ्गात्सम्भवत्युक्ता प्रतिच्छायेति सा पुनः| वर्णप्रभाश्रया या तु सा छायैव शरीरगा||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యా శరీరాదాతపాదర్శతోయఘృతాదౌ శరీరసంస్థానప్రమాణానురూపా సంభవతి ప్రతిబింబకరూపా, సా ప్రతిచ్ఛాయేత్యుచ్యతే| తస్యా హి న వర్ణప్రభే ఆశ్రయః| యస్యాః పునర్వర్ణప్రభే ఆశ్రయశ్చ్ఛాయాయాః, సా శరీరగైవ-శరీరస్థైవ, ఛాయా| న ప్రతిచ్ఛాయావచ్ఛరీరాదన్యత్రాతపాదర్శతోయాదౌ కుత్రచిదపయాతి ప్రతిబింబకరూపతయా|
భవేద్యస్య ప్రతిచ్ఛాయా ఛిన్నా భిన్నాఽధికాఽఽకులా| విశిరా ద్విశిరా జిహ్మా వికృతా యది వాఽన్యథా||44|| తం సమాప్తాయుషం విద్యాన్న చేల్లక్ష్యనిమిత్తజా| ప్రతిచ్ఛాయామయీ యస్య న చాక్ష్ణీక్ష్యేత కన్యకా||45||
View original
भवेद्यस्य प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्नाऽधिकाऽऽकुला| विशिरा द्विशिरा जिह्मा विकृता यदि वाऽन्यथा||४४|| तं समाप्तायुषं विद्यान्न चेल्लक्ष्यनिमित्तजा| प्रतिच्छायामयी यस्य न चाक्ष्णीक्ष्येत कन्यका||४५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య పుంసః ప్రతిచ్ఛాయా ఛిన్నా-ద్విధా, దృశ్యతే| అథవా భిన్నాకించిత్సచ్చిద్రేవ యస్య దృశ్యతే| తథా, యస్యాధికా దృశ్యతే-న యథా ప్రమాణా| యస్య వా ఆకులా-చలస్వరూపా అనిశ్చితప్రతిబింబా, భవతి| తథా, యస్య విశిరా-శిరోరహితా| తథా, యస్య ద్విశిరా| తథా, యస్య జిహ్మా-కుటిలా| వికృతేతి ఉక్తప్రకారాదన్యథా అన్యేన ప్రకారేణ, యస్య వికృతా దృశ్యతే ఆతాపాదర్శతోయాదౌ, తం పూర్వోక్తం చ సర్వమేవ, సమాప్తాయుషం-క్షీణజీవితం, విద్యాత్| న చేదిత్యాది| లక్షయితుం ప్రత్యక్షాదిభిః ప్రమాణైః శక్యం-లక్ష్యం| శక్యార్థే కృత్యః| లక్ష్యం చ తన్నిమిత్తం చ, తస్మాత్తథావిధాన్నిమిత్తాద్వికృతాజ్జాతా [ప్రతి] చ్ఛాయా యది న భవతి తదా రిష్టం, నాన్యథా| ప్రతిచ్ఛాయామయీ కన్యకా-ప్రతిబింబకుమారికేతి యా లోకే ప్రసిద్ధా, సాఽక్ష్ణి-నేత్రే, యస్య నేక్ష్యేత-నోపలభ్యేత, తం సమాప్తాయుషం విద్యాత్|
Adhikarana ఖాదీనాం మహాభూతానాం పంచ ఛాయాః ,నాభసీ ఛాయా ,వాయవీ ఛాయా ,ఆగ్నేయీ ఛాయా ,ఆంభసీ ఛాయా, పార్థివీ ఛాయా (౪౬-౪౮) · Śloka ౪౮
ఇదానీం యస్య మహాభూతస్య యాదృశీ ఛాయా స్యాత్, తాం కథయితుమాహ ఖాదీనాం పంచ పంచానాం ఛాయా వివిధలక్షణాః| నాభసీ నిర్మలాఽఽనీలా సస్నేహా సప్రభేవ చ||46|| వాతాద్రజోఽరుణా శ్యావా భస్మరూక్షా హతప్రభా| విశుద్ధరక్తా త్వాగ్నేయీ దీప్తాభా దర్శనప్రియా||47|| శుద్ధవైదూర్యవిమలా సుస్నిగ్ధా తోయజా సుఖా| స్థిరాస్నిగ్ధా ఘనా శుద్ధా శ్యామా శ్వేతా చ పార్థివీ||48||
View original
इदानीं यस्य महाभूतस्य यादृशी छाया स्यात्, तां कथयितुमाह खादीनां पञ्च पञ्चानां छाया विविधलक्षणाः| नाभसी निर्मलाऽऽनीला सस्नेहा सप्रभेव च||४६|| वाताद्रजोऽरुणा श्यावा भस्मरूक्षा हतप्रभा| विशुद्धरक्ता त्वाग्नेयी दीप्ताभा दर्शनप्रिया||४७|| शुद्धवैदूर्यविमला सुस्निग्धा तोयजा सुखा| स्थिरास्निग्धा घना शुद्धा श्यामा श्वेता च पार्थिवी||४८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఖాదీనాం మహాభూతానాం పంచానాం పంచ ఛాయా భవంతి| నను, ఖాదీనాం పంచత్వాచ్ఛాయానాం పంచత్వమర్థాల్లబ్ధమేవ| తత్కిం పంచగ్రహణేన ? అస్త్వేవైతత్| కింతు యథా ఖాదిభ్యః పంచభ్యో ద్రవ్యమేకం భూతోత్కర్షాపకర్షభేదాచ్చాసంఖ్యేయం ద్రవ్యం, తథా ఛాయానామప్యేకత్వం భూతోత్కర్షాపకర్షభేదాచ్చాసంఖ్యేయత్వమాశంక్యేత, తదాశంకానివృత్త్యర్థం పంచగ్రహణం| పంచైవ ఛాయా భవంతి, నోనాధికా ఇతి| కింభూతాశ్చ్ఛాయాః ? వివిధలక్షణాః,-వివిధం లక్షణం వక్ష్యమాణం యాసాం తా ఏవం| ఆకాశజా ఛాయా నిర్మలా-శుద్ధా| తథా, ఆనీలా-ఈషన్నీలా, ఇత్యాకారప్రశ్లేషోఽత్ర వేద్యః| "శుద్ధవైదూర్యవిమలా" హి "తోయజా" (శ్లో.48) ఇతి వక్ష్యతి| తథా, కించిత్స్నిగ్ధా| సప్రభేత్యనేన శోభనత్వముక్తం| ఏతదేవ స్ఫుటయితుమివశబ్దం తంత్రకృత్ప్రాయుంక్త| అన్యథా ఛాయాప్రభయోర్భిన్నవిషయత్వాదనుపపన్నమేతద్వాక్యం స్యాత్| భేదశ్చానయోరధునైవ వక్ష్యతి (శ్లో.51)|వాతాద్రజోరుణాదియుక్తా ఛాయా భవతి| ఆగ్నేయీ విశుద్ధరక్తవర్ణా, దీప్తాభా, తథా దర్శనం ప్రియం యస్యాః సైవంవిధా, భవతి| తోయజా ఛాయా నిర్మలవైదూర్యవిమలా, సుష్ఠు స్నిగ్ధా, సుఖా-సుఖావహా| పార్థివీ ఛాయా స్థిరాదిగుణయుక్తా| నను, చ, అగ్నిజలభువాం స్వయం వర్ణాదియోగాదాగ్నేయ్యాదికానాం తద్వర్ణకత్వముపపన్నం| నభోమారుతయోస్తు స్వయం వర్ణాద్యయోగాత్కథం తచ్ఛాయానాం వర్ణాదియోగో యుజ్యేత ? ఇతి కేచిత్| తాన్ బ్రూమహే| అచింత్యత్వాద్ధేతుఫలస్యాదోషః| తథా హి,-మధురాదయో రసాః కాలాదమూర్తాద్భవంతో దృశ్యంతే యథా, తథా తచ్ఛాయే అప్యేతే భవిష్యతః| తత్ర యస్య నరస్య కర్మాదిసహాయం నభశ్చ్ఛాయాముత్పాదయతి తస్య నాభసీతి యుజ్యత ఏవ| ఏవం వాయవ్యామపి వాచ్యం|
ఇదానీమాసాం ఛాయానాం గుణనిర్దేశమాహ వాయవీ రోగమరణక్లేశాయాన్యాః సుఖోదయాః| |49|
View original
इदानीमासां छायानां गुणनिर्देशमाह वायवी रोगमरणक्लेशायान्याः सुखोदयाः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాయవీ ఛాయా రోగాద్యర్థం జాయతే| అన్యాః-శేషాశ్చతస్రః, ఛాయాః సుఖోదయాః-సుఖావహాః|
| ప్రభోక్తా తైజసీ సర్వా, సా తు సప్తవిధా స్మృతా||49|| రక్తా పీతా సితా శ్యావా హరితా పాండురాఽసితా| |50|
View original
| प्रभोक्ता तैजसी सर्वा, सा तु सप्तविधा स्मृता||४९|| रक्ता पीता सिता श्यावा हरिता पाण्डुराऽसिता| |५०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప్రభా సర్వా-సప్తప్రకారాఽపి, తైజసీ-ఆగ్నేయీ, ఉక్తా-తంత్రకృద్భిః స్మృతా| తదేవ సప్తవిధత్వమాహ-రక్తేత్యాది|
| తాసాం యాః స్యుర్వికాసిన్యః స్నిగ్ధాశ్చ విమలాశ్చ యాః||50|| తాః శుభా, మలినా రూక్షాః సంక్షిప్తాశ్చాశుభోదయాః| |51|
View original
| तासां याः स्युर्विकासिन्यः स्निग्धाश्च विमलाश्च याः||५०|| ताः शुभा, मलिना रूक्षाः सङ्क्षिप्ताश्चाशुभोदयाः| |५१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాసాం-పూర్వోక్తానాం ప్రభాణాం మధ్యాత్, యాః ప్రభా వికాసిన్యః-ప్రసృతా ఇవ, తథా స్నిగ్ధా విమలాశ్చ స్యుః, తాః శుభాః-కల్యాణకారిణ్యః| యాశ్చ మలినాదిగుణయుక్తాస్తా అశుభోదయాః-అమాంగల్యకారిణ్యః|
ఛాయాప్రభయోరన్యత్వం ప్రదర్శయితుం లక్షణమాహ | వర్ణమాక్రామతి ఛాయా ప్రభా వర్ణప్రకాశినీ||51||
View original
छायाप्रभयोरन्यत्वं प्रदर्शयितुं लक्षणमाह | वर्णमाक्रामति छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी||५१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఛాయా రక్తాదివర్ణమాక్రామతి-పరిభూయావతిష్ఠతే| ప్రభా తు వర్ణప్రకాశినీ-వర్ణం ప్రకాశయితుం శీలమస్యాః సా వర్ణప్రకాశినీ|
తథేదమపి ఛాయాప్రభయోరన్యత్వే లక్షణమాహ ఆసన్నే లక్ష్యతే ఛాయా వికృష్టే భా ప్రకాశతే| నాచ్ఛాయో నాప్రభః కశ్చిద్విశేషాశ్చిహ్నయంతి తు||52|| నృణాం శుభాశుభోత్పత్తిం కాలే ఛాయాసమాశ్రయాః| |53|
View original
तथेदमपि छायाप्रभयोरन्यत्वे लक्षणमाह आसन्ने लक्ष्यते छाया विकृष्टे भा प्रकाशते| नाच्छायो नाप्रभः कश्चिद्विशेषाश्चिह्नयन्ति तु||५२|| नृणां शुभाशुभोत्पत्तिं काले छायासमाश्रयाः| |५३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
నికటే ఛాయా లక్ష్యతే| ప్రభా పునర్వికృష్టే-దూరప్రదేశే, ప్రకాశతే-దూరాదవభాసత ఇత్యర్థః| యథా-పాషాణాదిపరిపూర్ణానామపి పర్వతాదిప్రదేశానాం దూరాద్విలక్షణైవ కాంతిః ప్రకాశతే| ఏవం ఛాయాప్రభయోరన్యత్వం ప్రదర్శ్య తయోరేవ వ్యాప్తి ప్రదర్శయతి- కశ్చిదపి పురుషశ్చ్ఛాయారహితః ప్రభాహీనశ్చ నాస్తి| విశేషాస్తు నృణాం శుభాశుభోత్పత్తిం కాలే విశిష్టే చిహ్నయంతి-వ్యంజయంతీత్యర్థః| కింభూతా విశేషాః ? ఛాయాసమాశ్రయాః-ఛాయాశ్రితాః|
Adhikarana చంక్రమతో రిష్టం, హితమశ్నతః రిష్టం, అల్పాశినః రిష్టం, బహ్వాశినః రిష్టం, కఫార్తస్య రిష్టం, శ్వాసోచ్ఛ్వాసవతః రిష్టం, శిరోవిక్షేపవతః రిష్టం, స్రుతస్వేదస్య రిష్టం, ఉత్థాప్యమానస్య రిష్టం, ఉత్తానశయానస్య రిష్టం, జిఘృక్షావతః రిష్టం, అహాస్యహాసినః రిష్టం, ఉత్తరౌష్ఠలిహతః రిష్టం, ఛాయాభిద్రవవతః రిష్టం, భిషగాదిద్వేషవతః రిష్టం (౫౩-౬౧) · Śloka ౬౧
| నికషన్నివ యః పాదౌ చ్యుతాంసః పరిసర్పతి||53|| హీయతే బలతః శశ్వద్యోఽన్నమశ్నన్ హితం బహు| యోఽల్పాశీ బహువిణ్మూత్రో బహ్వాశీ చాల్పమూత్రవిట్||54|| యో వాఽల్పాశీ కఫేనార్తో దీర్ఘం శ్వసితి చేష్టతే| దీర్ఘముచ్ఛ్వస్య యో హ్రస్వం నిఃశ్వస్య పరితామ్యతి||55|| హ్రస్వం చ యః ప్రశ్వసితి వ్యావిద్ధం స్పందతే భృశం| శిరో విక్షిపతే కృచ్ఛ్రాద్యోఽంచయిత్వా ప్రపాణికౌ||56|| యో లలాటాత్స్రుతస్వేదః శ్లథసంధానబంధనః| ఉత్థాప్యమానః సమ్ముహ్యేద్యో బలీ దుర్బలోఽపి వా||57|| ఉత్తాన ఏవ స్వపితి యః పాదౌ వికరోతి చ| శయనాసనకుడ్యాదేర్యోఽసదేవ జిఘృక్షతి||58|| ఆహాస్యహాసీ సమ్ముహ్యన్ యో లేఢి దశనచ్ఛదౌ| ఉత్తరౌష్ఠం పరిలిహన్ ఫూత్కారాంశ్చ కరోతి యః||59|| యమభిద్రవతి చ్ఛాయా కృష్ణా పీతాఽరుణాఽపి వా| భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే||60|| వశగాః సర్వ ఏవైతే విజ్ఞేయాః సమవర్తినః| |61|
View original
| निकषन्निव यः पादौ च्युतांसः परिसर्पति||५३|| हीयते बलतः शश्वद्योऽन्नमश्नन् हितं बहु| योऽल्पाशी बहुविण्मूत्रो बह्वाशी चाल्पमूत्रविट्||५४|| यो वाऽल्पाशी कफेनार्तो दीर्ग़ं श्वसिति चेष्टते| दीर्ग़मुच्छ्वस्य यो ह्रस्वं निःश्वस्य परिताम्यति||५५|| ह्रस्वं च यः प्रश्वसिति व्याविद्धं स्पन्दते भृशम्| शिरो विक्षिपते कृच्छ्राद्योऽञ्चयित्वा प्रपाणिकौ||५६|| यो ललाटात्स्रुतस्वेदः श्लथसन्धानबन्धनः| उत्थाप्यमानः सम्मुह्येद्यो बली दुर्बलोऽपि वा||५७|| उत्तान एव स्वपिति यः पादौ विकरोति च| शयनासनकुड्यादेर्योऽसदेव जिग़ृक्षति||५८|| आहास्यहासी सम्मुह्यन् यो लेढि दशनच्छदौ| उत्तरौष्ठं परिलिहन् फूत्कारांश्च करोति यः||५९|| यमभिद्रवति च्छाया कृष्णा पीताऽरुणाऽपि वा| भिषग्भेषजपानान्नगुरुमित्रद्विषश्च ये||६०|| वशगाः सर्व एवैते विज्ञेयाः समवर्तिनः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
నికషన్-ఘర్షయన్నివ, యః పాదౌ చ్యుతాంసః-స్రస్తాంసః సన్, భూమౌ పరిసర్పతి| తథా, యే వక్ష్యమాణాశ్చ తే సర్వే సమవర్తినో వశగా ఇతి యోజ్యం; అంతదీపకాలంకారత్వాదస్య| తథా, యోఽన్నమశ్నన్-భక్తం భక్షయన్, బలాన్నిత్యం హీయతే| కింభూతమన్నం ? హితం-పథ్యం| బహు-భూరి| యోఽల్పాశీ బహువిణ్మూత్రో యశ్చ బహ్వాశీ-బహ్వశ్నాతి, నిత్యమల్పవిణ్మూత్రశ్చ| యశ్చా(యో వాఽ)ల్పాశీ కఫేనార్తః-పీడితో, దీర్ఘం శ్వసితి-బహుశ్వాసం ముంచతి| తథా, చేష్టతే-పరిలుఠతి| తథా, యో దీర్ఘముచ్ఛ్వస్య-బహూర్ధ్వం శ్వాసం ముక్త్వా, అనంతరం హ్రస్వం నిఃశ్వస్య-అల్పం శ్వాసం ప్రత్యావృత్యాంతఃకృత్వా, పరితామ్యతి-దుఃఖాయతే| యశ్చ హ్రస్వం ప్రశ్వసితి| వ్యావిద్ధం-విషమం కృత్వా, నాడీభిః స్పందతే భృశం-అతిశయేన స్ఫురతి| యః ప్రపాణికౌ-పాణ్యోః పశ్చాద్భాగస్థితావవ యవవిశేషౌ, అంచయిత్వా-సంకోచ్య, కృచ్ఛ్రేణ శిరో-మూర్ధానం విక్షిపతే| యో లలాటాత్-అలికాత్, స్రుతస్వేదః సన్ శిథిలసంధిబంధో భవతి| య ఉత్థాప్యమానో బలీ దుర్బలో వా సమ్ముహ్యేత్-మోహముపైతి| య ఉత్తాన ఏవ-జాతుచిత్పార్శ్వే న, స్వపితి| యశ్చ పాదౌ వికరోతి-వికృతి నయతి| యః శయనాదేరసత్-అవిద్యమానమేవ వస్తు, గ్రహీతుమిచ్ఛతి| యః అహాస్యే-హాస్యవిషయాభావేఽపి, అభీక్ష్ణం హసన్ సమ్ముహ్యన్ దశనచ్ఛదౌ లేఢిజిహ్వయా పరిమృశతి| యశ్చోత్తరౌష్ఠం పరిలిహన్ ఫూత్కారాన్-నానావిధాన్ శబ్దాన్, కరోతి| యం-నరం, ఛాయాఽభిద్రవతి-అభిభవతి| కీదృశీ ? కృష్ణా పీతాఽరుణాఽపి వా| యే చ భిషగాదిద్విషః| ఏతే సర్వే సమవర్తినో వశగా విజ్ఞేయాః| సమంవర్తతే రాగద్వేషౌ హిత్వా సమవర్తీ,-యమః| సర్వ ఏవేత్యేతత్ "నికషన్నివ యః పాదౌ" ఇత్యత ఆరభ్య యావత్ "భిషగ్భేషజపానాన్నగురుమిత్రద్విషశ్చ యే|" ఇత్యేతత్పర్యంతస్య గ్రంథస్య సంబంధార్థం|
(గ్రీవాలలాటహృదయం యస్య స్విద్యతి శీతలం||61|| ఉష్ణోఽపరః ప్రదేశశ్చ శరణం తస్య దేవతాః| ) |పూర్వరూపాణి సర్వాణి జ్వరాదిష్వతిమాత్రయా| యం విశంతి విశత్యేనం మృత్యుర్జ్వరపురఃసరః]||1||
View original
(ग्रीवाललाटहृदयं यस्य स्विद्यति शीतलम्||६१|| उष्णोऽपरः प्रदेशश्च शरणं तस्य देवताः| ) |पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरादिष्वतिमात्रया| यं विशंति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः]||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
(యస్య గ్రీవాదికం శీతలం సత్ స్విద్యతి-స్వేదయుక్తం భవతి, అపరః ప్రదేశశ్చోష్ణః, తస్య శరణం-రక్షణం, దేవతా నాన్యత్|)
| యోఽణుజ్యోతిరనేకాగ్రో దుఃచ్ఛాయో దుర్మనాఃసదా||62|| బలి బలిభృతో యస్య ప్రణీతం నోపభుంజతే| నిర్నిమిత్తం చ యో మేధాం శోభాముపచయం శ్రియం||63|| ప్రాప్నోత్యతో వా విభ్రంశం స ప్రాప్నోతి యమక్షయం| |64|
View original
| योऽणुज्योतिरनेकाग्रो दुःच्छायो दुर्मनाःसदा||६२|| बलि बलिभृतो यस्य प्रणीतं नोपभुञ्जते| निर्निमित्तं च यो मेधां शोभामुपचयं श्रियम्||६३|| प्राप्नोत्यतो वा विभ्रंशं स प्राप्नोति यमक्षयम्| |६४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యః పుమానణుజ్యోతిః-స్తోకదృక్, కేచిత్త్వల్పతేజా ఇత్యాహుః| తథా, అనేకాగ్రో-వ్యాకులచేతాః| దుఃచ్ఛాయో-వివర్ణచ్ఛాయో నిందితకాంతిర్వా| దుర్మనాః సదా-సతతమేవ శోకాక్రాంతమానసః| తథా, యస్య పుంసో బలిం ప్రణీతం-తన్నామోద్దిశ్య ప్రదత్తం, బలిభృతో-బలిభుజో వాయసాదయో, నోపభుంజతే-న ఖాదంతి, స యమక్షయం ప్రాప్నోతీతి సంబంధః| బలిభృత ఇత్యతిశయార్థం| కిలకాకా అపి నాదంతి కిం పునరన్యే ? ఇత్యర్థః| తథా, యో నరో నిర్నిమిత్తం మేధాదిజననరసాయనాదికారణమంతరేణ మేధాదీన్ ప్రాప్నోతి| అతో వా-మేధాదిభ్యో, భ్రశం ప్రాప్నోతి| సోఽంతకగృహం ప్రాప్నోతి| శ్రీరత్ర ఘనం రాజ్యం వా| ఉపచయః-శరీరపుష్టిః|
| గుణదోషమయీ యస్య స్వస్థస్య వ్యాధితస్య వా||64|| యాత్యన్యథాత్వం ప్రకృతిః పణ్మాసాన్న స జీవతి| |65|
View original
| गुणदोषमयी यस्य स्वस्थस्य व्याधितस्य वा||६४|| यात्यन्यथात्वं प्रकृतिः पण्मासान्न स जीवति| |६५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య నరస్య గుణమయీ-సత్వాదిమయీ, ప్రకృతిర్దోషమయీ-వాతాదిమయీ, స్వస్థస్యాతురస్య వాఽన్యథాత్వం యాతి-స్వభావం హిత్వా, సషణ్మాసాన్న జీవతి|
| భక్తిః శీలం స్మృతిస్త్యాగో బుద్ధిర్బలమహేతుకం||65|| షడేతాని నివర్తంతే షడ్భిర్మాసైర్మరిష్యతః| |66|
View original
| भक्तिः शीलं स्मृतिस्त्यागो बुद्धिर्बलमहेतुकम्||६५|| षडेतानि निवर्तन्ते षड्भिर्मासैर्मरिष्यतः| |६६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
షడ్భిర్మాసైర్మరిష్యతో నరస్య భక్త్యాదీని షట్ అహేతుకం-కారణమంతరేణ, నిర్వర్తంతే| అహేతుకమితి నివర్తనక్రియావిశేషణం| షడితి నియమార్థం| యదా షడపి నివర్తంతే నైకైకం, తదా రిష్టమిత్యర్థః|
| మత్తవద్గతివాక్కంపమోహా మాసాన్మరిష్యతః||66||
View original
| मत्तवद्गतिवाक्कम्पमोहा मासान्मरिष्यतः||६६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మాసేన మరిష్యతో మత్తవత్-మత్తస్యేవ, గతివాక్కంపమోహా భవంతి|
నశ్యత్యజానన్ షడహాత్కేశలుంచనవేదనాం| న యాతి యస్య చాహారః కంఠం కంఠామయాదృతే||67||
View original
नश्यत्यजानन् षडहात्केशलुञ्चनवेदनाम्| न याति यस्य चाहारः कण्ठं कण्ठामयादृते||६७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కచోత్పాటనపీడామవిందన్ షడహాన్నశ్యతి| యస్యాహారః కంఠామయం వినా కంఠం న యాతి, స చ షడహాంతరే మ్రియతే|
ప్రేష్యాః ప్రతీపతాం యాంతి ప్రేతాకృతిరుదీర్యతే| యస్య నిద్రా భవేన్నిత్యా నైవ వా న స జీవతి||68||
View original
प्रेष्याः प्रतीपतां यान्ति प्रेताकृतिरुदीर्यते| यस्य निद्रा भवेन्नित्या नैव वा न स जीवति||६८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప్రేష్యాః-భృత్యాః, యస్య ప్రతీపతాం-వైపరీత్యం, యాంతి, స నశ్యతి| యశ్చ ప్రేతాకార ఉపలక్ష్యతే సోఽపి న జీవతి| యస్య నరస్య నిత్యం-సతతం, నిద్రా భవతి, యస్య నైవ వా-న కదాచిన్నిద్రా భవతి, సోఽపి న జీవతి|
వక్త్రమాపూర్యతేఽశ్రూణాం స్విద్యతశ్వరణౌ భృశం| చక్షుశ్చాకులతాం యాతి యమరాజ్యం గమిష్యతః||69||
View original
वक्त्रमापूर्यतेऽश्रूणां स्विद्यतश्वरणौ भृशम्| चक्षुश्चाकुलतां याति यमराज्यं गमिष्यतः||६९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య నరస్యాశ్రూణాం-అశ్రుస్రోతసాం, ముఖం (వక్రం)- ద్వారం, ఆపూర్యతే స న జీవతి| యస్య చరణౌ-భృశం-అత్యర్థం, నిర్న్నిమిత్తం స్విద్యతః స న జీవతి| చక్షురిత్యాది| యమరాజ్యం యాస్యతో నయనమాకులత్వం యాతి|
యైః పురా రమతే భావైరరతిస్తైర్న జీవతి| |70|
View original
यैः पुरा रमते भावैररतिस्तैर्न जीवति| |७०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యైర్భావైః-పదార్థైః, పురా-పూర్వం, రమతే-సుఖాయతే, తైః పదార్థైర్న రతిర్భవతి యస్య, స న జీవతి|
| సహసా జాయతి యస్య వికారః సర్వలక్షణః||70|| నివర్తతే వా సహసా, సహసా స వినశ్యతి| |71|
View original
| सहसा जायति यस्य विकारः सर्वलक्षणः||७०|| निवर्तते वा सहसा, सहसा स विनश्यति| |७१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య పుంసో వికారో-జ్వరాదిః, సహసా-కారణం వినా, సర్వలక్షణః-సకలలింగోపేతో, జాయతే| అథవా తాదృశో వికారః సహసా-శీఘ్రమేవ, నివర్తతే-నశ్యతి| సః-పురుషః, సహసా అచిరాదేవ, వినశ్యతి|
అధునా ప్రతిరోగం రిష్టం వక్తుం సర్వవ్యాధిప్రధానస్య జ్వరస్యైవ తావద్వికృతిం లిలక్షయిషురాహ | జ్వరో నిహంతి బలవాన్ గంభీరో దైర్ఘరాత్రికః||71|| సప్రలాపభ్రమశ్వాసః క్షీణం శూనం హతానలం| అక్షామం సక్తవచనం రక్తాక్షం హృది శూలినం||72|| సశుష్కకాసః పూర్వాహ్ణే యోఽపరాహ్ణేఽపి వా భవేత్| బలమాంసవిహీనస్య శ్లేష్మకాససమన్వితః||73||
View original
अधुना प्रतिरोगं रिष्टं वक्तुं सर्वव्याधिप्रधानस्य ज्वरस्यैव तावद्विकृतिं लिलक्षयिषुराह | ज्वरो निहन्ति बलवान् गम्भीरो दैर्घरात्रिकः||७१|| सप्रलापभ्रमश्वासः क्षीणं शूनं हतानलम्| अक्षामं सक्तवचनं रक्ताक्षं हृदि शूलिनम्||७२|| सशुष्ककासः पूर्वाह्णे योऽपराह्णेऽपि वा भवेत्| बलमांसविहीनस्य श्लेष्मकाससमन्वितः||७३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
జ్వరో బలవానిత్యాదిలక్షణః క్షీణాదిలక్షణం పురుషం హంతి| బలవాన్-హేత్వాదిభిర్బలవద్భిర్యుతః| గంభీరః-అశేషధాత్వంతర్గతః| దైర్ఘరాత్రికో-దీర్ఘకాలానుబంధీ, అన్యే తు రాత్రిజాగరకారీత్యాహుః| దీర్ఘా హి జాగ్రతో రాత్రిః| తథా చోక్తం-"దీర్ఘశ్రాంతస్య యోజనం|" ఇతి| తథా, ప్రలాపాదియుక్తః| కీదృశమాతురం ? క్షీణం-ధాతుక్షయయుక్తం| తథా, అక్షామం-సబలం, గ్లానో న భవత్యథ చ సక్తవచనః, తమక్షామం సక్తవచనం| తథా, రక్తనేత్రం హృదయశూలాన్వితం హంతీతి యోజ్యం| యశ్చ జ్వరః సశూష్కకాసః పూర్వాహ్ణేఽథవాఽపరాహ్ణే భవేత్స ద్వివిధోఽపి హంతి| తథా యః శ్లేష్మకాససమన్వితో జ్వరో బలమాంసవిహీనస్య పుంసః స్యాత్, స తం నిహంతి| ఇతి రిష్టత్రయమేతత్| నను చ, "హేతుభిర్బలిభిర్యుక్తో బహుభిర్బహులక్షణః| జ్వరః ప్రాణాంతకృద్యశ్చ శీఘ్రమింద్రియనాశనః||" (చ. చి. అ. 3/49) ఇత్యేష జ్వరస్య రిష్టప్రకారః కస్మాన్నోక్తః ? ఉచ్యతే| ఉక్తప్రాయ ఏవాయం బలవానితి వచనాత్|
రక్తపిత్తవికృతిలక్షణం రిష్టమధికృత్యాహ రక్తపిత్తం భృశం రక్తం కృష్ణమింద్రధనుష్ప్రభం| తామ్రహారిద్రహరితం రూపం రక్తం ప్రదర్శయేత్||74|| రోమకూపప్రవిసృతం కంఠాస్యహృదయే సజత్| వాససోఽరంజనం పూతి వేగవచ్చాతి భూరి చ||75|| వృద్ధం పాండుజ్వరచ్చర్దికాసశోఫాతిసారిణం| |76|
View original
रक्तपित्तविकृतिलक्षणं रिष्टमधिकृत्याह रक्तपित्तं भृशं रक्तं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्| ताम्रहारिद्रहरितं रूपं रक्तं प्रदर्शयेत्||७४|| रोमकूपप्रविसृतं कण्ठास्यहृदये सजत्| वाससोऽरञ्जनं पूति वेगवच्चाति भूरि च||७५|| वृद्धं पाण्डुज्वरच्चर्दिकासशोफातिसारिणम्| |७६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
రక్తపిత్తమీదృగ్రూపం కర్తృభూతం నరం హంతి| కీదృక్ ? భృశం-అత్యర్థం, రక్తం-లోహితం| తథా, అతికృష్ణం| భృశశబ్దో హి ద్వయోరపి యుజ్యతే| తథా, ఇంద్రధనుషప్రభం-నానావర్ణమిత్యర్థః| కిలేదృశే రక్తపిత్తే రసమేదోమజ్జాదిమిశ్రస్య రక్తస్య స్రవణాన్నానావర్ణత్వం సంపద్యతే| యచ్చ రక్తపిత్తం కర్తృభూతం తామ్రహారిద్రహరితం రక్తం చ రూపం దృశ్యమాకాశం వా ప్రదర్శయేత్, తన్నిహంతి| యచ్చ రక్తపిత్తం వినాఽపి వర్ణై రోమకూపేభ్యః సమస్తేభ్యః ప్రకర్షేణ విసృతం-యాతం ప్రవృత్తం, తచ్చ నిహంతి| తథా, కంఠే ముఖే హృదయే చ తుల్యకాలం సజత్-సంశ్లిష్యత్ సానుషంగం, తచ్చ హంతి| వాససోఽరంజనమితి వాససః అరంజనమిత్యకారప్రశ్లేషోఽత్ర బోధ్యః| వస్త్రస్య హి జీవశోణితం శుద్ధశోణితరూపత్వాన్న రంజకం| అతస్తేన రక్తం వస్త్రం సమనంతరం ప్రక్షాలితం శుద్ధం సంపద్యతే, న రాగయుక్తం| తథా హ్యస్మిన్ వ్యాధౌ రక్తపితాభ్యాం పరస్పరమవిభాగాపన్నత్వాద్వస్త్రస్య రంజనం ప్రాప్తం| రక్తేన హి పిత్తసహితేన వస్త్రం రజ్యతే, న చ తద్ధౌతం శుద్ధం సంపద్యతే| తథా చోక్తం (హృ. క. అ. 3/34)- "శుక్లంవా భావితం వస్త్రమావానం కోష్ణవారిణా| ప్రక్షాలితం వివర్ణ స్యాత్పిత్తే, శుద్ధం తు శోణితే||" ఇతి| తథా, పూతి-దుర్గంధి, తద్ధి ధాతూనుపక్లేదయతి, ఉపక్లిన్నానాం ధాతూనామత్యర్థం దుష్టతా, ఇతి నిహంత్యేవ| తథా, [అతి] వేగవత్-వేగేన నిర్గత్య రుద్ధం పునర్వేగేన ప్రవర్తత ఇతి| తథా, భూరి-ప్రభూతం| ఏవంవిధం చ రక్తపిత్తం నిహంతి| వృద్ధం-ఉద్రిక్తం రక్తపిత్తం సత్, పాండ్వాదియుతం నరం హంతి|
| కాసశ్వాసౌ జ్వరచ్ఛర్దితృష్ణాతీసారశోఫినం||76||
View original
| कासश्वासौ ज्वरच्छर्दितृष्णातीसारशोफिनम्||७६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కాసశ్వాసౌ జ్వరాదిపంచవిధోపద్రవోపేతం నిహత ఇతి వచనవిపరిణామేన సంబంధః|
యక్ష్మా పార్శ్వరుజానాహరక్తచ్ఛర్ద్యంసతాపినం| |77|
View original
यक्ष्मा पार्श्वरुजानाहरक्तच्छर्द्यंसतापिनम्| |७७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యక్ష్మా-రాజయక్ష్మా, పార్శ్వరుజాదియుతం నరం హంతి|
| ఛర్దిర్వేగవతీ మూత్రశకృద్గంధిః సచంద్రికా||77|| సాస్రవిట్పూయరుక్కాసశ్వాసవత్యనుషంగిణీ| |78|
View original
| छर्दिर्वेगवती मूत्रशकृद्गन्धिः सचन्द्रिका||७७|| सास्रविट्पूयरुक्कासश्वासवत्यनुषङ्गिणी| |७८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఛర్దిర్హంతి,| కీదృక్ ? వేగవతీ,-మహతా వేగేన ప్రవర్తమానా| తథా, మూత్రశకృతోరివ గంధో యస్యాః సా, "ఉపమానాచ్చ" ఇతి గంధస్యేదాదేశః| తథా, సచంద్రికా-జలతైలబిందుసంస్థానా చంద్రికోచ్యతే| తథా, సహాస్రేణ వర్తతే విట్ సాస్రవిట్| సాస్రవిట్ చ పూయశ్చ రుక్ చ కాసశ్చ శ్వాసశ్చ, తే విద్యంతే యస్యాం సైవం| తథా, ఆనుషంగిణీ-దీర్ఘకాలానువర్తినీ|
| తృష్ణాఽన్యారోగక్షపితం బహిర్జిహ్వం విచేతనం||78||
View original
| तृष्णाऽन्यारोगक्षपितं बहिर्जिह्वं विचेतनम्||७८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తృష్ణేదృశం నరం హంతి| కీదృశం ? అపరరోగేణ క్షపితం-కర్షితం| బహిర్జిహ్వం-బాహ్యతో జిహ్వాం నిఃసారయంతం| తథా, విచేతనం| ఏతత్సముదితం రిష్టలక్షణం|
మదాత్యయోఽతిశీతార్తం క్షీణం తైలప్రభాననం| |79|
View original
मदात्ययोऽतिशीतार्तं क्षीणं तैलप्रभाननम्| |७९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మదాత్యయోఽతిశయేన శీతపీడితం క్షీణం తైలప్రభముఖం చ నరం హంతి|
| అర్శాంసి పాణిపన్నాభిగుదముష్కాస్యశోఫినం||79|| హృత్పార్శ్వాంగరుజాఛర్దిపాయుపాకజ్వరాతురం| |80|
View original
| अर्शांसि पाणिपन्नाभिगुदमुष्कास्यशोफिनम्||७९|| हृत्पार्श्वाङ्गरुजाछर्दिपायुपाकज्वरातुरम्| |८०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అర్శాంసి పాణ్యాదిశోఫయుతం హృద్రుజాద్యాతురం నరం ఘ్నంతి, ఇతి వచనవిపిరిణామేవ సంబంధః| హృదాదీనాం రుజా సంబంధః| హృత్పార్శ్వాంగరుజా చ ఛర్దిశ్చ పాయుపాకశ్చ జ్వరశ్చ తైరాతురం-పీడితం|
అతీసారవికృతిమాహ | అతీసారో యకృత్పిండమాంసధావనమేచకైః||80|| తుల్యస్తైలఘృతక్షీరదధిమజ్జవసాసవైః| మస్తులుంగమషీపూయవేసవారాంబుమాక్షికైః||81|| అతిరక్తాసితస్నిగ్ధపూత్యచ్ఛఘనవేదనః| కర్బురః ప్రస్రవన్ ధాతూన్ నిష్పురీషోఽథవాఽతివిట్||82|| తంతుమాన్ మక్షికాక్రాంతో రాజీమాంశ్చంద్రకైర్యుతః| శీర్ణపాయువలిం ముక్తనాలం పర్వాస్థిశూలినం||83|| స్రస్తపాయుం బలక్షీణమన్నమేవోపవేశయన్| సతృట్శ్వాసజ్వరచ్చర్దిదాహానాహప్రవాహికః||84||
View original
अतीसारविकृतिमाह | अतीसारो यकृत्पिण्डमांसधावनमेचकैः||८०|| तुल्यस्तैलघृतक्षीरदधिमज्जवसासवैः| मस्तुलुङ्गमषीपूयवेसवाराम्बुमाक्षिकैः||८१|| अतिरक्तासितस्निग्धपूत्यच्छघनवेदनः| कर्बुरः प्रस्रवन् धातून् निष्पुरीषोऽथवाऽतिविट्||८२|| तन्तुमान् मक्षिकाक्रान्तो राजीमांश्चन्द्रकैर्युतः| शीर्णपायुवलिं मुक्तनालं पर्वास्थिशूलिनम्||८३|| स्रस्तपायुं बलक्षीणमन्नमेवोपवेशयन्| सतृट्श्वासज्वरच्चर्दिदाहानाहप्रवाहिकः||८४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అతీసారో యకృత్పిండాదిభిర్మాక్షికాంతైస్తుల్యో హంతి| మేచకో-నీలవర్ణః| అతిరక్తాసితస్నిగ్ధపూత్యచ్ఛశ్చాసౌ ఘనవేదనశ్చ, ఇతి కర్మధారయః| కర్బురో-నానావర్ణః| కస్మాత్పునరనేకవర్ణః ? యస్మాద్ధాతూన్-రక్తమాంసాదీన్ స్రవతి, అత ఏవాహ-ధాతున్ ప్రస్రవన్| లక్షణేఽత్ర శతృప్రత్యయః, ధాతుప్రస్రవణేన హి హేతునా నానావర్ణత్వం లక్ష్యతే| తథా, నిష్పురీషః-పురీషరహితః| అథవా, అతివిట్-బహుపురీషః| తథా, తంతుమాన్ మక్షికాక్రాంతో రాజీమాంశ్చంద్రకైర్యుతశ్చ| ఈదృశోఽతీసారో వక్ష్యమాణం నరం హంతి| శీర్ణా గుదవలయో యస్య తం| [తథా,] ముక్తో నాలో-నాలక ఇవ, యస్య తం ముక్తనాలం,-ముక్తబంధనమిత్యర్థః| తథా, పర్వాస్థిశూలో విద్యతే యస్య తం| తథా, స్రస్తపాయుం-స్థానాచ్చ్యుతగుదం| తథా, బలేన క్షీణం| పునః ప్రకృతత్వాదతీసారో విశిష్యతే| అన్నమేవాపక్వముపవేశ్యన్ సహ తృడాదిభిః సప్తభిరుపద్రవైర్యుక్తః పూర్వోక్తవిశేషణమాతురం హంతి|
అశ్మరీ శూనవృషణం బద్ధమూత్రం రూజార్దితం| |85|
View original
अश्मरी शूनवृषणं बद्धमूत्रं रूजार्दितम्| |८५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అశ్మరీ శూనవృషణాదియుక్తం నరం హంతి|
| మేహస్తృడ్దాహపిటికామాంసకోథాతిసారిణం||85||
View original
| मेहस्तृड्दाहपिटिकामांसकोथातिसारिणम्||८५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మేహః-ప్రమేహః, తృడాద్యుపద్రవయుక్తం నరం హంతి|
పిటికా మర్మహృత్పృష్ఠస్తనాంసగుదమూర్ద్ధగాః| పర్వపాదకరస్థా వా మందోత్సాహం ప్రమేహిణం||86|| సర్వం చ మాంససంకోథదాహతృష్ణామదజ్వరైః| విసర్పమర్మసంరోధహిధ్మాశ్వాసభ్రమక్లమైః||87||
View original
पिटिका मर्महृत्पृष्ठस्तनांसगुदमूर्द्धगाः| पर्वपादकरस्था वा मन्दोत्साहं प्रमेहिणम्||८६|| सर्वं च मांससङ्कोथदाहतृष्णामदज्वरैः| विसर्पमर्मसंरोधहिध्माश्वासभ्रमक्लमैः||८७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పిటికా మర్మాదిగా అథవా పర్వాదిస్థా మందోత్సాహం ప్రమేహాతురం ఘ్నంతి| సర్వం చ నరం మాంససంకోథాదిభిః క్లమాంతైర్యుక్తం పిటికా ఘ్నంతి|
గుల్మః పృథుపరీణాహో ఘనః కూర్మ ఇవోన్నతః| సిరానద్ధో జ్వరచ్ఛర్దిహిధ్మాధ్మానరుజాన్వితః||88|| కాసపీనసహృల్లాసశ్వాసాతీసారశోఫవాన్| |89|
View original
गुल्मः पृथुपरीणाहो घनः कूर्म इवोन्नतः| सिरानद्धो ज्वरच्छर्दिहिध्माध्मानरुजान्वितः||८८|| कासपीनसहृल्लासश्वासातीसारशोफवान्| |८९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
గుల్మః పృథుపరీణాహో యావచ్ఛోఫవాన్ హంతి నరం|
ఇదానీముదరవ్యాధినిమిత్తం రిష్టమాహ | విణ్మూత్రసంగ్రహశ్వాసశోఫహిధ్మాజ్వరభ్రమైః||89|| మూర్చ్చాచ్చర్ద్యతిసారైశ్చ జఠరం హంతి దుర్బలం| శూనాక్షం కుటిలోపస్థముపక్లిన్నతనుత్వచం||90|| విరేచనహృతానాహమానహ్యంతం పునః పునః| |91|
View original
इदानीमुदरव्याधिनिमित्तं रिष्टमाह | विण्मूत्रसङ्ग्रहश्वासशोफहिध्माज्वरभ्रमैः||८९|| मूर्च्चाच्चर्द्यतिसारैश्च जठरं हन्ति दुर्बलम्| शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम्||९०|| विरेचनहृतानाहमानह्यन्तं पुनः पुनः| |९१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
విణ్మూత్రాదిభిరతీసారాంతైరుపద్రవైర్హేతుభూతైర్జఠరం చ కర్తృభూతమాతురం హంతి| కీదృశం ? దుర్బలం-హీనబలం| తథా, శూనే అక్షిణీ యస్య తం| "బహువ్రీహౌ సక్థ్యక్ష్ణోః" ఇతి షచ్| [ తథా ] కుటిల ఉపస్థో-బస్తిమేఢ్రవృషణాదిరూపో, యస్య తం| తథా, ఉపక్లిన్నే దేహత్వచౌ యస్య తం| [ తథా, ] విరేచనేన హృత ఆనాహో యస్య తమపి ముహుర్ముహురానహ్యంతం|
పాండురోగరిష్టమాహ | పాండురోగః శ్వయథుమాన్ పీతాక్షినఖదర్శనం||91||
View original
पाण्डुरोगरिष्टमाह | पाण्डुरोगः श्वयथुमान् पीताक्षिनखदर्शनम्||९१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పాండురోగః శ్వయథుయుతః పీతాక్షినఖదర్శనమాతురం హంతి|
శోఫరిష్టం బ్రూతే తంద్రాదాహారుచిచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాధ్మానాతి సారవాన్| అనేకోపద్రవయుతః పాదాభ్యాం ప్రసృతో నరం||92|| నారీం శోఫో ముఖాద్ధంతి కుక్షిగుహ్యాదుభావపి| రాజీచితః స్రవంశ్ఛర్ది జ్వరశ్వాసాతి సారిణం||93||
View original
शोफरिष्टं ब्रूते तन्द्रादाहारुचिच्छर्दिमूर्च्छाध्मानाति सारवान्| अनेकोपद्रवयुतः पादाभ्यां प्रसृतो नरम्||९२|| नारीं शोफो मुखाद्धन्ति कुक्षिगुह्यादुभावपि| राजीचितः स्रवंश्छर्दि ज्वरश्वासाति सारिणम्||९३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తంద్రాదియుక్తః శోఫోఽనేకైరుపద్రవైః- జ్వరశ్వాసాదిభిః యుతః పాదతః ప్రసృతో నరం హంతి| ముఖాత్పసృతః శోఫః పూర్వోక్తవిశేషణయుక్తో నారీం హంతి| కుక్షిగుహ్యాత్ప్రసృత ఉభవపి స్త్రీపుంసౌ, హంతి| తథా రాజీచితో-యథాస్వం దోషవర్ణాభీ రేఖాభిర్వ్యాప్తః, తథా స్రవన్- యథాదోషం స్రుతిం కుర్వన్ , ఛర్ద్యాదియుతం పురుషం హంతి|
జ్వరాతిసారౌ శోఫాంతే శ్వయథుర్వా తయోః క్షయే| దుర్బలస్య విశేషేణ జాయంతేఽంతాయ దేహినః||94|| శ్వయథుర్యస్య పాదస్థః పరిస్రస్తే చ పిండికే| సీదతః సక్థినీ చైవ తం భిషక్ పరివర్జయేత్||95|| ఆననం హస్తపాదం చ విశేషాద్యస్య శుష్యతః| శూయేతే వా వినా దేహాత్స మాసాద్యాతి పంచతాం||96||
View original
ज्वरातिसारौ शोफान्ते श्वयथुर्वा तयोः क्षये| दुर्बलस्य विशेषेण जायन्तेऽन्ताय देहिनः||९४|| श्वयथुर्यस्य पादस्थः परिस्रस्ते च पिण्डिके| सीदतः सक्थिनी चैव तं भिषक् परिवर्जयेत्||९५|| आननं हस्तपादं च विशेषाद्यस्य शुष्यतः| शूयेते वा विना देहात्स मासाद्याति पञ्चताम्||९६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
జ్వరాతిసారౌ స్వతంత్రస్య శోఫస్యాంతే- అవసానే, జాయేతే| అథవా శ్వయథుస్తయోః- జ్వరాతిసారయోః , క్షయే జాయతే| ఏవం జ్వరాతిసారశోఫా యస్య శరీరిణో జాయంతే తస్య తేఽంతాయ- మృత్యవే, జాయంతే| దుర్బలస్య విశేషేణంతాయ, శీఘ్రకారిత్వాత్| శ్వయథుః పాదస్థో యస్య పిండికే చ పరిస్రస్తే- స్థానాచ్చ్యుతే ,సక్థినీ చ సీదతః- సాదం గచ్ఛతః , తం- తాదృశం నరం , వైద్యో వర్జయేత్| ముఖం హస్తచరణం చ యస్యైతే విశేషేణ శుష్యతః , దేహం వినా వా యస్య శూయేతే, స ఆతురో మాసేన పంచతాం- పంచమహాభూతసమత్వం , యాతి|
విసర్పః కాసవైవర్ణ్యజ్వరమూర్ఛాంగభంగవాన్| భ్రమాస్యశోఫహృల్లాసదేహసాదాతిసారవాన్||97||
View original
विसर्पः कासवैवर्ण्यज्वरमूर्छाङ्गभङ्गवान्| भ्रमास्यशोफहृल्लासदेहसादातिसारवान्||९७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
విసర్పః కాసాదిమాన్ హంతి|
కుష్టం విశీర్యమాణాంగం రక్తనేత్రం హతస్వరం| మందాగ్నిం జంతుభిర్జుష్టం హంతి తృష్ణాతిసారిణం||98||
View original
कुष्टं विशीर्यमाणाङ्गं रक्तनेत्रं हतस्वरम्| मन्दाग्निं जन्तुभिर्जुष्टं हन्ति तृष्णातिसारिणम्||९८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కుష్టం చ కర్తృ విశీర్యమాణాంగాదియుక్తం నరం హంతి| విశీర్యమాణాంగం- కోథవచ్ఛరీరం|
వాయుః సుప్తత్వచం భుగ్నం కంపశోఫరుజాతురం| |99|
View original
वायुः सुप्तत्वचं भुग्नं कम्पशोफरुजातुरम्| |९९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాయుః సుప్తత్వగాదియుక్తం నరం హంతి|
| వాతాస్రం మోహమూర్చ్ఛాయమదాస్వప్నజ్వరాన్వితం||99|| శిరోగ్రహారుచిశ్వాససంకోచస్ఫోటకోథవత్| |100|
View original
| वातास्रं मोहमूर्च्छायमदास्वप्नज्वरान्वितम्||९९|| शिरोग्रहारुचिश्वाससङ्कोचस्फोटकोथवत्| |१००|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాతాస్రం- వాతరక్తం మోహాదియుతం హంతి|
| శిరోరోగారుచిశ్వాసమోహవిడ్భేదతృడ్భ్రమైః||100|| ఘ్నంతి సర్వామయాః క్షీణస్వరధాతుబలానలం| |101|
View original
| शिरोरोगारुचिश्वासमोहविड्भेदतृड्भ्रमैः||१००|| घ्नन्ति सर्वामयाः क्षीणस्वरधातुबलानलम्| |१०१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శిరోరోగేతి| సర్వే చ తే ఆమయాశ్చ తే (శీరోరోగదిభిః) క్షీణస్వరాదికం నరం ఘ్నంతి|
| వాతవ్యాధిరపస్మారీ కుష్ఠీ రక్త్యుదరీ క్షయీ||101|| గుల్మీ మేహీ చ తాన్ క్షీణాన్ వికారేఽల్పేఽపి వర్జయేత్| |102|
View original
| वातव्याधिरपस्मारी कुष्ठी रक्त्युदरी क्षयी||१०१|| गुल्मी मेही च तान् क्षीणान् विकारेऽल्पेऽपि वर्जयेत्| |१०२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాతాఖ్యో వ్యాదిర్యస్య స నరః తథాఽపస్మారవాన్ కుష్ఠవాన్ రక్తపిత్తీ జఠరీ క్షయవాన్ గుల్మవాన్ ప్రమేహీ చ, తాన్- ఏతాన్ పురుషాన్ , క్షీణాన్ సతోఽల్పేఽపి వికారే సతి వర్జయేత్||
| బలమాంసక్షయస్తీవ్రో రోగవృద్ధిరరోచకః||102|| యస్యతురస్య లక్ష్యంతే త్రీన్ పక్షన్న స జీవతి| |103|
View original
| बलमांसक्षयस्तीव्रो रोगवृद्धिररोचकः||१०२|| यस्यतुरस्य लक्ष्यन्ते त्रीन् पक्षन्न स जीवति| |१०३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
బలమాంసయోరత్యంతం క్షయః రోగస్య వృద్ధిః తథాఽరోచకః ఏతే యస్యాతురస్య లక్ష్యంతే- ఉపలభ్యంతే, స త్రీన్ పక్షాన్- సార్ధం మాసం , న జీవతి|
| వాతాష్ఠీలాఽతిసంవృద్ధా తిష్టంతీ దారుణా హృది||103|| తౄష్ణయా ను పరీతస్య సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| |104|
View original
| वाताष्ठीलाऽतिसंवृद्धा तिष्टन्ती दारुणा हृदि||१०३|| तॄष्णया नु परीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्| |१०४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాతాష్ఠీలాఽత్యంతం ప్రవృద్ధా హృది తిష్ఠంతీ దారుణా- అతిరుక్వరీ , తృషాయుక్తస్య పుంసః శీఘ్రమేవ జీవితహారిణీ భవతి|
| శైథిల్యం పిండికే వాయుర్నీత్వా నాసాం చ జిహ్మతాం||104|| క్షీణాత్యాయమ్య మన్యే వా సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| నాభీగుదాంతరం గత్వా వంక్ష్ణౌ వా సమాశ్రయన్||105|| గృహీత్వా పాయుహృదయే క్షీణదేహస్య వా బలీ| మలాన్ బస్తిశిరో నాభిం విబద్ధ్య జనయన్ రుజం||106|| కుర్వన్ వంక్ష్ణయోః శూలం తృణాం భిన్నపురీషతాం| శ్వాసం వా జనయన్ వాయుర్గృహీత్వా గుదవంక్ష్ణం||107|| వితత్య పర్శుకాగ్రాణి గృహీత్వోరశ్చ మారుతః| స్తిమితస్యాతతాక్షస్య సద్యో ముష్ణాతి జీవితం||108||
View original
| शैथिल्यं पिण्डिके वायुर्नीत्वा नासां च जिह्मताम्||१०४|| क्षीणात्यायम्य मन्ये वा सद्यो मुष्णाति जीवितम्| नाभीगुदान्तरं गत्वा वङ्क्ष्णौ वा समाश्रयन्||१०५|| गृहीत्वा पायुहृदये क्षीणदेहस्य वा बली| मलान् बस्तिशिरो नाभिं विबद्ध्य जनयन् रुजम्||१०६|| कुर्वन् वङ्क्ष्णयोः शूलं तृणां भिन्नपुरीषताम्| श्वासं वा जनयन् वायुर्गृहीत्वा गुदवङ्क्ष्णम्||१०७|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यातताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాయుహ్ పిండికే శైథిల్యం నీత్వా తథా నాసాం జిహ్మతాం- కుటిలతాం నీత్వా తథా క్షీణస్య నరస్య మన్యే వా ఆయమ్య ఆయామయిత్వా ద్రాగ్ జీవితం ముష్ణాతి||వాయుర్నాభీగుదయోరనంతరం- మధ్యం గత్వా వంక్ష్ణౌ వా సమాశ్రయన్ జీవితం ముష్ణాతి| బలీ వా పవనః పాయుం హృదయం చ గృహీత్వా అవష్టభ్యః , క్షీణదేహస్య పుంసః సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| వాయుర్మలాన్ విబధ్ద్య- సన్నిరుధ్ద్య , బస్తిశిరోనాభిం చ విబధ్ద్య రుజం జనయన్ సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| వాయుర్వంక్షణయోః శూలం తథా తృష్ణాం కుర్వన్ భిన్నపుRరీషతాం చ విదధథవా శ్వాసం జనయన్ గుదం వంక్షణౌ చ గృహీత్వా సద్యో ముష్ణాతి జీవితం| మారుతః పర్శుకానాం- పార్శ్వస్థ్నాం , అగ్రాణి- ప్రాంతాని , వితత్యప్రస్తార్య , తథోరః- వక్షో , గృహీత్వా స్తిమితస్య- ఆర్ద్రతాం గతస్య సఖేదస్య నిశ్చలస్య వా , తథా ఆతతాక్షస్య- ప్రసారితనేత్రస్య , సద్యో ముష్ణాతి జీవితం|
సహసా జ్వరసంతాపస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా బలక్షయః| విశ్లేషణం చసంధీనాం ముమూర్షోరుపజాయతే||109||
View original
सहसा ज्वरसन्तापस्तृष्णा मूर्च्छा बलक्षयः| विश्लेषणं चसन्धीनां मुमूर्षोरुपजायते||१०९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సహసా- ఝటిత్యేవ , జ్వరసంతాపః , తథా తృష్ణా మూర్చ్ఛా బలక్షయః సంధివిశ్లేషశ్చ , ఇత్యేతన్ముమూర్షోః- సద్యో మరిష్యతో జాయతే|
గోసర్గే వదనాద్యస్య స్వేదః ప్రచ్యవతే భృశం| లేపజ్వరోపతప్తస్య దుర్లభం తస్య జీవితం||110||
View original
गोसर्गे वदनाद्यस्य स्वेदः प्रच्यवते भृशम्| लेपज्वरोपतप्तस्य दुर्लभं तस्य जीवितम्||११०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
గోసర్గే- గవాం మోక్షకాలే ప్రత్యూషసి , లేపజ్వరేణ- శ్లేష్మజ్వరేణోపతప్తస్య యస్యవదనాత్ స్వేదః ప్రచ్యవతే , తస్య దుర్లభం జీవితం| దుర్లభమితి '' ఈషద్దుఃసుషు" ఇత్యాదినా ఖల్| " న సుందుర్భ్యాం '' ఇతి నుమ్నిషేధః| నను ,రిష్టానాం నిశ్చితానామిహాభిధానప్రస్తావాత్ కిమిదమనిశ్చితముక్తం దుర్లభమితి? మైవం| ఏకాంతిక ఏవార్థోఽయం హి దుర్లభశబ్దః| తథా చ వాల్మీకినా జగదే- " పుత్ర వీక్షస్వ పితరం సుహృష్టం చ కురు ప్రియం| దిర్లభం జీవితం హ్యస్య పునః పుత్రో భవిష్యతి||" ఇతి| తస్మాద్దుర్లభశబ్దస్య నాస్తి జీవితమిత్యేష నిశ్చిత ఏవార్థః ప్రసిధ్దః|
ప్రవాలగులికాభాసా యస్య గాత్రే మసూరికాః| ఉత్పద్యాశు వినశ్యంతి న చిరాత్స వినశ్యతి||111||
View original
प्रवालगुलिकाभासा यस्य गात्रे मसूरिकाः| उत्पद्याशु विनश्यन्ति न चिरात्स विनश्यति||१११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మసూరికాః- మసూరసంస్థానాః పిటికాః ప్రవాలగుటికాసదృశా యస్య శరీర ఉత్పద్య శీఘ్రం వినశ్యంతి , స నరో ద్రాగేవ వినశ్యతి|
మసూరవిదలప్రఖ్యాస్తథా విదృమసన్నిభాః| అంతర్వక్రాః కిణాభాశ్చ విస్ఫోటా దేహనాశనాః||112||
View original
मसूरविदलप्रख्यास्तथा विदृमसन्निभाः| अन्तर्वक्राः किणाभाश्च विस्फोटा देहनाशनाः||११२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మసూరవిదలాకారాః , తథా ప్రవాలసద్Rఋశాః , తథాఽంతః- మధ్యే , వక్రం- ముఖం , యేషాం తే , తథా కిణాభాః , ఏతే చతుష్ప్రకారా అపి విస్ఫోటా దేహస్య నాశనాః|
కామలాఽక్ష్ణోర్ముఖం పూర్ణం శంఖయోర్ముక్తమాంసతా| సంత్రాసశ్చోష్ణతాఽంగే చ యస్య తం పరివర్జయేత్||113||
View original
कामलाऽक्ष्णोर्मुखं पूर्णं शङ्खयोर्मुक्तमांसता| सन्त्रासश्चोष्णताऽङ्गे च यस्य तं परिवर्जयेत्||११३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్యాక్ష్ణోః కామలా- పీతాభాసత్వం భవతి , ముఖం పూర్ణం- స్వాభావికం, శంఖయోర్ముక్తమాంసత్వం , సంత్రాసః , ఉష్ణతా చాంగే భవతి , తమాతురం వర్జయేత్- అయశః పరిహృతయే న చికిత్సేత్|
అకస్మాదనుధావచ్చ విఘృష్టం త్వక్సమాశ్రయం| ||114||
View original
अकस्मादनुधावच्च विघृष्टं त्वक्समाश्रयम्| ||११४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అకస్మాత్- కారణం వినా , త్వక్సమాశ్రయం విఘృష్టం యస్యానుధావచ్చ లక్ష్యతేన్ తమపి వైద్యో వర్జయేత్|
(చందనోశీరమదిరాకుణపధ్వాంక్షగంధయః| శైవాలకుక్కుటశిఖాకుంకుమాలమషీప్రభాః||1|| అంతర్దాహా నిరూష్మాణః ప్రాణనాశకరా వ్రణాః| ) యో వాతజో న శూలాయ మర్మజశ్చ రుజే న యః| అచూర్ణశ్చూర్ణకీర్ణాభో యత్రాకస్మాచ్చ దృశ్యతే||115|| రూపం శక్తిధ్వజాదీనాం సర్వాంస్తాన్వర్జయేద్వ్రణాన్| |116|
View original
(चन्दनोशीरमदिराकुणपध्वाङ्क्षगन्धयः| शैवालकुक्कुटशिखाकुङ्कुमालमषीप्रभाः||१|| अन्तर्दाहा निरूष्माणः प्राणनाशकरा व्रणाः| ) यो वातजो न शूलाय मर्मजश्च रुजे न यः| अचूर्णश्चूर्णकीर्णाभो यत्राकस्माच्च दृश्यते||११५|| रूपं शक्तिध्वजादीनां सर्वांस्तान्वर्जयेद्व्रणान्| |११६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యో వ్రణో వాతజో లింగానుమితః శూలాయ న భవతి , పిత్తజో న దాహాయ , కఫజశ్చ న పూయాయ , మర్మజశ్చ న పీడాయై| తథా , యస్మిన్ వ్రణేఽచూర్ణశ్చూర్ణేనాకీర్ణాభః- చూర్ణవ్యాప్త ఇవ దృశ్యతే| తథా యస్మిన్ వ్రణే కారణం వినా- అకస్మాత్ , రూపం శక్తిధ్వజాదీనాం దృశ్యతే| ఆదిశబ్దేన శల్యతోమరాదిపరిగ్రః| తాన్ సర్వాన్ వ్రణాన్ వర్జయేత్|
| విణ్మూత్రమారుతవహం కృమిణం చ భగందరం||116||
View original
| विण्मूत्रमारुतवहं कृमिणं च भगन्दरम्||११६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
విణ్మూత్రమారుతా యేన నిఃసరంతి కృమిజుష్టశ్చ యః తం చ భగందరం వర్జయేత్| కృమిణమితి "పమదిత్వాత్"(`లోమాదిపామాదిపిచ్ఛాదిభ్యః శనేలచః|') నప్రత్యయః|
ఘట్టయన్ జానునా జాను పాదావుద్యమ్య పాతయన్| యోఽపాస్యతి ముహుర్వక్రమాతురో న స జీవతి||117||
View original
घट्टयन् जानुना जानु पादावुद्यम्य पातयन्| योऽपास्यति मुहुर्वक्रमातुरो न स जीवति||११७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యశ్చాతురో జానునా జాను ఘట్టయన్ తథా పాదావుద్యమ్య-ఉత్క్షిప్య, పాతయన్- సంక్షిపన్ , ముహుర్ముహురాత్మీయం వక్రం- ముఖం, అపాస్యతి-కారణం వినాఽన్యత్ర నయతి, స న జీవతి|
దంతైశ్ఛిందన్నఖాగ్రాణి తైశ్చ కేశాంస్తృణాని చ| భూమిం కాష్ఠేన విలిఖన్ లోష్టం లోష్టేన తాడయన్||118|| హృష్టరోమా సాంద్రమూత్రః శుష్కకాసీ జ్వరీ చ యః| ముహుర్హసన్ ముహుఃక్ష్వేడన్ శయ్యాం పాదేన హంతి యః||119|| ముహుశ్ఛిద్రాణి విసృశన్నాతురో న స జీవతి| |120|
View original
दन्तैश्छिन्दन्नखाग्राणि तैश्च केशांस्तृणानि च| भूमिं काष्ठेन विलिखन् लोष्टं लोष्टेन ताडयन्||११८|| हृष्टरोमा सान्द्रमूत्रः शुष्ककासी ज्वरी च यः| मुहुर्हसन् मुहुःक्ष्वेडन् शय्यां पादेन हन्ति यः||११९|| मुहुश्छिद्राणि विसृशन्नातुरो न स जीवति| |१२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యశ్చాతురో హృష్టరోమా సాంద్రమూత్రః తథా శుష్కకాసీ తథా జ్వరీ , స ఇదమిదం కుర్వన్న జీవతి| కిం తత్ ? ఇత్యాహ- దంతైశ్ఛిందనఖాగ్రాణి, తథా తైరేవ- దంతైః , కేశాంశ్ఛిందన్, తథా- తృణాని ఛిందన్ , తథా భువం కాష్ఠేన విలిఖన్ , లోష్టమపరలోష్టేన తడయన్, ముహుః పునఃపునర్హసన్ ,తథా ముహుః క్ష్వేడన్- శబ్దం కుర్వన్ , ముహుః శయ్యాం పాదేన యో హంతి , తథా ఛిద్రాణి- అపరాధాన్ విమృశన్- ఘోషయన్| కేచిద్వ్యాచక్షతే,- ఛిద్రాణి-నాసికాదీని, విమృశన్- సంస్పృశన్, ఇతి|
| మృత్యవే సహసాఽఽర్తస్య తిలకవ్యంగవిప్లవః||120|| ముఖే, దంతనఖే పుష్పం, జఠరే వివిధాః సిరాః| |121|
View original
| मृत्यवे सहसाऽऽर्तस्य तिलकव्यङ्गविप्लवः||१२०|| मुखे, दन्तनखे पुष्पं, जठरे विविधाः सिराः| |१२१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అర్తస్య-ఆతురస్య, సహసా జాతో ముఖే-వదనే, తిలకవ్యంగవిప్లవో మృత్యవే-మరణాయ| తథా, దంతాశ్చ నఖాశ్చ దంతనఖం, తస్మిన్ దంతనఖే, సహసా పుష్పం జాతమాతురస్య మృత్యవే| తథా, జఠరే సహసా వివిధాః-నానావిధా వర్ణేన సంస్థానేన చ, సిరా జాతా ఆర్తస్య మృత్యవే-మరణం సూచయంతీత్యర్థః|
| ఊర్ధ్వశ్వాసం గతోష్మాణం శూలోపహతవంక్షణం||121|| శర్మ చానధిగచ్ఛంతం బుద్ధిమాన్ పరివర్జయేత్| |122|
View original
| ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्||१२१|| शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्| |१२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఊర్ధ్వశ్వాసాదిమంతమాతురం సుమతివర్జయేత్-న చికిత్సేత్|
| వికారా యస్య వర్ధంతే ప్రకృతిః పరిహీయతే||122|| సహసా సహసా తస్య మృత్యుర్హరతి జీవితం| |123|
View original
| विकारा यस्य वर्धन्ते प्रकृतिः परिहीयते||१२२|| सहसा सहसा तस्य मृत्युर्हरति जीवितम्| |१२३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వికారాః-జ్వరాదయః, యస్యాతురస్యాకస్మాద్వర్ధంతే| ప్రకృతిః-స్వభావః, పరిహీయతే| యథా, శూరః కాతరః స్యాత్, దాతా వా తృష్ణావాన్, ఇత్యాది| అథవా, ప్రకృతిః-వాతాదిః, తేన వాతప్రకృతిః పిత్తప్రకృతిర్భవేత్, ఇత్యాది| తస్య సహసా-శీఘ్రమేవ, జీవితం మృత్యుర్హరతి|
| యముద్దిశ్యాతురం వైద్యః సంపాదయితుమౌషధం||123|| యతమానో న శక్నోతి దుర్లభం తస్య జీవితం| |124|
View original
| यमुद्दिश्यातुरं वैद्यः सम्पादयितुमौषधम्||१२३|| यतमानो न शक्नोति दुर्लभं तस्य जीवितम्| |१२४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యమాతురముద్దిశ్య భిషగ్యతమాన ఔషధం సంపాదయితుం న శక్నోతి, తస్య దుర్లభం జీవితం|
| విజ్ఞాతం బహుశః సిద్ధం విధివచ్చావచారితం||124|| న సిధ్యత్యౌషధం యస్య నాస్తి తస్య చికిత్సితం| |125|
View original
| विज्ञातं बहुशः सिद्धं विधिवच्चावचारितम्||१२४|| न सिध्यत्यौषधं यस्य नास्ति तस्य चिकित्सितम्| |१२५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్యాతురస్యౌషధం విజ్ఞాతం బహుశః సిద్ధం విధానేన చోపయుక్తం న సిధ్యతి, తస్య చికిత్సితం నాస్తి|
| భవేద్యస్యౌషధేఽన్నే వా కల్ప్యమానే విపర్యయః||125|| అకస్మాద్వర్ణగంధాదేః స్వస్థోఽపి న స జీవతి| |126|
View original
| भवेद्यस्यौषधेऽन्ने वा कल्प्यमाने विपर्ययः||१२५|| अकस्माद्वर्णगन्धादेः स्वस्थोऽपि न स जीवति| |१२६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్యౌషధే-కషాయఘృతలేహాదౌ, తథాఽన్నే-భక్తసూపాదికే, వా కల్ప్యమానే విపర్యయః-అన్యథాసంపత్తిర్వర్ణగంధరూపాదేః, అకస్మాత్-నిమిత్తం వినాఽపి భవేత్, స స్వస్థోఽపి న జీవతి|
| నివాతే సేంధనం యస్య జ్యోతిశ్చాప్యుపశామ్యతి||126|| ఆతురస్య గృహే యస్య భిద్యంతే వా పతంతి వా| అతిమాత్రమమత్రాణి దుర్లభం తస్య జీవితం||127||
View original
| निवाते सेन्धनं यस्य ज्योतिश्चाप्युपशाम्यति||१२६|| आतुरस्य गृहे यस्य भिद्यन्ते वा पतन्ति वा| अतिमात्रममत्राणि दुर्लभं तस्य जीवितम्||१२७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యస్య చాతురస్య గృహే నివాత ఇంధనసహితం జ్యోతిః-అగ్న్యాదిరూపం శామ్యతి, తస్య దుర్లభం జీవితం| యస్య చాతురస్య గృహేఽమత్రాణి-భాజనాని, అతిమాత్రం-అత్యంతం భిద్యంతే, అథవా పతంతి, తస్య దుర్లభం జీవితం|
యం నరం సహసా రోగో దుర్బలం పరిముంచతి| సంశయప్రాప్తమాత్రేయో జీవితం తస్య మన్యతే||128||
View original
यं नरं सहसा रोगो दुर्बलं परिमुञ्चति| संशयप्राप्तमात्रेयो जीवितं तस्य मन्यते||१२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యం నరం దుర్బలం సంశయప్రాప్తం సంతం సహసా-ఝటిత్యేవ, రోగో ముంచతి తస్య నరస్యాత్రేయో జీవితం సంశయప్రాప్తం మన్యతే-ప్రతిపద్యతే|
కథయేన్న చ పృష్టోఽపి దుఃశ్రవం మరణం భిషక్| గతాసోర్బంధుమిత్రాణాం న చేచ్చేత్తం చికిత్సితుం||129||
View original
कथयेन्न च पृष्टोऽपि दुःश्रवं मरणं भिषक्| गतासोर्बन्धुमित्राणां न चेच्चेत्तं चिकित्सितुम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
గతాసోర్బంధుమిత్రాణి తేషాం, ప్రకృతత్వాద్గతాసుసంబంధి మరణం దుఃశ్రవం పృష్టోఽపి వైద్యో న కథయేత్, కిముతాపృష్టః ? తథా హి వైద్యోక్తాద్దుఃశ్రవమరణశబ్దశ్రవణాత్ సంతాప ఉత్పద్యతే తత్సుహృదాం| ఏవం చ భిషజః పరోపతాపకరణాత్ పాపేన యోగః స్యాత్| న చ తం-గతాసుం, చికిత్సితుం వైద్య ఇచ్చేత్| తథావిధాతురచికిత్సనాద్ధి వైద్యస్యాయశఃసంయోగః స్యాత్| గతాసోరితి భావినిభూతవదుపచారాద్భవిష్యతి క్తో వైద్యః| యథా-"వృష్టో దేవః సంపన్నాః శాలయః" ఇతి|
చికిత్సానైష్ఫల్యాచ్చ తం నోపక్రమేదితి ప్రతిపాదయన్నాహ యమదూతపిశాచాద్యైయత్పరాసురుపాస్యతే| ఘ్నద్భిరౌషధవీర్యాణి తస్మాత్తం పరివర్జయేత్||130||
View original
चिकित्सानैष्फल्याच्च तं नोपक्रमेदिति प्रतिपादयन्नाह यमदूतपिशाचाद्यैयत्परासुरुपास्यते| घ्नद्भिरौषधवीर्याणि तस्मात्तं परिवर्जयेत्||१३०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యమదూతపిశాచరక్షఃప్రభృతిభిః, యత్-యస్మాత్, పరాసుః గతాసుః, ఉపాస్యతే-సేవ్యతే| కింభూతైః ? ఔషధానాం-రసాయనాదీనాం, వీర్యాణి-శక్తిః, ఘ్నద్భిః-యథాయథం వ్యాధిప్రశమనసామర్థ్యమన్యథా కుర్వద్భిః| తస్మాత్తం పరివర్జయేత్|
ఆయుర్వేదఫలం కృత్స్నం యదాయుర్జ్ఞే ప్రతిష్ఠితం| రిష్టజ్ఞానాదృతస్తస్మాత్సర్వదైవ భవేద్భిషక్||131||
View original
आयुर्वेदफलं कृत्स्नं यदायुर्ज्ञे प्रतिष्ठितम्| रिष्टज्ञानादृतस्तस्मात्सर्वदैव भवेद्भिषक्||१३१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యత్-యస్మాత్, ఆయుర్జ్ఞే-ఆయుర్వేదవిది వైద్యే, ఆయుర్వేదఫలం సకలం ప్రతిష్ఠితం| తస్మాద్రిష్టాజ్ఞానాదృతో భిషగ్భవేత్| ఆయుర్వేదస్య హ్యేతత్ఫలం,-యదాయుషః పరిజ్ఞానం పరిపాలనం చ| తచ్చోభయం రిష్టజ్ఞానాజ్జాయతే, తస్మాదత్రాదరః కార్యః|
మరణం ప్రాణినాం దృష్టమాయుఃపుణ్యోభక్షయాత్| తయోరప్యక్షయాద్దృష్టం విషమాపరిహారిణాం||132|| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్బాగ్భాటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే వికృతివిజ్ఞానీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
View original
मरणं प्राणिनां दृष्टमायुःपुण्योभक्षयात्| तयोरप्यक्षयाद्दृष्टं विषमापरिहारिणाम्||१३२|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्बाग्भाटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां द्वितीये शारीरस्थाने विकृतिविज्ञानीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆయుశ్చ పుణ్యం చోభయం చ, ప్రకృతత్వాదాయుఃపుణ్యయోరుభయోస్తేషామాయుఃపుణ్యోభయానాం క్షయ ఆయుఃపుణ్యోభయక్షయః, తస్మాదాయుఃపుణ్యోభక్షయాత్ మరణం ప్రాణినాం-శరీరిణాం, దృష్టం-ఉపలబ్ధం, మునీంద్రైః| తత్ర సర్వోపకరణసంపన్నామపి సమ్యగ్వాహ్యమానరథవదుపభోగవశేన యథోచితప్రమాణాయుఃక్షయాద్యన్మరణం జాయతే, తదాయుఃకక్షయాదితి బోధ్యం| జ్యోతిఃశాస్త్రవిద్భిర్జాతకపరికల్పితనియతాయుషామన్యేషాం చ యదాహారాద్యభావేన మరణం, తత్పుణ్యక్షయాద్బోధ్యం| యత్రాయుఃక్షయో యథావల్లక్షితో దృశ్యతే, తథైవ చ పుణ్యక్షయః, తదుభయక్షయాన్మరణం బోధ్యం| న చైతదేవ హేతుత్రయమాయుఃపుణ్యోభయక్షయలక్షణం శరీరిణాం మరణే కారణం| కింతర్హి ? అన్యదపి విద్యత ఇత్యాహ-తయోరిత్యాది| నను, ఆయుఃపుణ్యోభయక్షయాత్మకం లక్షణత్రితయం ప్రకృతం| తతశ్చ తేషామితి నిర్దేశః ప్రాప్తః| నైతదేవం| ఇహ హ్యాయుఃపుణ్యయోరేవ పరామర్శః సర్వనామ్నాయుక్తో న తు తృతీయస్య హేతోః, తదాత్మకత్వాదుభయస్య| అతః 'తయోరప్యక్షయాట్ ఇతి యుక్తో ద్వయోర్నిదేశః| తయోః-ఆయుఃపుణ్యయోః, అహానితోఽపి మరణం దృష్టం| యస్మాద్దీర్ఘాయుషోపేతానాం తథా పుణ్యవత్త్వలక్షణం యత్సర్వోపకరణత్వం తత్సంపన్నానామసేవ్యోద్భూతం| విషమంచండమాతంగుతురంగగోమహిషదుర్గంధవేగశ్వభ్రప్రపాతకేసరీసరీసృపాదిసేవనం, న తత్పరిహరంత్యేవం శీలం యేషాం తే విషమాపరిహారిణః, తేషాం యన్మరణం తద్విషమాపరిహరణాద్భవతి| యద్యప్యాయుఃక్షయాదేవ సర్వం మరణం, తథాఽపి పుణ్యక్షయవిషమాపరిహరణాభ్యామాయుఃక్షయస్యైవ కారణభూతత్వాదేవముక్తం| తదేవం విద్యమానాయుష్ట్వే తథా సర్వోపకరణసంపన్నత్వే విషమమపరిహరతాం యన్మరణం తద్విషమాపరిహారిణాం బోధ్యం| బాహ్యవాహకదోషాదికారణరథవినాశసదృశమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీ- కాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం ద్వితీయే శారీరస్థానే వికృతివిజ్ఞానీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 5||
అథాతోఽంగవిభాగం శారీరం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथातोऽङ्गविभागं शारीरं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సంప్రసూతే గర్భేఽంగాస్థిసిరామర్మపరిజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః| తత్రాశ్రయత్వాదంగవిభాగః ప్రథమముచ్యతే కారణోపచారాదధ్యాయస్య నామ|| 1||
సకలమపి శరీరమంగమిత్యుచ్యతే| తత్ర పునః షడంగం| శిరేఽంతరాధిర్ద్వౌ బాహూ సక్థినీ చ| నేత్రనాభిపాణిపాదా- దీని త్వస్య ప్రత్యంగాని||2||
View original
सकलमपि शरीरमङ्गमित्युच्यते| तत्र पुनः षडङ्गम्| शिरेऽन्तराधिर्द्वौ बाहू सक्थिनी च| नेत्रनाभिपाणिपादा- दीनि त्वस्य प्रत्यङ्गानि||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అంగం శరీరం| తస్య షట్ శిరఃప్రభృతీన్యంగాన్యవయవాః| అంతరాధిః ఆజత్రోరాకటేః| ప్రత్యంగమవయవస్యాప్యవయవః| నేత్రకర్ణాదీని శిరసః| నాభిహృదయాదీన్యంతరాధేః| ప్రాణిస్కంధాదీని బాహ్వోః| పాదజంఘాదీని సక్థ్నోః|| 2||
మహాగుణమయేభ్యశ్చ ఖపవనతేజోజలభూమ్యాఖ్యేభ్యో మహాభూతేభ్యశ్చేతనాధిష్ఠితేభ్యోఽభినిర్వృత్తిరంగస్య||3||
View original
महागुणमयेभ्यश्च ख़पवनतेजोजलभूम्याख़्येभ्यो महाभूतेभ्यश्चेतनाधिष्ठितेभ्योऽभिनिर्वृत्तिरङ्गस्य||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తస్య చాంగస్య ఖాదిభ్యో మహాభూతేభ్యోఽభినిర్వృత్తిః| కింభూతేభ్యశ్చేతనేనాత్మనాఽధిష్ఠితేభ్యః| తాని చ కింభూతాని? మహాగుణమయాని| సత్త్వాదయ ఏవ భూతభావేన పరిణతా ఆత్మాధిష్ఠితాశ్చ|| 3|| తస్య చాంగస్య ఖాదిభ్యో మహాభూతేభ్యోఽభినిర్వృత్తిః| కింభూతేభ్యశ్చేతనేనాత్మనాఽధిష్ఠితేభ్యః| తాని చ కింభూతాని? మహాగుణమయాని| సత్త్వాదయ ఏవ భూతభావేన పరిణతా ఆత్మాధిష్ఠితాశ్చ|| 3||
భూతానామేవ చ దృష్టాదృష్టవివిధకర్మవశాదనేకరూపాత్ సన్నివేశషదాకృతిప్రమాణస్నేహదీప్తిస్వరాదీనాం సారుప్యమసారూప్యం వా సూక్ష్మస్థూలతారతమ్యభేదభిన్నమతిబహుప్రకారం నిష్పద్యతే||4||
View original
भूतानामेव च दृष्टादृष्टविविधकर्मवशादनेकरूपात् सन्निवेशषदाकृतिप्रमाणस्नेहदीप्तिस्वरादीनां सारुप्यमसारूप्यं वा सूक्ष्मस्थूलतारतम्यभेदभिन्नमतिबहुप्रकारं निष्पद्यते||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్ర శరీరే తథా తేషామేవ మహాభూతానాం సన్నివేశవిశేషాత్ ప్రకృతిప్రమాణాదీనాం సాద్రుశ్యమసాదృశ్యం చ బహుప్రకారం నిష్పద్యతే| కింభూతాత్ సన్నివేశవిశేషాత్ ? దృష్టాదృష్టనానావిధకర్మవశేనానేకరూపాత్| దృష్టం కర్మ మాతృపితృభ్యాం స్నేహకృతమాహారాది| అదృష్టమన్యజన్మకృతం| శరీరాణాం కింభూతం సారూప్యమసారూప్యంచాహ-సూక్ష్మాదితారతమ్యభేదభిన్నమత ఏవ చ బహుప్రకారం|| 4||
తత్ర సత్త్బహులమాకశం||5||
View original
तत्र सत्त्बहुलमाकशम्||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్రేత్యాదినా ప్రత్యేకమపి మహాభూతస్య త్రిగుణత్వే విశేషకథనం|
రజోబహులో వాయుః|1|
View original
रजोबहुलो वायुः|१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అగ్నిలక్షణం
సత్త్వతమోబహులమంబు|1|
View original
सत्त्वतमोबहुलमम्बु|१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పృథివ్యా లక్షణం
తమోబహులా భూః||1||
View original
तमोबहुला भूः||१||
🔊 Audio coming soon
తేషామప్రతిఘాతశ్చలత్వమౌష్ణ్యం ద్రవతా కాఠిన్యమితి క్రమా- ల్లింగాని||6||
View original
तेषामप्रतिग़ातश्चलत्वमौष्ण्यं द्रवता काठिन्यमिति क्रमा- ल्लिङ्गानि||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం మహాభూతానాం పంచానాం సద్భావే అప్రతిఘాతాదిక్రమేణ లింగం|
విశేషతశ్చ శ్రోత్రాదిష్వింద్రియేష్వవస్థానం||7||
View original
विशेषतश्च श्रोत्रादिष्विन्द्रियेष्ववस्थानम्||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం చ మహాభూతానాం శబ్దాదిభిర్గుణైః క్రమేణైవ ఏకైకప్రవృద్ధైరన్వయః| తేన శబ్దగుణమాకాశం| శబ్దస్పర్శగుణః పవనః| శబ్దస్పర్శరుపగుణం తేజః| శబ్దస్పర్శరూపరసగుణం జలం| శబ్దాదిపంచగుణా పృథివీ|| 7||
శబ్దస్పర్శరూపరసగంధైరేకైకప్రవృద్ధైరన్వయః||8||
View original
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैरेकैकप्रवृद्धैरन्वयः||८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం చ మహాభూతానాం శబ్దాదిభిర్గుణైః క్రమేణైవ ఏకైకప్రవృద్ధైరన్వయః| తేన శబ్దగుణమాకాశం| శబ్దస్పర్శగుణః పవనః| శబ్దస్పర్శరూపగుణం తేజః| శబ్దస్పర్శరూపరసగుణం జలం| శబ్దాదిపంచగుణా పృథివీ|| 8|
తత్రాఽఽకాశజాని శ్రోత్రం శబ్దః సర్వస్త్రోతాంసి వివిక్తతా||9||
View original
तत्राऽऽकाशजानि श्रोत्रं शब्दः सर्वस्त्रोतांसि विविक्तता||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్ర శరీర ఆకాశజాని శ్రోత్రాదీని| శ్రోత్రమింద్రియం| తథా శబ్దః| ఆకాశభావాచ్ఛబ్దభావః| వివిక్తతా శారీరాణాం భావానాం విభాగః|| 9||
వాయవీయాని స్పర్శనం స్పర్శః ప్రశ్వాసోచ్ఛ్వాసాదిపరిస్పందనాని లాఘవం చ||10||
View original
वायवीयानि स्पर्शनं स्पर्शः प्रश्वासोच्छ्वासादिपरिस्पन्दनानि लाग़वं च||१०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాయవీయాని స్పర్శనాదీని| స్పర్శనమింద్రియం| స్పర్శోఽన్యస్పర్శనవిషయః| ఏవం రూపాదీనామపి వాచ్యం|| 10||
ఆగ్నేయాని దర్శనం రూపం పిత్తమూష్మా పక్తిః సంతాపో మేధా వర్ణో భాస్తేజః శౌర్య్యంచ||11||
View original
आग्नेयानि दर्शनं रूपं पित्तमूष्मा पक्तिः सन्तापो मेधा वर्णो भास्तेजः शौर्य्यञ्च||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆగ్నేయాని దర్శనాదీని| దర్శనం చక్షురింద్రియం| పిత్తం దోషః| ఉష్మా అగ్నిః| పక్తిస్తత్క్రియా| భా కాంతిః| తేజః ప్రసిద్ధం|
ఆంభసాని రసనం రసః స్వేదక్లేదవసాఽసృకశుక్రమూత్రాదిద్రవసమూహః శైత్యం స్నేహశ్చ||12||
View original
आम्भसानि रसनं रसः स्वेदक्लेदवसाऽसृकशुक्रमूत्रादिद्रवसमूहः शैत्यं स्नेहश्च||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆంభసాని దేహే రసనాదయః| ఏకో రసశబ్దో రసవిషయత్వజ్ఞాపనార్థః| ద్వితీయో ధాతువిశేషగ్రహణార్థః|| 12||
పార్థీవాని ఘ్రాణం గంధః కేశనఖాస్థ్యాదిమూర్తసమూహో ధైర్య్యస్థైర్య్యంచ||13||
View original
पार्थीवानि ग़्राणं गन्धः केशनख़ास्थ्यादिमूर्तसमूहो धैर्य्यस्थैर्य्यञ्च||१३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పార్థివాని ఘ్రాణాదీని| ఇతి దేహే పంచమహాభూతకార్యే చేతనశ్చాప్యాయాత్యవహితమనసాపి పరీక్ష్యమాణో న కించిల్లభ్యతే|| 13||
తేశు మాతృజాని మృదూని త్వగ్రక్తమాంసమేదోమజ్జనాభిహృదయామాశయగర్భాశయయకృత్ప్లీహాక్లోమాంత్రగుదాదీని||14||
View original
तेशु मातृजानि मृदूनि त्वग्रक्तमांसमेदोमज्जनाभिहृदयामाशयगर्भाशययकृत्प्लीहाक्लोमान्त्रगुदादीनि||१४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
మాతృజానీతి తేషు చ మహాభూతకార్యేషు మధ్యే కించిద్గర్భస్య మాతృజం| కించిత్ పితృజం| కించిచ్చేతనజం| చేతన ఆత్మా| తతః సంక్రాంతమిత్యర్థః| త్వగాదీన్యన్యాని మృదూని గర్భస్య మాతృజాని విద్యాత్| గర్భాశయః స్త్రీగర్భస్యైవ|| 14||
పితృజాని స్థిరాణి కేశనఖాస్థిశుక్రసిరాస్నాయ్వాదీని||15||
View original
पितृजानि स्थिराणि केशनख़ास्थिशुक्रसिरास्नाय्वादीनि||१५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కేశాదీన్యన్యాని చ స్థిరాణి పితృజాని|| 15||
ఆత్మజాని నానాయోనిషూత్పిత్తిర్మనశ్చేతనేంద్రియాణి ప్రాణాపానౌ ధారణమాకృతిస్వరవర్ణవిశేషాః కామక్రోధలోభభయహర్షధర్మశీలతాస్మృతిబుద్ధీచ్ఛాద్వేషప్రయత్నాహంకారసుఖదుఃఖాయురాత్మజ్ఞానాని చ||16||
View original
आत्मजानि नानायोनिषूत्पित्तिर्मनश्चेतनेन्द्रियाणि प्राणापानौ धारणमाकृतिस्वरवर्णविशेषाः कामक्रोधलोभभयहर्षधर्मशीलतास्मृतिबुद्धीच्छाद्वेषप्रयत्नाहङ्कारसुख़दुःख़ायुरात्मज्ञानानि च||१६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆత్మజాని పునర్నానావిధయోన్యుత్పత్యాదీని| ఆత్మనా హ్యవదాతానవదాతకర్మకారణభూతేన యోనిషు మృగసరీసృపాదిషూత్పద్యతే; అతః సంస్కారేణ నిఃశ్రేయసాయ| తథా మనః ఆత్మజం| తద్ధి న కుతశ్చిదాగచ్ఛత్యాత్మనా నిత్యసంబంధిత్వాత్| ఇంద్రియాణి త్వాత్మకృతాన్యేవ| చేతనేంద్రియాణి పంచ బుద్ధీంద్రియాణి శ్రోత్రాదీని| ప్రాణాపానౌ చాత్మజౌ| తాభ్యామేవ హ్యాత్మకారణాభ్యాం జీవ్యతే| సాధారణమవయవానాం ధారణముత్సాహేన దేహావష్టంభః| ఆకృత్యాదీనాం నానావిధా విశేషాః ఆకృతిః సంస్థానం| తస్యాం హి భూతాని సమవాయికారణం| ఆత్మా త్వసమవాయికారణం| కామాదయః సర్వ ఏవ విజ్ఞానధర్మా ఆత్మభవాః| తథా సుఖాదయోఽప్యాత్మనః కర్మఫలత్వాత్|| 16||
సాత్మ్యజాన్యాయురారోగ్యమనాలాస్యలోలుపత్వమింద్రియప్రసాదస్వరవర్ణౌజః సంపత్ప్రశస్తతా ప్రహర్షభూయస్త్వం మేధాబలం చ||17||
View original
सात्म्यजान्यायुरारोग्यमनालास्यलोलुपत्वमिन्द्रियप्रसादस्वरवर्णौजः सम्पत्प्रशस्तता प्रहर्षभूयस्त्वं मेधाबलं च||१७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సాత్మ్యజాని యాని దేహినో గర్భాత్ ప్రభృతి సాత్మ్యసేవిన ఏవ భవంతి| స్వరాదీనాం సంపత్పరిపూర్ణత్వం| ప్రశస్తతా ప్రశస్యత్వం|| 17||
రసజాని కృత్స్నస్య దేహస్య సంభవో వృత్తిర్వృద్ధిస్తృప్తిరలౌల్యం పుష్టిరుత్సాహశ్చ||18||
View original
रसजानि कृत्स्नस्य देहस्य सम्भवो वृत्तिर्वृद्धिस्तृप्तिरलौल्यं पुष्टिरुत्साहश्च||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
రసజాని యాని రసేభ్యః పరిణతేభ్యః సంపద్యంతే| దేహస్య సంభవో మాతృజఠరే| వృత్తిర్వృద్ధిస్తత్రైవ| జాతస్య చ|| 18||
శుద్ధసత్త్వజాని శౌచమాస్తికత్వం, కృతజ్ఞతా, దాక్షిణ్యం, వ్యవసాయః, శౌర్య్యం, గాంభిర్యం బుద్ధిర్మేధా, స్మృతిః శుక్లవర్త్మరుచిర్భక్తిరభిషంగాభావస్తమోగుణో విపర్యయశ్చ||19||
View original
शुद्धसत्त्वजानि शौचमास्तिकत्वं, कृतज्ञता, दाक्षिण्यं, व्यवसायः, शौर्य्यं, गाम्भिर्यं बुद्धिर्मेधा, स्मृतिः शुक्लवर्त्मरुचिर्भक्तिरभिषङ्गाभावस्तमोगुणो विपर्ययश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శుద్ధసత్త్వజాని యాని చ వస్తూని రజస్తమోభ్యామనపహతేన శుద్ధేన సత్త్వేన భవంతి| అస్తి పరలోక ఇతి విజ్ఞానం యస్యాఽసావాస్తికస్తస్య భావః ఆస్తికత్వం| బుద్ధిర్గ్రహణశక్తిః| మేధా ప్రజ్ఞా| భక్తిర్దేవతాది విషయే| అభిషంగః సంపరిత్యాగాశక్తతా తస్యాఽభావః క్రోధాద్యనభిభవ ఇతి యావత్| తమోగుణానాం వక్ష్యమాణానామజ్ఞానవిషాదాదీనాం వైపరీత్యమితి సత్త్వజాని|| 19||
రాజసాని దురుపచారతాఽనార్యం శౌర్య్యం మాత్సర్యమమిత- భాషిత్వమహంకారో లోలుపత్వం దంభో మానః క్రోధో హర్షః కామశ్చ||20||
View original
राजसानि दुरुपचारताऽनार्यं शौर्य्यं मात्सर्यममित- भाषित्वमहङ्कारो लोलुपत्वं दम्भो मानः क्रोधो हर्षः कामश्च||२०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
రాజసాని తామసాని చ రజస్తమోభ్యాముపహతేన సత్త్వేనైవ భవంతి| దురుపచారః యస్య పరిచారకాదిభిర్దుఃఖేన చిత్తం గ్రహీతుం పార్య్యతే తస్య భావః| అనార్యం శౌర్యం విషయకాలాదినా అనుచితం| ఉచితం శౌర్య్యం సాత్త్వికత్వమేవ| లోలుపో విషయకౌతుకీ తస్య భావః|
తామసాన్యజ్ఞానం విషాదః ప్రమాదో నిద్రాఽఽలస్యం క్షుత్తృష్ణా శోకో మాత్సర్యం విప్రతిపత్తిః పరాతిసంధానం సత్త్వగుణ వైపరీత్యం చ||21||
View original
तामसान्यज्ञानं विषादः प्रमादो निद्राऽऽलस्यं क्षुत्तृष्णा शोको मात्सर्यं विप्रतिपत्तिः परातिसन्धानं सत्त्वगुण वैपरीत्यं च||२१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అజ్ఞానాదీని తామసాని| అజ్ఞానం మిథ్యాజ్ఞానం| విప్రతిపత్తిర్విరోధోఽన్యేన| పరాతిసంధానం పరపక్షప్రతిబంధః| సత్త్వజానాం శౌచాస్తికత్వాదీనాం వైపరీత్యం|| 21||
తత్ర సత్త్వం మనస్తస్యోపప్లవో రజస్తమశ్చ ఇత్యేవంభూతాత్మకం దేహమాహుః||22||
View original
तत्र सत्त्वं मनस्तस्योपप्लवो रजस्तमश्च इत्येवम्भूतात्मकं देहमाहुः||२२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సత్త్వం కిముచ్యత ఇత్యాహ-తత్రేత్యాది| సత్త్వం మనః ఇతి పర్య్యాయౌ| తస్య సత్త్వస్య రజస్తమశ్చోపప్లవౌ| ఇత్యనేన ప్రకారేణ పృథివ్యాదివికారసముదాయాత్మకం దేహమాహురాచార్య్యాః| తేనైతత్ స్థితమస్మిన్ దర్శనే-ఆత్మా నిత్యః అవికారః న జాయతే న చ వినశ్యతి| సత్త్వాదిసంయోగాత్తు జాతాదివ్యపదేశం లభతే| సంయోగశ్చ తస్యావిద్యాస్వభావకృతః| అవిద్యాక్షయాధ్యవలీనే సంయోగే శుద్ధః సన్ ముక్త ఇత్యుచ్యతే| ఏకేన హ్యన్వయినా కర్త్రా వినా బాలత్వాదీనాం స్మృత్యాదినా ఫలాభిసంధానేన కార్య్యాఽప్రవృత్తేర్దేహాదికార్య్యస్య చ సంభవః| స చ స్వతంత్రోఽప్యాత్మనైవ తత్కర్మ కరోతి| యస్య బంధో వా మోక్షో వా ఫలమశ్నుతే, తస్య చ స్వకర్మణ ఏవ కరణాత్ కారణాత్ సంయోగస్తద్వినాశౌ బంధమోక్షౌ| న హ్యాత్మనా కర్త్రా వినా శరీరస్య సంభవః| తథా చ భగవాన్ చరకః:- మృద్దండచక్రైశ్చ కృతం కుంభకారాదృతే ఘటం| కృతం మృత్తృణకాష్ఠైశ్చ గృహకారాద్వినా గృహం| యో వదేత్స వదేద్దేహం సంభూయకరణైః కృతం| ఇతి| తస్మాదాత్మా చేతనః కారణం నిత్యః| అచేతనాని తు మహాభూతాని అనిత్యాని ప్రతిక్షణప్రధ్వంసీని| తేషాం హి నిత్యత్వే భావానాం వృద్ధ్యాద్యసంభవః| న హి తదేకం వస్తు తథా చాన్యథా చ భవితుమర్హతి| దృశ్యతే చ| తస్మాదనిత్యాని భూతాని| తదధిష్ఠితాని పురుషాఖ్యాం లభంతే| ఏవమాత్మనోఽనాదిః సంయోగః పురుషసంయోగిభిరన్యోన్యసాపేక్షైర్భవతి| తస్మాత్ స్థితమేవంభూతాత్మకం దేహమాహురితి|
తస్య పునః ప్రవిభాగః-త్వచః కలా దోషా ధాతవో మలా బుద్ధీంద్రియాణి తదధిష్ఠితాని కర్మేంద్రియాణ్యతీంద్రియమాశయాః ప్రాణాయతనాని కండరాజాలాని కూర్చారజ్జ్వస్సీవన్యోఽస్థిసంఘాతాః సీమంతా అస్థీన్యస్థిసంధయః స్నాయూని పేశ్యః సిరా ధమన్యః స్రోతాంస్యూష్మాణో మర్మణి కేశశ్మశ్రులోమాని ప్రకృతివికృతిభేదాశ్చ||23||
View original
तस्य पुनः प्रविभागः-त्वचः कला दोषा धातवो मला बुद्धीन्द्रियाणि तदधिष्ठितानि कर्मेन्द्रियाण्यतीन्द्रियमाशयाः प्राणायतनानि कण्डराजालानि कूर्चारज्ज्वस्सीवन्योऽस्थिसङ्घाताः सीमन्ता अस्थीन्यस्थिसन्धयः स्नायूनि पेश्यः सिरा धमन्यः स्रोतांस्यूष्माणो मर्मणि केशश्मश्रुलोमानि प्रकृतिविकृतिभेदाश्च||२३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స చ దేహస్త్వగాదిభిరపోద్ధారేణ ప్రవిభజ్యతే| సుబోధం|| 23||
తత్రాఽసృజః పచ్యమానస్య క్షీరస్యేవ సంతానికాః షట్ త్వచో భవంతి||24||
View original
तत्राऽसृजः पच्यमानस्य क्षीरस्येव सन्तानिकाः षट् त्वचो भवन्ति||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్ర దేహే షట్ త్వచో రక్తాత్ స్వోష్మణా పచ్యమానాత్క్షీరజాలికావత్ భవంతి| తాస్తు కదలీదలవదంతరే క్రమేణ వర్తంతే| తాసాం త్వచాం ప్రసాదాద్రక్తస్య ప్రసాదః| త్వచో హి రక్తస్య ప్రసన్నతాం జనయంతి| ఘనీభావస్యాల్పీభావాపాదనాచ్చ|| 24||
త్వక్ప్రసాదాద్రక్తస్య ప్రసాదః| ఉదకధరా త్వక్ తాసాముదకధరా చాద్యా||25||
View original
त्वक्प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः| उदकधरा त्वक् तासामुदकधरा चाद्या||२५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాసాం ప్రథమా దేహ ఉదకం విభర్తి యేన బహిరార్ద్రత్వాభావః|| 25||
ద్వితీయాఽసృగ్ధరా||26||
View original
द्वितीयाऽसृग्धरा||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ద్వితీయయా రుద్ధంత్వస్రం| తేన రక్తం న బహిః స్యందతే| సాఽసృగ్ధరా నామ ఇత్యాది సుబోధం|| 26||
తృతీయా సిధ్మకిలాసాధిష్ఠానా||27||
View original
तृतीया सिध्मकिलासाधिष्ठाना||२७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యదాశ్రిత్య యస్య భావస్తస్య తదధిష్ఠానం| సిధ్మ కుష్ఠవిశేషః| కిలాసం శ్విత్రం|| 27||
పంచమీ పునరలజీవిద్రధ్యధిష్ఠానా| ప్రాణధరా త్వక్ షష్ఠీ తు ప్రాణధర| యస్యాం ఛిన్నాయాం తామ్యత్యంధమివ చ తమః ప్రవిశతి యాం చాధిష్ఠాయారూంషి జాయంతే| పర్వసు కృష్ణరక్తాని స్థూలమూలాని దుశ్చికిత్స్యతమాని||28||
View original
पञ्चमी पुनरलजीविद्रध्यधिष्ठाना| प्राणधरा त्वक् षष्ठी तु प्राणधर| यस्यां छिन्नायां ताम्यत्यन्धमिव च तमः प्रविशति यां चाधिष्ठायारूंषि जायन्ते| पर्वसु कृष्णरक्तानि स्थूलमूलानि दुश्चिकित्स्यतमानि||२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
షష్ఠీ సర్వసామంతర్మాంసలగ్నా| సా ప్రాణానంతరవరుద్ధ్యాఽవతత్యావతిష్ఠతి| తదధిష్ఠానాని హి విశేషేణ కృష్ణరక్తాన్యరూంషి|
అన్యే సప్త త్వచో వదంతి| భాసినీ త్వక్ తత్ర ప్రథమా భాసినీ నామ యా వర్ణానామవభాసినీ ఖాదీనాం చ పంచానాం ఛాయానాం సా వ్రీహేరష్టాదశభాగప్రమాణా||29||
View original
अन्ये सप्त त्वचो वदन्ति| भासिनी त्वक् तत्र प्रथमा भासिनी नाम या वर्णानामवभासिनी ख़ादीनां च पञ्चानां छायानां सा व्रीहेरष्टादशभागप्रमाणा||२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్యే త్వాచార్య్యా భాసిన్యాదిభేదేన సప్తసంజ్ఞాస్త్వచో వదంతి| సుబోధం| పంచ ఛాయా వక్ష్యమాణాః|| 29||
ద్వితీయా లోహినీ నామ షోడశభాగప్రమాణా|1|
View original
द्वितीया लोहिनी नाम षोडशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
తృతీయా శ్వేతా నామ ద్వాదశభాగప్రమాణా|1|
View original
तृतीया श्वेता नाम द्वादशभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
చతుర్థీ తామ్రా నామాఽష్టభాగప్రమాణా|1|
View original
चतुर्थी ताम्रा नामाऽष्टभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
పంచమీ వేదినీ నామ పాంచభాగప్రమాణా|1|
View original
पञ्चमी वेदिनी नाम पाञ्चभागप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
షష్ఠీ రోహిణీ నామ వ్రీహిప్రమాణా|1|
View original
षष्ठी रोहिणी नाम व्रीहिप्रमाणा|१|
🔊 Audio coming soon
సప్తమీ మాంసధరా నామ వ్రీహిద్వయప్రమాణా||1||
View original
सप्तमी मांसधरा नाम व्रीहिद्वयप्रमाणा||१||
🔊 Audio coming soon
యస్తు ధాత్వాశయాంతరేషు క్లేదోఽవతిష్ఠతే స యథా స్వమూష్మభిర్విపక్వః స్నాయుశ్లేష్మజరాయుచ్ఛన్నః కాష్ఠ ఇవ సారో ధాతుసారశేషో రసశేషోల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః|30|
View original
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः|३०|
🔊 Audio coming soon
యస్తు ధాత్వాశయాంతరేషు క్లేదోఽవతిష్ఠతే స యథా స్వమూష్మభిర్విపక్వః స్నాయుశ్లేష్మజరాయుచ్ఛన్నః కాష్ఠ ఇవ సారో ధాతుసారశేషో రసశేషోల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః||30||
View original
यस्तु धात्वाशयान्तरेषु क्लेदोऽवतिष्ठते स यथा स्वमूष्मभिर्विपक्वः स्नायुश्लेष्मजरायुच्छन्नः काष्ठ इव सारो धातुसारशेषो रसशेषोल्पत्वात् कलासंज्ञः||३०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఉక్తాస్త్వచః కలా ఉచ్యంతే-యస్త్విత్యాది| ధాతూనాం రక్తాదీనామాశయా యాని స్రోతాంసి తేశాం ద్వయోర్ధాత్వాశయయోర్మధ్యే యః క్లేదః స స్వేన-స్వేన ధాతూష్మణా పక్వః శ్లేష్మాదిఛన్నః సన్ కలాఖ్యా లభతే| కాష్ఠసారవత్ యథా కాష్ఠేఽంతఃసారో విభజ్యతే, తథా శరీరే కలాః| తాశ్చ స్వస్థానమజహత్యః శరీరం వ్యాప్నువంతి| స తు క్లేదో ధాతుసారశేషో న పూర్వధాతుతాం నాప్యుత్తరధాతుతాం ప్రాప్నోత్యతః స్వల్పత్వాత్ కలాసంజ్ఞః, ఆసాం తు క్రమో ధాతుక్రమసంభవవిశేషాత్| విశిష్టకార్యతా తు స్వభావాత్|| 30||
తా ధాత్వాశయంతరమర్యాదాః సప్త కలాః||1||
View original
ता धात्वाशयन्तरमर्यादाः सप्त कलाः||१||
🔊 Audio coming soon
తాసాం ప్రథమా మాంసధరా నామ| యస్యాం మాంసే సిరాస్నాయుధమనీస్రోతసాం భూమావివ పంకోదకేన బిసమృణాలానాం ప్రతానాని భవంతి||31||
View original
तासां प्रथमा मांसधरा नाम| यस्यां मांसे सिरास्नायुधमनीस्रोतसां भूमाविव पङ्कोदकेन बिसमृणालानां प्रतानानि भवन्ति||३१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథాహి-ప్రథమా రసవిశేషజాఽపి మాంసధర| యస్యాం భూమ్యామివాధిష్ఠాయ మాంసే కర్దమసదృశే సిరాదీనాం ప్రతానాని మృణాలప్రఖ్యాని భవంతి|| 31||
ద్వితీయా రక్తధర నామ మాంసస్యాభ్యంతరతస్తస్యాం శోణితం విశేషతశ్చ సిరాప్లీహయకృత్సు భవతి| మాంసాచ్చ క్షతాత్ క్షతజం వృక్షాదివ క్షీరిణః క్షీరం ప్రవర్త్తతే||32||
View original
द्वितीया रक्तधर नाम मांसस्याभ्यन्तरतस्तस्यां शोणितं विशेषतश्च सिराप्लीहयकृत्सु भवति| मांसाच्च क्षतात् क्षतजं वृक्षादिव क्षीरिणः क्षीरं प्रवर्त्तते||३२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ద్వితీయాయాం శోణితం భవతి| విశేషతో యకృదాదిష్వేవ తస్యాం కలాయాం శోణితం భవతి ప్రభావాచ్చ మాంసాత్ క్షతాత్ బహిః శోణితం ప్రవర్త్తతే| న హి తయా వినా మాంసే రక్తం భవతి| దృష్టాంతః స్ఫుటప్రతిపత్త్యర్థః|| 32||
తృతీయా మేదోధరా నామ| మేదో హి తస్యాముదరేఽణ్వస్థిషు చ సరక్తం భవతి| తదేవ చ శిరసి కపాలప్రతిచ్ఛన్నం మస్తిష్కాఖ్యం మస్తులుంగాఖ్యం చ స్థూలాస్థిషు చ మజ్జా||3||
View original
तृतीया मेदोधरा नाम| मेदो हि तस्यामुदरेऽण्वस्थिषु च सरक्तं भवति| तदेव च शिरसि कपालप्रतिच्छन्नं मस्तिष्काख़्यं मस्तुलुङ्गाख़्यं च स्थूलास्थिषु च मज्जा||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తృతీయాయాం మేదఃకర్తృ సరక్తం భవత్యుదరేఽణ్వస్థిషు| తామేవా ఽఽశ్రిత్య మేదో మస్తులుంగత్వం యాతి మజ్జత్వం చ యాతి|| 33||
చతుర్థీ శ్లేష్మధరా నామ| తత్స్థేన హి శ్లేష్మణా శ్లేషితాః సర్వసంధయో దృఢా భవంతి సోపాంగా సాభ్యంగా||34||
View original
चतुर्थी श्लेष्मधरा नाम| तत्स्थेन हि श्लेष्मणा श्लेषिताः सर्वसन्धयो दृढा भवन्ति सोपाङ्गा साभ्यङ्गा||३४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సుబోధం| అక్షాశ్చక్రనాభయః| సోపాంగః సాభ్యంగాః|| 34||
పంచమీ పురీషధరా నామ| సా హ్యంత్రామపక్వాశయాశ్రితా కోష్ఠాంతరుండుకస్థం మలం విభజతి||35||
View original
पञ्चमी पुरीषधरा नाम| सा ह्यन्त्रामपक्वाशयाश्रिता कोष्ठान्तरुण्डुकस्थं मलं विभजति||३५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఉండుకం పురీషాధారః|| 35||
షష్ఠీ పిత్తధర నామ పక్వామాశమధ్యస్థా| సా హ్యంతరగ్నేరధిష్ఠానతయాఽఽమాశయాత్ పక్వాశయోన్ముఖమన్నం బలేన విధార్య పిత్తతేజస శోషయతి పచతి పక్వంచ విముంచతి| దోషాధిష్ఠితా తు దౌర్బల్యాదామమేవాతతోఽసావన్నస్య గ్రహణాత్ పునర్గ్రహణీసంజ్ఞా| బలం చ తస్యాః పిత్తమేవాగ్న్యభిధానమతః సాఽగ్నిస్తబ్ధోపబృంహితైకయోగక్షేమా శరీరం వర్తయతి||36||
View original
षष्ठी पित्तधर नाम पक्वामाशमध्यस्था| सा ह्यन्तरग्नेरधिष्ठानतयाऽऽमाशयात् पक्वाशयोन्मुख़मन्नं बलेन विधार्य पित्ततेजस शोषयति पचति पक्वञ्च विमुञ्चति| दोषाधिष्ठिता तु दौर्बल्यादाममेवाततोऽसावन्नस्य ग्रहणात् पुनर्ग्रहणीसंज्ञा| बलं च तस्याः पित्तमेवाग्न्यभिधानमतः साऽग्निस्तब्धोपबृंहितैकयोगक्षेमा शरीरं वर्तयति||३६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
షష్ఠీ పక్వామాశయయోర్మధ్యే స్థితా ఆమాశయాత్ పక్వాశయోన్ముఖమన్నం బలేన విధార్య్య పచతి| పిత్తతేజసా కరణభూతేన| సైవ వాతాదిదోషాధిష్ఠానేన దౌర్బల్యాదామమేవ విముంచతి యదేవాగ్నేర్ధారణం తదేవ తస్యా ఉపస్తంభనం| యదేవాగ్నేరుపబృంహణం తదేవాస్యా ఉపబృఃహణమిత్యేకయోగక్షేమా|| 36||
సప్తమీ శుక్రధరా నామ ద్వ్యంగులే దక్షిణే పార్శ్వే బస్తిద్వారస్యాధో మూత్రమార్గమాశ్రితా సకలశరీరవ్యాపినీ శుక్రం ప్రవర్తయతి||37||
View original
सप्तमी शुक्रधरा नाम द्व्यङ्गुले दक्षिणे पार्श्वे बस्तिद्वारस्याधो मूत्रमार्गमाश्रिता सकलशरीरव्यापिनी शुक्रं प्रवर्तयति||३७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సప్తమీ బస్తిద్వారస్య ద్వ్యంగులమతిక్రమ్య దక్షిణే పార్శ్వే మూత్రమార్గమాశ్రిత్య వర్త్తతే|| 37||
దోషా ధాతవో మలాశ్చ ప్రాగుదితాః||38||
View original
दोषा धातवो मलाश्च प्रागुदिताः||३८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
దోషాదయః ప్రాక్ సూత్రస్థాన ఉక్తాః|| 38||
పంచ బుద్ధీంద్రియాణి-శ్రోత్రం స్పర్శనం దర్శనం రసనం ఘ్రాణంచ| శ్రోత్రాదీని పంచ బుద్ధీంద్రియాణి||39||
View original
पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि-श्रोत्रं स्पर्शनं दर्शनं रसनं ग़्राणञ्च| श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि||३९||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సభాగతయా క్రమాద్విషయః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాః||1||
View original
तेषां सभागतया क्रमाद्विषयः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషామింద్రియాణాం సభాగతయా ఇంద్రియస్య విశేషేణైకభూతాధిక్యకారణత్వేన సాదృశ్యాత్| యథా చక్షుస్తైజసం తైజసమేవ రూపం గృహ్ణాతి| శ్రోత్రం నాభసం శబ్దోఽపి నాభసః|| 40||
పంచ బుద్ధీంద్రియాధిష్ఠానాని-కర్ణౌ త్వగక్షిణీ జిహ్వా నాసికే చ||41||
View original
पञ्च बुद्धीन्द्रियाधिष्ठानानि-कर्णौ त्वगक्षिणी जिह्वा नासिके च||४१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇంద్రియాధిష్ఠానాని శరీరావయవాః|| 41||
పంచ కర్మేంద్రియాణి-వాక్పాయూపస్థపాణిపాదసంజ్ఞకాని||1||
View original
पञ्च कर्मेन्द्रियाणि-वाक्पायूपस्थपाणिपादसंज्ञकानि||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కర్మేంద్రియాణి పంచ-వాగేకం, ద్వితీయం గుదం, తృతీయం మేఢ్రం, చతుర్థం పాణీ, పంచమం పాదౌ|| 42||
తాన్యపి చ వచనోత్సర్గహర్షాదానగమనార్థాని||43||
View original
तान्यपि च वचनोत्सर्गहर्षादानगमनार्थानि||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
వాగాదీనాం క్రమేణ వచనాది కర్మ| హర్షగ్రహణముపలక్షణం| తథా చోపస్థం యథా హర్షార్థం తథా మూత్రోత్సర్గార్థమపి| హర్షశబ్దేన శుక్రం లక్ష్యతే|| 43||
అతీంద్రియంతు మనః సర్వార్థైరన్వయాత్ తద్యోగేన పంచేంద్రియా- ణామర్థప్రవృత్తేః| బుద్ధికర్మేంద్రియోభయాత్మకత్వాచ్చ||44||
View original
अतीन्द्रियन्तु मनः सर्वार्थैरन्वयात् तद्योगेन पञ्चेन्द्रिया- णामर्थप्रवृत्तेः| बुद्धिकर्मेन्द्रियोभयात्मकत्वाच्च||४४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అతీంద్రియత్వమతిక్రాంతేంద్రియస్వరూపత్వం| హేతుత్రయేణాతీంద్రియత్వే ఉపపత్తిః| సర్వార్థైః సర్వైర్విషయైరనుగతం మనః న తథేంద్రియం| ఇంద్రియాణి విశేషగ్రహణార్థమితి తదపేక్షంతే, న త్వింద్రియాంతరం| తథా తదుభయాత్మకం తచ్ఛక్త్యన్వయాత్| తథా చ యథా మనః పశ్యతి తథా క్రియాః ప్రవర్త్తంతే|| 44||
సప్తాశయాః క్రమాదసృక్కఫామపిత్తపక్వవాయుమూత్రాధారాః| స్త్రీణాం పిత్తపక్వాశయయోర్మధ్యే గర్భాశయోఽష్టమః||45||
View original
सप्ताशयाः क्रमादसृक्कफामपित्तपक्ववायुमूत्राधाराः| स्त्रीणां पित्तपक्वाशययोर्मध्ये गर्भाशयोऽष्टमः||४५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అసృగాద్యాశయాః కంఠాదయః క్రమేణ మహాస్రోతసి వర్త్తంతే సప్త| అష్టమః స్త్రీణామేవ| స చ పిత్తాశయపక్వాశయయోర్మధ్యే భవతి|| 45||
తేషు సప్తసు ప్రతిబద్ధాని కోష్ఠాంగాని హృదయకృత్ప్లీహఫుప్ఫుసోండుకవృక్కాంత్రాదీని||46||
View original
तेषु सप्तसु प्रतिबद्धानि कोष्ठाङ्गानि हृदयकृत्प्लीहफुप्फुसोण्डुकवृक्कान्त्रादीनि||४६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషు చాశయేషు ప్రతిబద్ధాని హృదయాదీని కోష్ఠాంగాని| ఆదిగ్రహణాదన్యాని నాభ్యాదీని సూక్ష్మాణి గృహ్యంతే| తాని మృతశరీరే దృష్ట్వా కార్య్యకారణభావాద్వికల్పనీయాని| సుబోధమన్యత్|| 46||
తత్ర సమానేనాధ్మాయమానస్య దేహోష్మణా పచ్యమామానస్య శోణితస్యాచ్ఛతో జాయతే యకృత్ ప్లీహా చ|1|
View original
तत्र समानेनाध्मायमानस्य देहोष्मणा पच्यमामानस्य शोणितस्याच्छतो जायते यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
రక్తఫేనాత్ ఫుప్ఫుసం|1|
View original
रक्तफेनात् फुप्फुसम्|१|
🔊 Audio coming soon
రక్తకిట్టాదుండుకః|1|
View original
रक्तकिट्टादुण्डुकः|१|
🔊 Audio coming soon
రక్తమేదః ప్రసాదాద్ వృక్కౌ|1|
View original
रक्तमेदः प्रसादाद् वृक्कौ|१|
🔊 Audio coming soon
రక్తమాంసప్రసాదాదాప్రమాణం||1||
View original
रक्तमांसप्रसादादाप्रमाणं||१||
🔊 Audio coming soon
సార్ధత్రివ్యామాని పుంసాం| త్రివ్యామాని స్త్రీణాం||2||
View original
सार्धत्रिव्यामानि पुंसाम्| त्रिव्यामानि स्त्रीणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
రక్తస్యానిలయోగాత్ కాలీయం||1||
View original
रक्तस्यानिलयोगात् कालीयम्||१||
🔊 Audio coming soon
హృదయం పునః శ్లేష్మరక్తప్రసాదాత్ సంభవతి పద్మకోశసంకాశం సుషిరమధోముఖం| తద్విశేషేణ చేతనాయాః స్థానం సర్వభావానాం చ చేతనానుగతానాం| తస్య వామపార్శ్వే ప్లీహా ఫుప్ఫుసశ్చ్| దక్షిణతో యకృత్ క్లోమ చ||47||
View original
हृदयं पुनः श्लेष्मरक्तप्रसादात् सम्भवति पद्मकोशसङ्काशं सुषिरमधोमुख़म्| तद्विशेषेण चेतनायाः स्थानं सर्वभावानां च चेतनानुगतानाम्| तस्य वामपार्श्वे प्लीहा फुप्फुसश्च्| दक्षिणतो यकृत् क्लोम च||४७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
చేతనానుగతా భావాః స్మృత్యాదయః| యత్ర చేతనోఽన్వయీ సక్తః|
తథా కఫరక్తవాహినాం స్రోతసాం మహాభూతానాం చ ప్రసాదాదింద్రియాణి||48||
View original
तथा कफरक्तवाहिनां स्रोतसां महाभूतानां च प्रसादादिन्द्रियाणि||४८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అవయవవిశేష ఇంద్రియం| కఫాదివహాని యాని స్రోతాంసి తేషాం మహాభూతానాం చాత్మీయాగ్నినా పాకపరిణామాత్ప్రసాదాచ్చక్షురాదీంద్రియాణి భవంతి| ఇంద్రియాధిష్ఠానానీంద్రియాణీత్యుచ్యంతే|| 48||
తేష్వపి చ నేత్రే శ్లేష్మణః ప్రసాదాచ్ఛుక్లమండలం తత్ పితృజం| అసృజః కృష్ణమండలం తన్మాతృజం| మధ్యే దృష్టిమండలం తదుభయాత్మకం||49||
View original
तेष्वपि च नेत्रे श्लेष्मणः प्रसादाच्छुक्लमण्डलं तत् पितृजम्| असृजः कृष्णमण्डलं तन्मातृजम्| मध्ये दृष्टिमण्डलं तदुभयात्मकम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేష్వపీంద్రియేషు మధ్యే నేత్రే యచ్ఛుక్లమండలం తచ్ఛ్లేష్మణః ప్రసాదాద్భవతి| తచ్చ పైతృకం భవతి| సుబోధం|| 49||
పక్ష్మవర్త్మశుక్లకృష్ణదృష్ట్యాఖ్యాని పంచ మండలాని| తత్సంధయశ్చత్వారః| ద్వౌ చాపాంగకనీనయోః ఇతి తే షట్| షట్ చ పటలాని| ద్వే వర్త్మనీ| బాహ్యం చాశ్రితమగ్న్యంభసీ| ద్వితీయం మాంసం తృతీయం మేదశ్చతుర్థమస్థి| తేశాం బహలత దృష్టేః పంచమాంశేన||50||
View original
पक्ष्मवर्त्मशुक्लकृष्णदृष्ट्याख़्यानि पञ्च मण्डलानि| तत्सन्धयश्चत्वारः| द्वौ चापाङ्गकनीनयोः इति ते षट्| षट् च पटलानि| द्वे वर्त्मनी| बाह्यं चाश्रितमग्न्यम्भसी| द्वितीयं मांसं तृतीयं मेदश्चतुर्थमस्थि| तेशां बहलत दृष्टेः पञ्चमांशेन||५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పంచ నేత్రే చక్రవదాంతరతః మండలాని| తేషాం సంధయః షట్| ఏకః పక్ష్మవర్త్మనోః| ద్వితీయో వర్త్మశుక్లయోః| తృతీయః శుక్లకృష్ణయోః| చతుర్థః కృష్ణదృష్ట్యాఖ్యయోః| పంచమో నేత్రాపాంగయోః| షష్ఠో నేత్రకనీనికయోః| అపాంగః కర్ణదిశి| కనీనికం నాసాదిశి| షట్ చ నేత్రపటలాని భవంతి| బాహ్యమిత్యాదినా పటలానాం క్రమః| తత్ర చ యద్బాహ్యం పటలం తదూర్ధ్వాధోభేదేన ద్వే వర్త్మనీ అగ్న్యంభసీ చాశ్రితం| తాభ్యాం తదాప్యాయితం| ఏవం సర్వత్ర వాచ్యం| దృష్టిమండలస్య యావతీ విస్తీర్ణతా తస్యాః పంచమేన భాగేన పటలానాం ఘనత్వం|
బంధనగుణాస్తు చత్వారః సిరాకండరామేదఃకఫాత్మకాః|1|
View original
बन्धनगुणास्तु चत्वारः सिराकण्डरामेदःकफात्मकाः|१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సిరాదిమయాశ్చత్వారో దేహబంధనరజ్జవః| యాభిర్మహాసంధయో బధ్యంతే| తేషాం సిరాద్యనన్యతమత్వాన్నాధికనిర్దేశః సుబోధం|| 51||
శ్లేష్మా తు పరం సర్వసంధిబంధనమిత్యుక్తం ప్రాక్||1||
View original
श्लेष्मा तु परं सर्वसन्धिबन्धनमित्युक्तं प्राक्||१||
🔊 Audio coming soon
నేత్రాశ్రితం తు తేజో బాహ్యతేజసా స్వయోనినా యోగాచ్ఛస్రమివాశ్మనా కర్మణ్యం భవతి| అతియోగాదుపహన్యతే||2||
View original
नेत्राश्रितं तु तेजो बाह्यतेजसा स्वयोनिना योगाच्छस्रमिवाश्मना कर्मण्यं भवति| अतियोगादुपहन्यते||२||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ వైద్యుతవద్బడవాముఖవచ్చాంభోమధ్యగమపి వీర్య్యోత్కర్షాత్తేజస్త్వం న జహాతి|1|
View original
तच्च वैद्युतवद्बडवामुख़वच्चाम्भोमध्यगमपि वीर्य्योत्कर्षात्तेजस्त्वं न जहाति|१|
🔊 Audio coming soon
మాంసాసృక్కఫప్రసాదాత్తు జిహ్వా జాయతే||1||
View original
मांसासृक्कफप्रसादात्तु जिह्वा जायते||१||
🔊 Audio coming soon
మాంసాసృక్కఫమేదఃప్రసాదాద్ వృషణావితి||52||
View original
मांसासृक्कफमेदःप्रसादाद् वृषणाविति||५२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
జిహ్వావృషణయోరింద్రియాధారేష్వనుపదేశః|| 52||
దశ ప్రాణాయతనాని మూర్ధా జిహ్వాబంధనం కంఠో హృదయం నాభిర్బస్తిర్గుదః శుక్రమోజో రక్తంచ| తేషామాద్యాని సప్త పునర్మహామర్మసంజ్ఞాని||53||
View original
दश प्राणायतनानि मूर्धा जिह्वाबन्धनं कण्ठो हृदयं नाभिर्बस्तिर्गुदः शुक्रमोजो रक्तञ्च| तेषामाद्यानि सप्त पुनर्महामर्मसंज्ञानि||५३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప్రాణానామాయతనాని స్థానాని మూర్ధాదీని ఆద్యాని సప్త గుదాంతాని మహామర్మాఖ్యాని| కంఠో జిహ్వాబంధనస్యాధః| సుబోధం|| 53||
షోడశ కండరాః| తాసాం ద్వే ద్వే కరచరణేషుచతస్రః పృథగ్గ్రీవాపృష్ఠయోః||54||
View original
षोडश कण्डराः| तासां द्वे द्वे करचरणेषुचतस्रः पृथग्ग्रीवापृष्ठयोः||५४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
షోడశేత్యాది ద్వే-ద్వే ఇతి చతుర్షు కరచరణేష్వష్టౌ| పృథగితి గ్రీవాయాం చతస్రః| పృష్ఠవంశే చతస్ర ఇతి పూర్వాభిః షోడశ కండర మాంసరజ్జుప్రాయాః|| 54||
షోడశ జాలాని, తేషాం మాంససిరాస్నాయ్వస్థిజాని చత్వార్య్యైకైకత్ర గుల్ఫే మణిబంధే చ పరస్పరగవాక్షితాని తాని స్థితాని||55||
View original
षोडश जालानि, तेषां मांससिरास्नाय्वस्थिजानि चत्वार्य्यैकैकत्र गुल्फे मणिबन्धे च परस्परगवाक्षितानि तानि स्थितानि||५५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఏకైకత్రేతి ప్రత్యేకం చతుర్షు గుల్ఫమణిబంధనేషు చత్వారి మాంసాదికాని జాలకాదీని షోడశ|| 55||
షట్ కూర్చాః హస్తపాదగ్రీవామేఢ్రేషు||56||
View original
षट् कूर्चाः हस्तपादग्रीवामेढ्रेषु||५६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
చత్వారో హస్తపాదే ప్రత్యేకమేకో గ్రీవాయామేకో మేఢ్రే చేతి షట్ కూర్చాః| కూర్చాకృతయః స్నాయ్వాదివిశేషాః|| 56||
చతస్రో మాంసరజ్జవః పృష్ఠవంశముభయతః పేశీనిబంధనార్థం తాసాం ద్వే బాహ్యే| ద్వే చాభ్యంతరస్థితే||57||
View original
चतस्रो मांसरज्जवः पृष्ठवंशमुभयतः पेशीनिबन्धनार्थं तासां द्वे बाह्ये| द्वे चाभ्यन्तरस्थिते||५७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పృష్ఠవంశస్యైకస్మిన్ పార్శ్వే త్వగ్భాగ ఏకా, తద్వద్ ద్వితీయే పార్శ్వే, ద్వే చాభ్యంతర ఇతి చతస్రో మాంసరజ్జవః|| 57||
సప్త సీవన్యః| తాః పంచ శిరసి జిహ్వామేహనయోరేకైకా| పరిహార్యాశ్చ శస్త్రేణ||58||
View original
सप्त सीवन्यः| ताः पञ्च शिरसि जिह्वामेहनयोरेकैका| परिहार्याश्च शस्त्रेण||५८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శిరసి ద్వే శంఖావశ్రిత్య ప్రవృత్తే ద్వే కృకాటికే ఏకా ఉపరిఋజ్వీ ఇతి పంచ| ద్వే జిహ్వామేఢ్రయోరితి సప్త సీవన్యః శస్త్రేణ పరిహార్యాః|| 58||
చతుర్దశాస్థిసంఘాతాః| తేషామేకైకో గుల్ఫజానువంక్షణమణిబంధకర్పూరకక్ష్యాసు త్రికశిరసోశ్చ||59||
View original
चतुर्दशास्थिसङ्ग़ाताः| तेषामेकैको गुल्फजानुवङ्क्षणमणिबन्धकर्पूरकक्ष्यासु त्रिकशिरसोश्च||५९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
గుల్ఫాదిమణిబంధాదిత్రయభేదేన ప్రత్యేకం శాఖాయాం త్రయ ఇతి ద్వాదశ| త్రికే శిరసి చైకైక ఇత్యస్థిసంఘాతాశ్చతుర్దశ|| 59||
తద్వత్సీమంతాః, తే తు పంచ శిరసీత్యష్టాదశ||60||
View original
तद्वत्सीमन्ताः, ते तु पञ्च शिरसीत्यष्टादश||६०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తద్వదస్థిసంఘాతవత్ గుల్ఫాదిషు త్రికే చైకైకః| పంచ శిరసీత్యష్టాదశ సీమంతాః| సీమంతాః సీవన్యశ్చ బహిస్త్వచః శిరసి న దృశ్యంతే|| 60||
త్రీణి షష్ట్యఽధికాన్యస్థిశతాని| తేషాం చ చత్వారింశచ్ఛతం శాఖాసు| సవింశం శతమంతరాధౌ| శతముర్ధ్వమితి||61||
View original
त्रीणि षष्ट्यऽधिकान्यस्थिशतानि| तेषां च चत्वारिंशच्छतं शाख़ासु| सविंशं शतमन्तराधौ| शतमुर्ध्वमिति||६१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అస్థ్నాం శతని త్రీణి షష్ట్యాఽధికాని|| 61||
తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పంచ పాదనఖాః ప్రత్యేకమంగుల్యాం త్రీణ్యస్థీని తాని పంచదశ| పంచ పాదశలాకాః| తత్ప్రతిబంధకమేకం| ద్వే ద్వే కూర్చగుల్ఫజంఘాస్వేకైకం పార్ష్ణజాన్రుషు| సర్వాణి చ నఖాస్థ్యాదీని సక్థివద్ బాహ్వోశ్చ||5||
View original
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादनख़ाः प्रत्येकमङ्गुल्यां त्रीण्यस्थीनि तानि पञ्चदश| पञ्च पादशलाकाः| तत्प्रतिबन्धकमेकम्| द्वे द्वे कूर्चगुल्फजङ्ग़ास्वेकैकं पार्ष्णजान्रुषु| सर्वाणि च नख़ास्थ्यादीनि सक्थिवद् बाह्वोश्च||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం ప్రత్యేకం శాఖానాం పంచ నఖాః| పంచదశాంగుల్యస్థీని| పంచాంగులిలగ్నశలాకాః| ఏకం శలాకాప్రతిబంధనం| కూర్చే ద్వే| గుల్ఫే ద్వే| జంఘాయాం ద్వే| ఏకం పార్ష్ణౌ| ఏకం జానుని| ఏకమూరావితి పంచత్రింశత్| శాఖానాం చతుష్ట్వాచ్చతుర్గుణాని చత్వారింశచ్ఛతమస్థ్నాం శాఖాసు|| 62||
చతుర్వింశతిః పరశుకాః| తావంత్యేవ స్థాలకాన్యర్బుదాని చ| త్రింశత్ పృష్ఠే| అష్టావురసి ఏకైకం భాగే త్రికే| నితంబయోశ్చ ద్వే| తద్వదక్షకాంసాంసఫలకేషు||63||
View original
चतुर्विंशतिः परशुकाः| तावन्त्येव स्थालकान्यर्बुदानि च| त्रिंशत् पृष्ठे| अष्टावुरसि एकैकं भागे त्रिके| नितम्बयोश्च द्वे| तद्वदक्षकांसांसफलकेषु||६३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పార్శ్వకాస్థాలకార్బుదాని ద్విసప్తతిరస్థీని| త్రింశదష్టావేకమేకం నితంబయోర్ద్విత్వాద్ ద్వే| అక్షకాదీనామపి త్రయాణాం ద్విత్వాద్ ద్వే ద్వే| ఇత్యంతరాధౌ వింశకం శతమస్థ్నాం| పార్శ్వకా దీర్ఘావక్రాంతా యత్ర పృష్ఠతో బధ్యంతే| యాని స్థాలకాని తాన్యపి| ఏషు యాని పృష్ఠవంశారంభ-కాస్థిషు సంబధ్యంతే తాన్యబుర్దాని|| 63||
తథా గండకర్ణశంఖేషు జత్రుతాలునోశ్చ| త్రయోదశ గ్రీవాయాం| చత్వారి కంఠనాడ్యాం| ద్వే హనుబంధనే| ద్వాత్రింశద్దంతాః| తద్వదులూఖలాని చ| త్రీణి నాసాయాం| షట్ శిరసి||64||
View original
तथा गण्डकर्णशङ्ख़ेषु जत्रुतालुनोश्च| त्रयोदश ग्रीवायाम्| चत्वारि कण्ठनाड्याम्| द्वे हनुबन्धने| द्वात्रिंशद्दन्ताः| तद्वदुलूख़लानि च| त्रीणि नासायाम्| षट् शिरसि||६४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథేత్యేకైకం| తత్ర గండాదీనాం త్రయాణాం ద్విత్వాద్ ద్వే ద్వే ద్వే| ఏకమేకం| త్రయోదశ| చత్వారి| ద్వే ద్వయోః| ద్వాత్రింశత్ ద్వాత్రింశత్| త్రీణి| షడితి శతం శిరసి| నాసాగ్రే పార్శ్వయోర్ద్వయోర్మధ్య ఏకం| శిరస్యగ్రే కపాలమేకం| పృష్ఠత్ ఏకం| పార్శ్వయోర్ద్వయోర్ద్వావితి షట్ కపాలాని శిరసి|| 64||
తాని జానునితంబాంసగండతాలుశంఖవంక్షణమధ్యశిరస్సు కపాలసంజ్ఞాని| దశనాస్తు రుచకాః| ఘ్రాణకర్ణగ్రీవాక్షికోశేషు తరుణాని| పాణిపాదపార్శ్వపృష్ఠేషు బలయాని| శేషాణి నలకానీతి| నామానుగతాకృతీని పంచవిధాన్యస్థీని| తేషు హి సిరాభిః స్నాయుభిశ్చ నిబద్ధాని మాంసాని||7||
View original
तानि जानुनितम्बांसगण्डतालुशङ्ख़वङ्क्षणमध्यशिरस्सु कपालसंज्ञानि| दशनास्तु रुचकाः| ग़्राणकर्णग्रीवाक्षिकोशेषु तरुणानि| पाणिपादपार्श्वपृष्ठेषु बलयानि| शेषाणि नलकानीति| नामानुगताकृतीनि पञ्चविधान्यस्थीनि| तेषु हि सिराभिः स्नायुभिश्च निबद्धानि मांसानि||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
కపాలాదినామాని పంచాన్వర్థాకృతీని| తరుణాని మృదూని| తేషు పంచవిధేష్వస్థిషు సిరాస్నాయ్వభిర్మాంసాని నిబద్ధాని మాంసాని|| 65||
దశోత్తరం శతద్వయమస్థిసంధీనాం| తేశామష్టషష్టిః శాఖాసు| ఏకోనషష్టిరంతరాధౌ| త్ర్యశీతిరుర్ధ్వం||66||
View original
दशोत्तरं शतद्वयमस्थिसन्धीनाम्| तेशामष्टषष्टिः शाख़ासु| एकोनषष्टिरन्तराधौ| त्र्यशीतिरुर्ध्वम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అస్థిసంధీన్యాహ|| 66||
తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పాదాంగులౌ ప్రత్యేకం త్రయః| ద్వావంగుష్ఠే| తే చతుర్దశ| ఏకైకో గుల్ఫజానువంక్షణేషు||67||
View original
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुलौ प्रत्येकं त्रयः| द्वावङ्गुष्ठे| ते चतुर्दश| एकैको गुल्फजानुवङ्क्षणेषु||६७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం ప్రత్యేకం త్రయ అంగులీషు| ద్వాదశ| త్రిష్వస్థిషు అంగుల్యాః ద్వే| శలాకాయాః తృతీయః| అంగుష్ఠమధ్య ఏకః| శలాకాయాం ద్వితీయ ఇతి చతుర్దశ కరే| గుల్ఫాదిష్వేకైకః| ఏవం శాఖాష్వష్టషష్టిః సంధయః||67||
త్రయః కటికపాలేషు| చతుర్వింశతిః పృష్ఠవంశే| తద్వత్ పార్శ్వయోః| అష్టావురసి||68||
View original
त्रयः कटिकपालेषु| चतुर्विंशतिः पृष्ठवंशे| तद्वत् पार्श्वयोः| अष्टावुरसि||६८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
త్రయశ్చతుర్వింశతిద్వయం అష్టావిత్యేకోనషష్టిరంతరాధౌ| తద్వదితి పృష్ఠవంశవత్| పార్శ్వ ఏకస్మిన్ ద్వాదశాన్యస్మిన్ ద్వాదశపరశుకాశ్రయత్వాత్ సంధీనాం|| 68||
అష్టౌ గ్రీవాయాం| త్రయః కంఠనాడ్యాం| అష్టాదశ కంఠనాడీనిబద్ధా హృదయయకృత్క్లోమనాడీషు| ద్వాత్రింశద్దంతమూలేషు| ఏకైకః కాకలనాసామూర్ద్ధసు| ద్వౌ ద్వౌ గండకర్ణశంఖవర్త్మనేత్రహనుసంధిషు| ద్వావుపరిష్టాత్ భ్రువోః| పంచ శిరఃకపాలేషు||69||
View original
अष्टौ ग्रीवायाम्| त्रयः कण्ठनाड्याम्| अष्टादश कण्ठनाडीनिबद्धा हृदययकृत्क्लोमनाडीषु| द्वात्रिंशद्दन्तमूलेषु| एकैकः काकलनासामूर्द्धसु| द्वौ द्वौ गण्डकर्णशङ्ख़वर्त्मनेत्रहनुसन्धिषु| द्वावुपरिष्टात् भ्रुवोः| पञ्च शिरःकपालेषु||६९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అష్టౌ త్రయః అష్టాదశద్వాత్రింశదేకః ఏకః ఏకః గండాదిషు ద్వౌ ద్వౌ షట్స్వేవం ద్వాదశ ద్వౌ పంచ ఇతి త్ర్యశీతిరుర్ధ్వం| తిసృషు హృదయాదినాడీష్వష్టాదశసంధయః| తే చ కంఠనాడ్యాం నిబద్ధాః అతఏవ శిరసి గణితాః| హన్వోః సంధిర్హనుసంధిః| ద్వౌ ద్వౌ గండాదీనామిత్యేకైకస్మిన్ గండాదావేకైకః సంధిర్జ్ఞేయః| ఉపరిష్టాద్ద్వావితి భ్రువోరుర్ధ్వే| శిరోవర్తులతయా శిరఃకపాలేషు పంచ| ద్వౌ లలాటపార్శ్వయోః| ద్వౌ కృకాటికాపార్శ్వయోః| ఏక ఋజుః|| 69||
తేఽంగులిగుల్ఫలజానుమణిబంధకూర్పరేషు కోరసంజ్ఞాః| కక్షావంక్షణదంతమూలేషూలూఖసంజ్ఞాః| అంసపీఠగుదభగనితంబేషు సాముద్గాః| గీవాపృష్ఠవంశయోః ప్రతరాః| శిరఃకటీకపాలేషు తున్నసేవనీసంజ్ఞాః| హనూభయతో వాయసతుండాః| కంఠనేత్రహృదయయకృత్ప్లీహక్లోమనాడీషు మండలసంజ్ఞాః| శ్రోత్రశృంగాటకేషు శంఖావర్తాః| ఇత్యస్థిసంధయోఽష్టవిధాః||70||
View original
तेऽङ्गुलिगुल्फलजानुमणिबन्धकूर्परेषु कोरसंज्ञाः| कक्षावङ्क्षणदन्तमूलेषूलूख़संज्ञाः| अंसपीठगुदभगनितम्बेषु सामुद्गाः| गीवापृष्ठवंशयोः प्रतराः| शिरःकटीकपालेषु तुन्नसेवनीसंज्ञाः| हनूभयतो वायसतुण्डाः| कण्ठनेत्रहृदययकृत्प्लीहक्लोमनाडीषु मण्डलसंज्ञाः| श्रोत्रशृङ्गाटकेषु शङ्ख़ावर्ताः| इत्यस्थिसन्धयोऽष्टविधाः||७०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం సంధీనాం స్థానవిశేషేణ సంజ్ఞాష్టకమనుగతార్థం| శ్రోత్రశృంగాటకం భ్రువ ఉపరి కర్ణనికటే| ఇత్యస్థ్యాశ్రితానాం సంధీనాం దశోత్తరం శతద్వయముక్తం|| 70||
స్నాయుపేశీసిరాశ్రితైస్తు సహస్రద్వయం న పునః శస్త్రప్రణిధానే తేషు వాచ్యమస్తీతి పృథఙ్నోచ్యతే||71||
View original
स्नायुपेशीसिराश्रितैस्तु सहस्रद्वयं न पुनः शस्त्रप्रणिधाने तेषु वाच्यमस्तीति पृथङ्नोच्यते||७१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్నాయ్వాద్యైః సంధిభిః సహస్రద్వయం భవతి తచ్ఛస్రకర్మానుపయోగాన్నోక్తం| సూక్ష్మాః సిరాః స్నాయవః| పేశ్యః పునః స్నాయ్వాకృతయో మాంసమయ్యః|| 71||
నవ స్నాయుశతాని| తేషాం షట్ శతాని శాఖాసు| త్రింశచ్ఛతద్వయమంతరాధౌ| ఊర్ధ్వం సప్తతిః||72||
View original
नव स्नायुशतानि| तेषां षट् शतानि शाख़ासु| त्रिंशच्छतद्वयमन्तराधौ| ऊर्ध्वं सप्ततिः||७२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథ స్నాయ్వానాం విభాగ ఉచ్యతే| ప్రత్యేకం శాఖాయాం సార్ద్ధశతం స్నాయ్వానామేవం శాఖాసు షట్శతాని|| 72||
తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పాదాంగుల్యాం ప్రత్యేకం షట్షట్| తాని త్రింశత్| దశ దశ పాదతలకూర్చగుల్ఫేషు త్రింశజ్జంఘాయాం| దశ జానుని| చత్వారిందూరౌ| దశ వంక్షణే||73||
View original
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं षट्षट्| तानि त्रिंशत्| दश दश पादतलकूर्चगुल्फेषु त्रिंशज्जङ्ग़ायाम्| दश जानुनि| चत्वारिंदूरौ| दश वङ्क्षणे||७३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తథా చైకస్మిన్ సక్థ్ని పంచ పాదాంగులీషు ప్రత్యేకం షట్| ఏవమంగులీషు త్రింశత్| పాదతలాదిషు త్రిషు దశ-దశ| ఏవం త్రింశదేకీకృత్య షష్టిః| త్రింశద్దశ చత్వారింశద్దశ ఇతి సార్ధశతం| బాహావంగులీకరతలకూర్చమణిబంధనప్రకోష్ఠకూర్పరప్రకాండకక్ష్యాసు క్రమేణోక్తావయవాద్విజ్ఞేయం|| 73||
చత్వారింశత్ కట్యాం| వింశతిర్ముష్కమేఢ్రబస్త్యంత్రేషు| అశీతిః పృష్ఠే| షష్టిః పార్శ్వయోః| అష్టాదశోరసి| చత్వార్యక్షకయోః| అష్టావంసయోః||74||
View original
चत्वारिंशत् कट्याम्| विंशतिर्मुष्कमेढ्रबस्त्यन्त्रेषु| अशीतिः पृष्ठे| षष्टिः पार्श्वयोः| अष्टादशोरसि| चत्वार्यक्षकयोः| अष्टावंसयोः||७४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అంతరాధౌ చత్వారింశద్వింశతిరశీతిః షష్ట్యాష్టాదశ చత్వార్య్యష్టావితి త్రింశదధికాన్యష్టౌ శతాని భవంతి| ముష్కాదిషు చతుర్షు చ వింశతిః సాధారణాని| అక్షకయోర్ద్వే ద్వే| అసంయోశ్చత్వారిచత్వారి|| 74||
ద్వే ద్వే మన్యావటునేత్రౌష్ఠతాలుషు| త్రింశద్ గ్రీవాయాం| త్రీణి జత్రుణి| చత్వారి హన్వోః| పంచ జిహ్వాయాం| ద్వాదశోత్తరాధరేశు దంతమాంసేషు| షణ్మూర్ధని||75||
View original
द्वे द्वे मन्यावटुनेत्रौष्ठतालुषु| त्रिंशद् ग्रीवायाम्| त्रीणि जत्रुणि| चत्वारि हन्वोः| पञ्च जिह्वायाम्| द्वादशोत्तराधरेशु दन्तमांसेषु| षण्मूर्धनि||७५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శిరస్యుచ్యతే-ద్వే మన్యయోః| అవటౌ ద్వే| నేత్రయోర్ద్వే| తాలుని ద్వే-ఇతి దశ| త్రింశత్త్రీణి చత్వారి పంచ ద్వాదశ షడితి మూర్ధని| అక్షకసంధిర్జత్రుః హన్వోర్ద్వే ద్వే| ఉత్తరాధరేషు దంతమాంసేషు షట్షడితి స్నాయ్వానాం నవశతాని| అవటుః కృకాటికా|| 75||
తత్ర శాఖాసు సంధిషు చ ప్రతానవంతి| మహాస్నాయ్వాని తు వృత్తాని తాని కండరాసంజ్ఞాని| బస్త్యామపక్వాశయాంత్రేషు సుషిరాణి| పార్శ్వపృష్ఠోరశిశరస్తు పృథూని||76||
View original
तत्र शाख़ासु सन्धिषु च प्रतानवन्ति| महास्नाय्वानि तु वृत्तानि तानि कण्डरासंज्ञानि| बस्त्यामपक्वाशयान्त्रेषु सुषिराणि| पार्श्वपृष्ठोरशिशरस्तु पृथूनि||७६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్రేత్యాదినా తేషాం దేశవిశేషేణాకారవిశేషా ఉచ్యంతే| ప్రతానవంత్యనేకప్రకారాణి| తేషామేవ స్నాయ్వానాం వృత్తానాం మహతాం చ కండరాసంజ్ఞా| సుబోధం|| 76||
స్నాయుబంధనైర్హి సంధిషు సుబద్ధా తనుర్నౌరివ సమ్యగీహతే| తస్మాదస్థిసిరాదిభ్యోఽపి తాని యత్నతో రక్షేత్||77||
View original
स्नायुबन्धनैर्हि सन्धिषु सुबद्धा तनुर्नौरिव सम्यगीहते| तस्मादस्थिसिरादिभ्योऽपि तानि यत्नतो रक्षेत्||७७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఏతైర్హి స్నాయునిబంధనైస్తనుః సంధిప్రదేశేష్వవబద్ధా సతీ సమ్యగీహతే సాధు కృత్వా చేష్టతే| యథా నౌః సంధిషు ప్రతిబద్ధా సతీ సమ్యగీహతే| తతో హేతోస్తాని స్నాయ్వాని యత్నతో రక్షేదస్థ్యాదిభ్యోఽపి|| 77||
యశ్చ స్నాయ్వాని బాహ్యాన్యభ్యంతరాణి చ సమ్యగ్ జానాతి స గూఢమపి శల్యమాహర్తుం సమర్థో భవతి||78||
View original
यश्च स्नाय्वानि बाह्यान्यभ्यन्तराणि च सम्यग् जानाति स गूढमपि शल्यमाहर्तुं समर्थो भवति||७८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సుబోధం| స్నాయ్వజ్ఞానే చాత్రైవోపయోగో వక్ష్యతే|| 78||
పంచ పేశీశతాని| తాసాం చత్వారి శతాని శాఖాసు షష్టిరంతరాధౌ| చత్వారింశదూర్ధ్వం||79||
View original
पञ्च पेशीशतानि| तासां चत्वारि शतानि शाख़ासु षष्टिरन्तराधौ| चत्वारिंशदूर्ध्वम्||७९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథ పేశ్యః|| 79||
తత్రైకైకస్మిన్ సక్థ్ని పాదాంగుల్యాం ప్రత్యేకం తిస్రః| తాః పంచదశ| దశ దశ ప్రపదే పాదతలే గుల్ఫే చ, తథా పాదస్యోపరి కూర్చే సన్నివిష్టాః| వింశతిర్జంఘాయాం| పంచ జానుని వింశతిరూరౌ||80||
View original
तत्रैकैकस्मिन् सक्थ्नि पादाङ्गुल्यां प्रत्येकं तिस्रः| ताः पञ्चदश| दश दश प्रपदे पादतले गुल्फे च, तथा पादस्योपरि कूर्चे सन्निविष्टाः| विंशतिर्जङ्ग़ायाम्| पञ्च जानुनि विंशतिरूरौ||८०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అంగులీషు పంచదశ| ప్రపదే పాదతలస్యాగ్రభాగే దశ| తథా పాదతలే దశ| గుల్ఫే దశ| పాదస్యోపరి దశ| తాశ్చ కూర్చనామ్ని మర్మణి సన్నివిష్టాః| వింశతిర్జంఘాయాం| జానుని పంచ| ఊరౌ వింశతిరితి శతం సక్థ్ని| తద్వత్తిసృషు శేషాసు శాఖాసు|| 80||
ఏకైకా మేఢ్రసేవన్యోః| ద్వే వృషణయోః| దశ స్ఫిజోః| తిస్రో గుదే, తాస్తు వలీసంజ్ఞాః| ద్వే బస్తిశిరసి| చతస్ర ఉదరే| నాభ్యామేకా| హృద్యామాశయే చ| షట్ యకృత్ప్లీహోండుకేషు| పృష్ఠే పంచోర్ధ్వసన్నివిష్టాః| దశ దీర్ఘాః పాRశ్వయోః| దశ వక్షసి| తిస్రోంఽసాక్షకోపరితః||81||
View original
एकैका मेढ्रसेवन्योः| द्वे वृषणयोः| दश स्फिजोः| तिस्रो गुदे, तास्तु वलीसंज्ञाः| द्वे बस्तिशिरसि| चतस्र उदरे| नाभ्यामेका| हृद्यामाशये च| षट् यकृत्प्लीहोण्डुकेषु| पृष्ठे पञ्चोर्ध्वसन्निविष्टाः| दश दीर्ग़ाः पाऱ्श्वयोः| दश वक्षसि| तिस्रोंऽसाक्षकोपरितः||८१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అంతరాధౌ తు ఏకా మేఢ్రే| ఏకా సేవన్యాం| ద్వే| దశ| గుదే తిస్రో వలీసంజ్ఞాః| ద్వే| చతస్రః| ఏకా| ద్వే హృద్యామాశయే చ సాధారణం| యకృదాదిషు త్రిషు షట్| పృష్ఠే పంచ| తాస్తు ఊర్ధ్వం శిరసః సన్నివిష్టాః| దశ| దశ| అంసాక్షకోపరితస్తిస్ర ఇత్యంతరాధౌ షష్టిః| పూర్వైః సహ షష్ట్యధికాని చత్వారి శతాని భవంతి|
దశ గ్రీవాయాం| అష్టౌ గండయోః| అష్టౌ హన్వోః| ఏకైకా గలకాకలజిహ్వామూర్ధసు| ద్వే ద్వే తాలులలాటయోః| నాసౌష్ఠకర్ణేషు చ||82||
View original
दश ग्रीवायाम्| अष्टौ गण्डयोः| अष्टौ हन्वोः| एकैका गलकाकलजिह्वामूर्धसु| द्वे द्वे तालुललाटयोः| नासौष्ठकर्णेषु च||८२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఊర్ధ్వాంగ ఉచ్యతే-దశాష్టవష్టావేకైకైకైకా ద్వే-ద్వే-ద్వే-ద్వే-ద్వే ఇతి చత్వారింశత్| కాకలం కంఠమధ్యం| కాకలస్యాధో నాలం| మూర్ధా శిరః| నాసాయాం ద్వే| ఓష్ఠయోః కర్ణయోశ్చ ప్రత్యేకమేకా| ఇతి పుం<సం< దివ్=""><స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: 13ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: 009; background: yellow; text-align:center;" id="vya_trans_35">पुं<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&గ్త్;पुं&ల్త్;सम्&ల్త్; दिव्=""&గ్త్;&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५">पुṁ<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३५"&గ్త్; &ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&గ్త్;पñचप्ēśīśअत्āनि||&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६">पञ्चपेशीशतानि|| <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&గ్త్;८२|| &ల్త్;ब्र्&గ్త్;&ల్త్;ब्र्&గ్త్; &ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&గ్త్; &ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&గ్త్; &ల్త్;ब्र्&గ్త్;&ల్త్;ब्र्&గ్త్; &ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&గ్త్; &ల్త్;दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३६" च्लस्स्="हिद्देन्"&గ్త్;पञ्चपेशीशतानि||&ల్త్;स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: ००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"&గ్త్; &ల్త్;ब्र्&గ్త్;&ల్త్;ब्र्&గ్త్; &ల్త్;ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"&గ్త్; <దివ్ ఇద్="వ్య_త్రన్స్_36" చ్లస్స్="హిద్దేన్">పంచపేశీశతాని||<స్పన్ స్త్య్లే="వ్హితే-స్పచే:ప్రే-లినే; ఫోంత్-సిజే: 13ప్త్; ఫోంత్-వైఘ్త్:బోల్ద్; చోలోర్: 009; background: yellow; text-align:center;" id="vya_trans_36">पञ्चपेशीशतानि|| 82||८२|| <బ్ర్><బ్ర్> <హ్ర్ చ్లస్స్="దౌబ్లేళినే"> పంచపేశీశతాని|| 82||
స్త్రీణాం తు వింశతిరధిక| తత్ర దశ స్తనయోః| తాసాం యౌవనే పరివృద్ధిర్భవతి| దశ యోనౌ||83||
View original
स्त्रीणां तु विंशतिरधिक| तत्र दश स्तनयोः| तासां यौवने परिवृद्धिर्भवति| दश योनौ||८३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్త్రీణాం వింశతిః పేశ్యోఽధికాః| తాసాం మధ్యాద్దశ స్తనయోః| తాసాం బాలభావే సద్భావమాత్రం| యౌవనే వృద్ధిః| యోనౌ దశ|| 83||
తాసామభ్యంతరాశ్రితే ద్వే| ముఖాశ్రితే వృత్తే ద్వే| తిస్రో గర్భమార్గాశ్రయాః| యస్యాం గర్భస్తిష్ఠతి| యోనిస్తు శంఖనాభ్యాకృతిస్త్ర్యావర్తా| తస్యాస్తృతీయ ఆవర్తే పిత్తపక్వాశయాంతరే రోహితమత్స్యముఖాకారా గర్భశయ్యా| తస్యాం శుక్రార్త్తవప్రదేశిన్యస్తిస్రః పేశ్యః||84||
View original
तासामभ्यन्तराश्रिते द्वे| मुख़ाश्रिते वृत्ते द्वे| तिस्रो गर्भमार्गाश्रयाः| यस्यां गर्भस्तिष्ठति| योनिस्तु शङ्ख़नाभ्याकृतिस्त्र्यावर्ता| तस्यास्तृतीय आवर्ते पित्तपक्वाशयान्तरे रोहितमत्स्यमुख़ाकारा गर्भशय्या| तस्यां शुक्रार्त्तवप्रदेशिन्यस्तिस्रः पेश्यः||८४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాసాం విభాగః| ద్వే అభ్యంతరే మహాస్రోతసి ప్రవృత్తే| ద్వే యోనిముఖాశ్రయే వృత్తాకారే| తిస్రో గర్భమార్గమాశ్రితాః| తిస్రశ్చ గర్భాశయేశుక్రార్త్తవప్రవేశిన్యో గర్భశయ్యాయాం ప్రతిబద్ధాః| సా చ యోనౌ శంఖనాభ్యాకృత్యా తృతీయ ఆవర్తే నిబద్ధా| రోహితమత్స్యముఖాకారా గర్భశయ్యా|| 84||
తాభిర్హి శరీరే తనుబహలస్థూలాణుపృథువృత్తహ్రస్వదీర్ఘస్థిరమృదుశ్లక్ష్ణకర్కశాభిః సంధ్యస్థిసిరాస్నాయ్వని ప్రచ్ఛదితాని||85||
View original
ताभिर्हि शरीरे तनुबहलस्थूलाणुपृथुवृत्तह्रस्वदीर्ग़स्थिरमृदुश्लक्ष्णकर्कशाभिः सन्ध्यस्थिसिरास्नाय्वनि प्रच्छदितानि||८५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇత్యనంతరోక్తాభిః పేశీభిస్తనుత్వాదిగుణయుక్తాభిః శరీరే సంధ్యస్థిసిరాస్నాయ్వని ప్రచ్ఛాదితాని|| 85||
సిరాధమనీముఖానాం త్వణుశే విభజ్యమానానామేకోనత్రింశచ్ఛతసహస్రాణి నవ చ శతాని షట్పంచాశతాని భవంతి| తాభిరిదం శరీరం గవాక్షితం పినద్ధమాతతంచ| తావంతి చ కేశశ్మశ్రులోమాని||86||
View original
सिराधमनीमुख़ानां त्वणुशे विभज्यमानानामेकोनत्रिंशच्छतसहस्राणि नव च शतानि षट्पञ्चाशतानि भवन्ति| ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं पिनद्धमाततञ्च| तावन्ति च केशश्मश्रुलोमानि||८६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సిరాః నాతిస్థూలా రజ్జ్వాకార అంతస్సుషిరా వాతాదివహాః| ధమన్యస్తద్విశేషా ఏవ వక్ష్యమాణలక్షణాః| తాభిః శరీరం గవాక్షితం జాలవత్ పినద్ధం బద్ధం యంత్రరజ్జువదాతతం విస్తారితం పటతంతువత్| కేశాదీని చ తావంత్యేవ|| 86||
తాసాం హి ముఖాని తత్ప్రతిబద్ధాన్యతస్తాని తాభిరాప్యాయ్యంతే| తైశ్చ తాః స్వదేమభివహంతి| తథాఽభ్యంగలేపాదివీర్య్యం త్వచి విపక్వమంతర్నయంతి స్పర్శంచ గృహ్ణంతి||87||
View original
तासां हि मुख़ानि तत्प्रतिबद्धान्यतस्तानि ताभिराप्याय्यन्ते| तैश्च ताः स्वदेमभिवहन्ति| तथाऽभ्यङ्गलेपादिवीर्य्यं त्वचि विपक्वमन्तर्नयन्ति स्पर्शञ्च गृह्णन्ति||८७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అణుశో విభజ్యమానానాం సూక్ష్మైర్భాగైః క్రమేణ విభాగం గచ్ఛంతీనాం తాసాం సిరాధమనీనాం ముఖాని సర్వత్ర ప్రసృతాని తత్ప్రతిబద్ధాని కేశాద్యనుబద్ధాది| అతో హేతోస్తాని కేశాదీని తాభిః సిరాధమనీభిరాప్యాయ్యంతే| తైశ్చ కేశాద్యనుబద్ధైర్ముఖైరేతాః స్వేదమభివహంత్యభ్యంగాది వీర్యం త్వచి విపక్వం సదంతర్నయంతి| స్పర్శం గృహ్ణంతి||87||
స్రోతాంసి పునరసంఖ్యేయాన్యేవ| తథాపి తు సిరాదీని యథాస్థూలం యథోపయోగం చాన్యత్రోపదేక్ష్యంతే||88||
View original
स्रोतांसि पुनरसङ्ख़्येयान्येव| तथापि तु सिरादीनि यथास्थूलं यथोपयोगं चान्यत्रोपदेक्ष्यन्ते||८८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్రోతాంసి మార్గాః యైరన్నసారో ధాతుతాం యాతి| సౌక్ష్మ్యాత్ ప్రతానవత్త్వాచ్చాపరిసంఖ్యేయాని సిరాదీని| సిరాధమనీస్రోతాంస్యసంఖ్యాన్యపి యథాప్రధానం యథోపయోగం చ యాని ప్రధానాని, యాని చికిత్సార్థముపయుజ్యంతే తాన్యన్యత్ర సిరావిభాగాదావుపదేక్ష్యంతే|| 88||
ఇత్యేవం పరిసంఖ్యాతాః శరీరే మూర్తిమంతః స్థిరా భావాః||1||
View original
इत्येवं परिसङ्ख़्याताः शरीरे मूर्तिमन्तः स्थिरा भावाः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇతి శరీరే మూర్త్తాః కఠినాః స్పర్శనేంద్రియాధిగమ్యా భావాస్త్వగాదయః పరిసంఖ్యాతా యథోక్తేన భేదేన|| 89||
ద్రవాస్తు యత్తదతియోగేన చ్యవమానం పురీషమనుబధ్నాతి| తథా మూత్రం రుధిరమన్యాంశ్చ శరీరే ధాతూన్| యచ్చ సర్వశరీరగతం బాహ్యా త్వగ్విభర్తి| యచ్చ త్వగంతరే వ్రణగతం లసీకాశబ్దవాచ్యం| యచ్చోష్మానుబద్ధం రోమకూపేభ్యోఽభినిష్పతత్స్వేదవాచ్యం| తదుదకం||90||
View original
द्रवास्तु यत्तदतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति| तथा मूत्रं रुधिरमन्यांश्च शरीरे धातून्| यच्च सर्वशरीरगतं बाह्या त्वग्विभर्ति| यच्च त्वगन्तरे व्रणगतं लसीकाशब्दवाच्यम्| यच्चोष्मानुबद्धं रोमकूपेभ्योऽभिनिष्पतत्स्वेदवाच्यम्| तदुदकम्||९०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ద్రవాస్తు భవంతీతి శేషః| తే చోదకమూత్రాదయః| తత్రోదకం దేహే యత్ కర్త్తృకర్మభూతమతియోగేన చ్యవమానం పురీషమనుబధ్నాతి| తత్ప్రసాదాద్ధ్యతీసారే వేగానాం గతసంఖ్యత్వం| తథాతియోగేన చ్యవమానం మూత్రప్రమేహే| రక్తపిత్తే చ రుధిరమితి| అన్యాంశ్చ శరీరే ధాతూన్ పిత్తశ్లేష్మాదీనతియోగేన ప్రవర్తమానాననుబధ్నాతి| తదుదకమితి సంబంధః| సుబోధం|| 90||
తస్యాద్యస్య చాహారసారస్య రసాఖ్యస్య రక్తస్య శకృతః శ్లేష్మణః పిత్తస్య మూత్రస్య వసాయాః మేదసో మజ్జ్ఞశ్చ స్వేన స్వేనాంజలిప్రమాణేన యథాపూర్వమేకాదిసంఖ్యాప్రవృద్ధిః|1|
View original
तस्याद्यस्य चाहारसारस्य रसाख़्यस्य रक्तस्य शकृतः श्लेष्मणः पित्तस्य मूत्रस्य वसायाः मेदसो मज्ज्ञश्च स्वेन स्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख़्याप्रवृद्धिः|१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తస్యేత్యుదకస్య రసాఖ్యస్యాద్యాహారసారస్య చ రక్తాదీనాం చ మజ్జాంతానామష్టానాం స్వేనస్వేనాంజలిప్రమాణేన యథాపూర్వమేకాదిసంఖ్యాప్రవృద్ధిర్విజ్ఞేయా| స్వేనస్వేనేత్యంజలిప్రమాణేకాంత్యస్యైనాంజలిత్వం| తత్పూర్వాణాం క్రమేణైకైకాంజలివృద్ధిః| మజ్జా ఏకోఽంజలిః ద్వ్యంజలిర్మేదః| వసా త్ర్యంజలి| యావదుదకస్య దశాంజలయో దేహే|| 91||
అర్ద్ధాంజలిః శుక్రస్య||1||
View original
अर्द्धाञ्जलिः शुक्रस्य||१||
🔊 Audio coming soon
తావదేవ మస్తిష్కమోజశ్చ||92||
View original
तावदेव मस्तिष्कमोजश्च||९२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఓజశ్శుక్రమస్తిష్కాణి ప్రత్యేకం స్వేనాంజలిప్రమాణేనార్ధాంజలాని| సుబోధం|| 92||
స్త్రీణాం రజసోఽంజలయశ్చత్వారః| స్తన్యస్య ద్వౌ| ఉభయమపి చైతద్రసప్రసాదాత్మకమితి| సమధాతోః పరిమాణమిదం| అతో వృద్ధిక్షయౌ యథాస్వం లక్షణైర్విభావయేదపరాంశ్చాపరిసంఖ్యాతాన్మూర్తోమూర్తాన్ భావాన్| తద్యథా-మాంసకర్ణాదిమలాన్ వాయుబుద్ధిస్మృత్యాదీంశ్చ||93||
View original
स्त्रीणां रजसोऽञ्जलयश्चत्वारः| स्तन्यस्य द्वौ| उभयमपि चैतद्रसप्रसादात्मकमिति| समधातोः परिमाणमिदम्| अतो वृद्धिक्षयौ यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदपरांश्चापरिसङ्ख़्यातान्मूर्तोमूर्तान् भावान्| तद्यथा-मांसकर्णादिमलान् वायुबुद्धिस्मृत्यादींश्च||९३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఉభయం రజః స్తన్యలక్షణం రసస్య ధాతోః ప్రసాదాత్ సంభవతి| ఇదం యథోక్తం పరిమాణం సమధాతోర్నీరుజో విజ్ఞేయం| అన్యస్య త్వేతేషాం వృద్ధిక్షయౌ దోషభేదీయప్రదర్శితైర్యథాస్వం లక్షణైర్విభావయేత్| అపరాంశ్చ మూర్త్తాన్ మాంసకర్ణమలాదీన్ అమూర్త్తాంశ్చ వాయుబుద్ధిస్మృత్యాదీన్ భావాన్యథాస్వం లక్షణైర్విభావయేదితి సంబంధః|| 93||
ధాన్వంతరీయాః పునః పఠంతి| విలక్షణాని హి శరీరాణి నిత్యమేవ చ చలా దోషధాతుమలాః| తస్మాదుదకాదీనామపి సమత్వం మాంసాదివత్ పరిమాణతో నిర్దేష్టుమశక్యం| కేవలం స్వాస్థ్యమాత్రేణానుమానతో లక్షయేత్ ఇతి||94||
View original
धान्वन्तरीयाः पुनः पठन्ति| विलक्षणानि हि शरीराणि नित्यमेव च चला दोषधातुमलाः| तस्मादुदकादीनामपि समत्वं मांसादिवत् परिमाणतो निर्देष्टुमशक्यम्| केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानतो लक्षयेत् इति||९४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ధాన్వంతరీయాః సౌశ్రుతాః| సుబోధం| దోషాదీనామవ్యవస్థితరూపత్వాద్ దుర్జ్ఞానం ప్రమాణం| కేవలం స్వాస్థ్యమాత్రేణానుమానాత్ లక్షయేదితి|| 94||
సర్వ ఏవ త్వవయవాః పరమాణుభేదేనాతిసౌక్ష్మ్యాదసంఖ్యేయతాం యాంతి||95||
View original
सर्व एव त्ववयवाः परमाणुभेदेनातिसौक्ष्म्यादसङ्ख़्येयतां यान्ति||९५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇదం చ విజ్ఞేయం| స్థూలయా దృష్ట్యా అంగప్రత్యంగానాం సంఖ్యాదికముక్తం| సర్వ ఏవావయవాః పరమాణుభేదేన త్వతిసౌక్ష్మ్యాద్ధేతోరసంఖ్యేయతాం యాంతి| తే చ పరమాణవః ప్రతిక్షణం సజాతీయవిజాతీయసంయోగవిభాగాభ్యాం శరీరభావేన వర్త్తతే| అన్యథా యో వ బాల ఆసీత్ స ఏవ యుక్త్వం ప్రతిపన్న ఇత్యేకస్యాపి నానాత్వాయోగాత్|| 95||
తేషాం సంయోగవిభాగే పరమాణూనాం కర్మప్రేరితో వాయుః కారణం||96||
View original
तेषां संयोगविभागे परमाणूनां कर्मप्रेरितो वायुः कारणम्||९६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం పరమాణూనాం సంయోగవిభాగే దైవపౌరుషకర్మప్రేరితో వాయుః తత్క్రియత్వాత్ కారణం| గ్రంథవిస్తరభయాద్వాతస్యోత్పత్తిర్న దర్శ్యతే| కేవలమేతావద్విజ్ఞేయం| కర్మచోదితవాయువశాత్ సంయుక్తాః పరమాణవః కార్య్యద్రవ్యమారభంతే ద్వ్యణుకాదిక్రమేణ| వాయుకారణాదేవ చ పరమాణూనాం విభాగాత్ సంయోగవినాశేన కార్యద్రవ్యవిశేషః|| 96||
తదేతదంగమభేదేన భేదతశ్చ గృహ్యమాణం బంధాయ మోక్షాయ చ భవతీతి||97||
View original
तदेतदङ्गमभेदेन भेदतश्च गृह्यमाणं बन्धाय मोक्षाय च भवतीति||९७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అత ఉపసంహరతి-తదేతదనుక్రాంతరూపమంగం శరీరమభేదేనైకత్వేన గ్రాహ్యమాణం రామణీయకాదుపాదేయత్వేన బంధాయ జన్మమరణప్రవృత్తిపరంపరాప్రవృత్తయే భవతి| తదేవానంతరోక్తేన ప్రకారేణ భేదేన గ్రాహ్యామాణం నిస్సారం జుగుప్సితవాస్తుసమారబ్ధత్వేన హేతునా మోక్షాయ రాగాదినిమిత్తక్రియాకలాపపరిహారాద్భవతి|| 97||
భవతి చాత్ర- ఇతి సర్వావయశో యో జానాతి కలేవరం| అహితేషు స మోహేన న కదాచిత్ ప్రవర్తతే||98||
View original
भवति चात्र- इति सर्वावयशो यो जानाति कलेवरम्| अहितेषु स मोहेन न कदाचित् प्रवर्तते||९८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం శారీరస్థానేఽంగ- విభాగో నామ పంచమోఽధ్యాయః భవతి చాత్రేతి శ్లోకేనోపసంహారే తంత్రరీతిః| ఇత్యనేన ప్రకారేణ సర్వావయవశః సర్వమవయవం యః పురుషః కలేవరం శరీరే జానాతి సోఽహితేషు ఉభయలోకవిరుద్ధేషు మోహాన్న ప్రవర్త్తతే| గృహీతవస్తుతత్త్వః- సన్నిహితాని పరిత్యజ్య హితేష్వేవ ప్రవర్త్తతే ఇత్యర్థః|| 98|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే పంచమోఽధ్యాయః
అథాతః సిరావిభాగమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పూర్వాధ్యాయే శరీరావయవభేదే స్వల్పవ్యక్తత్వాత్ సిరాదిర్నిర్ణీతశేషస్తత్రాపి సిరాణాం ప్రాధాన్యాన్నిర్ణయార్థమధ్యాయారంభః|| 1||
దశమూలసిరా హృదయప్రతిబద్ధాః సర్వాంగప్రత్యంగేష్వోజో నయంతి| తత్ప్రతిబద్ధా హి శరీరచేష్టా||2||
View original
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
దశమూలసిరా ఇత్యాది| మూలసిరాః ప్రధానసిరాః| తతో హి సర్వాః సిరాః భవంతి| తా అంగేషు ప్రత్యంగేషు చౌజో నయంతి|| 2||
తాస్తు ద్వ్యంగులమంగులమర్ధాంగులం యవం యవార్ధంచ గత్వా ద్రుమపత్రసేవనీప్రతావనద్భిద్యమానాః సప్తశతాని భవంతి||3||
View original
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुमपत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాః ప్రభిద్యమానాః ద్రుమపత్రరేఖాప్రతానవత్ సప్తశతాని సిరాణాం భవంతి| తేనైతదుక్తం భవతి-తా హృదయప్రతిబద్ధా దశ సిరా హృదయాద్వ్యంగులం గత్వా ప్రథమం ప్రతానం ముంచంతి| తత అంగులం గత్వా ద్వితీయం| తత అర్ధమంగులం గత్వా తృతీయం| తతో యవం గత్వా చతుర్థం| తతోఽపి యవార్ధం గత్వా పంచమమితి| తతో న భిద్యంతే| సర్వేషు చైవం భిద్యమానా ఇతి యోజ్యం యావద్భేదోఽస్తి| సప్తశతాని ప్రతానానాం దీర్ఘాణాం భవంతి|| 3||
తాసాం చతుఃశతీ శాకాసు| తత్ర షోడశాబ్యధనీయాః||4||
View original
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాభ్యశ్చత్వారి శతాని చతసృషు శాకాసు| తత్రేతి చతుశ్శత్యాం షోడశా వ్యధనీయాః|| 4||
షట్త్రింశం శతమంతరాధౌ| తత్ర ద్వాత్రింశత్||5||
View original
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అంతరాధౌ తు షట్త్రింశత్ శతం| తత్ర ద్వాత్రింశదవ్యధనీయా ఇతి సంబంధః|| 5||
చతుష్షష్ట్యధికం శతముర్ధ్వం| తత్రాపి పంచాశత్||2||
View original
चतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
తాసామేకైకస్మిన్ సక్థ్ని శతం| తత్ర న విధ్యేజ్జాలంధరాం| తిస్రశ్చాభ్యంతరగతాః||6||
View original
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जालन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్ర షోడశ శాఖాసు చతసృష్వవధనీయా ఉక్తాస్తత్రైకా పూర్వోక్తజాలంధరా తిస్రశ్చాభ్యంతరసమాశ్రయా అవేధ్యాః|| 6||
ద్వాత్రింశచ్ఛ్రోణ్యా గుదమేఢ్రాశ్రయాః| తాసాం ద్వే ద్వే వంక్షణయోః కటీకతరుణయోశ్చేత్యష్టౌ శస్త్రతో రక్షేత్|2|
View original
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्|२|
🔊 Audio coming soon
చతుర్వింశతిః పృష్ఠే| తాసాం పృష్ఠవంశముభయతో ద్వే ద్వే ఊర్ధ్వ- గామిన్యౌ తాశ్చతస్రః|2|
View original
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
చతుర్వింశతిరుదరే| తాంసాం మేఢ్రస్యోపరి రోమరాజీముభయతో ద్వే ద్వే తా అపి చతస్రః||2||
View original
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
చత్వారింశద్వక్షసి| తాసాం ద్వే హృదయే| ద్వే చ స్తనమూలస్తనరోహితేషు| ఏకైకాపస్తంభాపాలేష్వితి| తాశ్చతుర్దశ||7||
View original
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमूलस्तनरोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆగ్రీవాములాదాఽఽచోరుసంధేరంతరాధిః| తత్ర షట్త్రింశచ్ఛతం సిరాణాం| తద్యథా-ద్వాత్రింశత్ శ్రోణ్యాం| పార్శ్వయోర్ద్వయోః షోడశ| పృష్ఠే చతుర్వింశతిః| ఉరసి చత్వారింశత్| ఇతి షట్త్రింశచ్ఛతమంతరాధౌ సిరాణాం| 'తత్ర ద్వాత్రింశదవ్యధనీయాః' ఇతి యదుక్తం తత్ప్రదర్శ్యతే-అష్టౌ శ్రోణ్యాం| వంక్షణ ఉభయత్ర చతస్రః| కటీకతరుణాఖ్యయోర్మర్మణోశ్చతస్ర ఇత్యష్టౌ| పార్శ్వయోర్ద్వౌ| ద్వయోః పార్శ్వయోరేకైకామూర్ధ్వగాం| పృష్ఠే చతస్రః| పృష్ఠవంశస్యైకస్మిన్ పార్శ్వే ఊర్ధ్వగామిన్యౌ ద్వే| అపరస్మింశ్చ ద్వే ఇతి| జఠరే చతస్రః రోమరాజ్యాః పార్శ్వయోర్ద్వయోర్ద్వే-ద్వే ఇతి| ఉరసి చతుర్దశ| తత్ర ద్వే హృదయే| ద్వే-ద్వే ద్వయోః స్తనమూలయోః| ఇతి చతస్రః| స్తనరోహితయోశ్చతస్రః| అపస్తంభయోరేకైకా| తథాఽఽపాలాపయోరపి| ఏవం ద్వాత్రింశదంతరాధావవ్యధనీయాః|| 7||
చతుర్వింశతిర్గ్రీవాయాం| తాసాం చతస్రోఽష్టౌ చ మర్మసంజ్ఞాః| ద్వే కృకాటికయోః| ద్వే విధురయోరితి షోడశ శస్త్రేణ న స్పృశేత్||4||
View original
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
హన్వోః షోడశ తాసాం సంధిసంబంధిన్యౌ ద్వే||1||
View original
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
షోడశ జిహ్వాయాం| తాసామధో ద్వే రసవేదిన్యౌ| ద్వే వావాక్ప్రవర్త్తిన్యౌ| తాశ్చతస్రః||4||
View original
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वावाक्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
షట్పంచాశన్నేత్రయోః| తయోరున్మేషనిమేషక్రియే ద్వే-ద్వే| ద్వే చాపాంగయోరితి షట్| నాసానేత్రగతాస్తు లలాటే షష్టిః| తాసాం కేశాంతానుగతాశ్చతస్రః| ద్వే చాఽఽవర్తయోః| ఏకా చ స్థపన్యామితి సప్త||7||
View original
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापाङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
కర్ణయోః షోడశ| తాసాం శబ్దవాహిన్యౌ ద్వే| త ఏవ చ శంఖయోస్తాసాం శంఖసంధిగతే ద్వే||3||
View original
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्ख़योस्तासां शङ्ख़सन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
ద్వాదశ మూర్ధని| తాసాముత్క్షేపయోర్ద్వే| సీమంతేష్వేకైకామేకామధిపతావిత్యష్టౌ శస్త్రేణ పరిహరేత్| తథాక్షుద్రికాః కుటిలాః సంకీర్ణాః గ్రంథితాః సంధిషు చాశస్త్రకృత్యాః||4||
View original
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामेकामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
చతుష్షట్యధికం శతముర్ధ్వం శిరసి సిరాణామితి యదుక్తం తద్విభజతే-గ్రీవాయాం చతుర్వింశతిః హన్వోర్ద్వయోః షోడశ| షోడశ జిహ్వాయాం| నాసాయాం చతుర్వింశతిః నేత్రయోః షట్పంచాశత్| లలాటే షష్టిర్నాసానేత్రాశ్రితాస్తాభ్యోఽనన్యా అతో న గణ్యంతే| కర్ణయోర్ద్వయోః షోడశ సిరాస్తా ఏవ శంఖాశ్రితా అతస్తత్రస్థా న గణ్యంతే| మూర్ధ్ని ద్వాదశేతి చతుష్షష్ట్యధికం శతం| అత్ర 'పంచాశదవ్యధనీయాః' ఇతి యదుక్తం తదుచ్యతే-గ్రీవాయాం షోడశ| చతస్రో మర్మసంజ్ఞాః| ద్వే నీలే ద్వే మన్యే ఇతి చతస్రః| అష్టౌ మర్మసంజ్ఞాః మాతృకా ఇతి వక్ష్యమాణాః| ద్వే ద్వయోః కృకాటికయోః| ద్వే చ విధురయోరితి షోడశ| హన్వోర్ద్వయోః| ద్వే హనుసంధిబంధనకర్మణీ| జిహ్వాయాం చతస్రః| ద్వే రసబోధనే జిహ్వాయా అధస్తయా ద్వే వాక్ప్రవర్త్తిన్యౌ ఇతి చతస్రః నాసాయాం తిస్రో యత్ర ద్వే గంధవేదిన్యావేకా చ తాలునీతి తిస్రః| నేత్రయోః షట్| నిమేషే ద్వే| ఉన్మేషే ద్వే| అపాంగయోర్ద్వే ఇతి షట్| లలాటే సప్త| కేశాంతగాశ్చతస్రః| ఆవర్త్తకాఖ్యయోర్మర్మణోర్ద్వే| ఏకా చ భ్రూమధ్యభవే స్థపన్యాఖ్యమర్మణి ఇతి సప్త| కర్ణయోశ్చతస్రః| ద్వే శబ్దవాహిన్యౌ| శంఖయోస్తత్సంధిగతే ద్వే ఇతి చతస్రః| కేశాంతేఽష్టౌ | ద్వయో రుత్క్షేపయోర్ద్వే| సీమంతేషు పంచ| అధిపతౌ రోమావర్త్తమర్మణ్యేకా ఇత్యష్టౌ| ఏవం శిరసి పంచాశదవేధ్యాః| కేవలమేతా ఏవావేధ్యాః| యావత్ క్షుద్రికాః అతిసూక్ష్మాః| కుటిలా అనృజుగామిన్యః| సంకీర్ణాః బహుభిరనభివ్యక్తాః గ్రథితాః సంకోచేన గ్రంథిరూపాః| తథా సంధిషు కూర్పరాదిష్వాశ్రితాః|| 8||
తాసాం యథాస్వం తుర్యాంశవిభాగేన పంచసప్తత్యధికం శతమనిలరక్తం వహతి| ఏష విభాగః పిత్తశ్లేష్మశుద్ధరక్తేష్వపి| స్థితా హ్యేవం దేహమనుగృహ్ణంతి దోషాః| వ్యత్యయేన తు పీడయంతి||9||
View original
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शतमनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्तेष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాసాం చ సప్తానాం శతానాం యథాస్వం శంఖాదిగతసిరాణాం చతుర్థేన విభాగేన ప్రత్యేకం పంచసప్తత్యధికం వాతాదిమిశ్రం రక్తం శుద్ధం చ వహతి| తేన పంచసప్తత్యధికం శతం సిరాణాం వాతరక్తం వహతి| తద్వత్ పిత్తరక్తం, శ్లేష్మరక్తం, శుద్ధరక్తంచ| ఏవమనేన సిరావహననియమేన వ్యవస్థితా దోషాః శరీరమనుగృహ్ణంతి| ఏతద్విపర్య్యయే పీడయంతి|| 9||
తత్ర శ్యావారుణాః ప్రస్పందిన్యః సూక్ష్మాః క్షణపూర్ణరిక్తా వాతరక్తం వహంతి|1|
View original
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं वहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
నీలపీతాసితాః స్పర్శోష్ణాః క్షిప్రస్రావిణ్యః పిత్తరక్తం|1|
View original
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
గౌర్య్యః స్నిగ్ధాః స్థిరాః శీతః కండూమత్యః కఫరక్తం|1|
View original
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
లక్షణసంకరే సంసర్గసన్నిపాతరక్తం||1||
View original
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
సమాగూఢాః స్నిగ్ధాః రోహిణ్యః శుద్ధరక్తమితి||10||
View original
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
నను కథమేతద్ జ్ఞాయత ఇమాః సిరా ఇదం వహంతీత్యాహ-తత్రేత్యాది| సుబోధం| క్షణేన పూర్ణాః ఆధ్మాతాః క్షణేన చ రిక్తాః క్షిప్రం శీఘ్రమేవ వహంతి స్రవంతి| సంసర్గే కిం లక్షణమిత్యాహ-అత్ర తు యది దోషాంతరేణ సంసృష్టో భవతి తదా యథాస్వం లక్షణానాం సంకరో విజ్ఞేయః| రోహిణ్యో లోహితాః| ఇతి సిరా ఉక్తాః|| 10||
ధమన్యస్తు చతుర్వింశతిః||11||
View original
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
క్రమప్రాప్తా ధమన్యః ఉచ్యంతే-ధమన్యో విశిష్టాః సిరా ఏవ| తాశ్చ సంఖ్యయా చతుర్వింశతిః|
తాభిః కాయోఽయమారామ ఇవ జలహారిణీభిః కేదార ఇవ కుల్యాభిరుపస్నిహ్యతి||1||
View original
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
తాభిశ్చ నాభిశ్చక్రనాభిరారకైరివావృతా||12||
View original
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యథా ఆరామో జలహారిణీభిః కేదారః కుల్యాభిరాప్యాయ్యతే తద్వత్తాభిర్నాభిప్రతిబద్ధాభిః కాయ ఆప్యాయ్యతే| చక్రస్య నాభిరక్షః| ఆరాస్తన్నిబద్ధాని కాష్ఠాని సుబోధం|| 12||
తస్యాం నాభ్యాం విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః| యతశ్చ సాఽంతరగ్న్యధిష్ఠానం|13|
View original
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యతశ్చ సా నాభిరంతరగ్నేరధిష్ఠానమతోఽపి తస్యా విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః|| 13||
తస్యాం నాభ్యాం విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః| యతశ్చ సాఽంతరగ్న్యధిష్ఠానం||13||
View original
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యతశ్చ సా నాభిరంతరగ్నేరధిష్ఠానమతోఽపి తస్యా విశేషేణ ప్రాణా వ్యవస్థితాః|| 13||
తాసాం ఖలు ధమనీనాం దశోర్ధ్వం ప్రసృతా దశాధశ్చతస్రస్తిర్య్యక్| తతస్తాభిర్యథాస్వమంగావయవా ధార్య్యంతే ఆపయాయ్యంతే చ||14||
View original
तासां ख़लु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्तिर्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాసాం చ నాభిప్రతిబద్ధానాం మధ్యాద్దశ ధమన్యః ఊర్ధ్వముపరి కాయం గతాః| దశాధః ప్రసూతాః| తిర్య్యక్ చతస్రః|
తాసామూర్ధ్వగా హృదయమభిప్రపన్నాః ప్రత్యేకం త్రిధా జాయంతే| తతస్త్రింశతో మధ్యే ద్వే ద్వే వాతపిత్తకఫరక్తరసాన్ వహతః| అష్టాభిః శబ్దరూపరసగంధా గృహ్యంతే| ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం భాషతే ఘోషం కరోతి స్వపితి ప్రతిబుధ్యతే చ| ద్వే చాశ్రు వహతః| ద్వే చ స్తనాశ్రితే| నార్యాః స్తన్యం నరస్య శుక్రం||15||
View original
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते ग़ोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాశ్చ దశ హృదయం ప్రాప్య ప్రత్యేకం త్రిధా భిన్నాః త్రింశత్ సంపన్నాః| తస్యాశ్చ త్రింశతో ద్వే-ద్వే వాతాదీన్ పంచ వహతః| ఏవం తా దశ| శబ్దాదీంశ్చతురః| అష్టాభిః పురుషో గృహ్ణీతే| తాభిర్హి చిత్తస్థానం శబ్దాదీని యాంతి| భాషణాదిక్రియాచతుష్టయం ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం కరోతి| ఏవం తా అష్టౌ| ఘోషః శబ్దో వ్యక్తః| ద్వే అశ్రువహతః| ద్వే చ స్తనాశ్రితే నార్య్యాః స్తన్యం వహతః| నరస్య తు త ఏవ శుక్రం| ఏవం త్రింశత్|| 15||
అధోగమాః పక్వాశయస్థా ఏవం త్రిధా జాయంతే| తత్ర దశాద్యాః పూర్వవత్| ద్వే వహతోఽన్నం మాత్రాశ్రయేణ| ద్వే తోయం| ద్వే మూత్రం| ద్వే శుక్రం వహతో ద్వే చ ముంచతః| త ఏవ నారీణామార్త్తవం| ద్వే వర్చోనిరసిన్యౌ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే| ఏవం ద్వాదశ| శేషా- స్త్వష్టౌ ధమన్యస్తిరశ్చీనాః స్వేదమభితర్పయంతి||16||
View original
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीणामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
యాస్తు నాభేరధోగమా దశ ధమన్యస్తాః పక్వాశయ ఏవం త్రింశద్భవంతి| తస్యాశ్చ త్రింశతో దశ పుర్వవత్| ద్వే-ద్వే పంచ వాతాదీన్ వహత ఇత్యర్థః| ద్వే మాత్రాశ్రయేణాన్నం వహతః| మాత్రాగ్రహణమాధిక్యప్రతిషేధప్రదర్శనార్థం| ద్వే తోయం ద్వే మూత్రం వహతః| ద్వే పురుషస్య శుక్రం దేహే వహతః| ద్వే చ శుక్రం బహిర్ముంచతః| య ఏవ పురుషస్య శుక్రం త ఏవ స్త్రియా రక్తం| ఇతి చతస్రః| ద్వే చ స్థూలాంత్రప్రతిబద్ధే వర్చోనిరసనకర్మణీ| అష్టౌ శేషా యా అధోగమా అపి మనాక్ తిర్య్యగ్గతాస్తాః స్వేదమభితర్పయంతి| ఏవం నాభేరధస్త్రింశత్|| 16||
తిర్యగ్గామిన్యశ్చతస్రో భిద్యమానాః సుబహుధా భవంతీత్యుక్తం ప్రాక్||17||
View original
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తిర్య్యగ్గామిన్యశ్చతస్రో యా నాభేః పార్శ్వాభ్యాం ద్వే-ద్వే వర్త్తంతే| తా భిద్యమానాః సత్యో బహుధా భవంతి| ఏతచ్చోక్తం ప్రాగంగవిభాగే| తాభిరిదం ప్రకరణం| ఇతి ధమన్య ఉక్తాః|| 17||
స్రోతాంసి పుంసాం నవ కర్ణౌ నేత్రే నాసాపుటౌ ముఖం పాయుర్మూత్రపథః||18||
View original
स्रोतांसि पुंसां नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुख़ं पायुर्मूत्रपथः||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
క్రమప్రాప్తాని స్రోతాంస్యుచ్యంతే| స్రోతాంసి ఛిద్రాణి పుంసాం నవ-ద్వే ద్వే ద్వే, ఏకమేకమేకమితి చ| ఇతి స్త్రీ-పుంసయోః సాధారణాని|| 18||
అన్యాని చ త్రీణి స్త్రీణాం స్తనౌ రక్తపథశ్చ||19||
View original
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్త్రీణాం తు త్రీణ్యధికాని ద్వే స్తనస్రోతసీ ఏకం చ రజఃపథ ఇతి బాహ్యాని స్రోతాంసి|| 19||
తథాఽపరాణ్యంతస్స్రోతాంసి జీవితాయతనాని త్రయోదశ ప్రాణోదకాన్నధాతుమలానామయనాని||20||
View original
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणोदकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆంతరాణి త్రయోదశ జీవిగస్యాయతనాని స్థానాని| ప్రాణాదీనాం పంచానామాయతనాని మార్గాః|| 20||
తత్ర ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ||21||
View original
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్రేతి నిర్ధారణే| ప్రాణవాహినాం హృదయం మూలం మహాస్రోతశ్చ|| 21||
తాని ధాతుక్షయరౌక్ష్యపిపాసాక్షుద్వ్యాయామవేగధారణాదిభిర్దుష్యంతి||22||
View original
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दुष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాని చ ధాతుక్షయాదిభిర్దుష్యంతి|| 22||
తతోఽతిసృష్టం ప్రతిబద్ధమల్పాల్పమభీక్ష్ణం వా సశబ్దశూలముచ్ఛ్వసనం| తత్ర శ్వాసవత్సాధనం||23||
View original
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूलमुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తతః కారణాదతిసృష్టం వాతి బద్ధం వోచ్ఛ్వసనం భవతి| శ్వాసస్యైకత్వాద్విసర్గే దీర్ఘశ్చ భవతి| అల్పాల్పం స్తోకముచ్ఛ్వసనం| అభీక్ష్ణం వాఽత్యర్థం| తత్ర దుష్టేషు ప్రాణవాహిషు స్రోతస్సు శ్వాసోక్తం చికిత్సితం|| 23||
ఉదకవాహినాం తాలు మూలం క్లోమ చ|1|
View original
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च|१|
🔊 Audio coming soon
తాన్యామభయాతిపానోష్ణశుష్కాన్నకషాయతృణనిగ్రహాదిభిర్దుష్యంతి||1||
View original
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिभिर्दुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
తతోఽతితృష్ణా ముఖశోషః కర్ణక్ష్వేడనం తమోదర్శనంచ| దుష్టోదకవహస్రోతస్సు చికిత్సా||2||
View original
ततोऽतितृष्णा मुख़शोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च| दुष्टोदकवहस्रोतस्सु चिकित्सा||२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర తృష్ణోక్తమౌషధం||24||
View original
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఉదకవాహినాం స్రోతసాం తాలుక్లోమనీ మూలం| తేషామామేన భయాదిభిర్దూషణం| దుష్స్టత్వాచ్చాతితృష్ణాది ఉత్పత్తిః| తత్ర తృష్ణోక్తా చికిత్సా| అతిపానం మద్యస్య| ఉష్ణశుష్కాభ్యామన్నస్య సంబంధః| తృణ్నిగ్రహస్తృష్ణావేగనిరోధః| ఆదిగ్రహణేనైవం ప్రకారణామన్యేషామప్యాచారకోపశోషకరాణామాహారవిహారాదీనాం గ్రహణం| క్ష్వేలనం నాదః| తమస ఇవ దర్శనం తమోదర్శనమప్రతిపత్తిః|| 24||
అన్నవాహినామామాశయో మూలం వామపార్శ్వంచ||1||
View original
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपार्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
తేషాం దుష్టౌ సర్వం మాత్రాశితీయోక్తమవగచ్ఛేత్||25||
View original
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్నవాహినాం స్రోతసాం దుష్టత్వే హేతుం కార్య్యం ప్రతీకారం చ సర్వం జ్ఞాతుం మాత్రాశితీయమధ్యాయమవగచ్ఛేత్| తేనైతదుక్తం భవతి-అన్నవాహినామతిమాత్రసమశనాదీని దూషణాని| దుష్టత్వే విషూచికాద్యుత్పత్తి| వమనాదికా చికిత్సా| శేషం సుబోధం| మూలమాశ్రయః| ఉపకారాపకారద్వారమిత్యర్థః| ఏవం ప్రాణోదకాన్నసప్తధాతుమూత్రశకృత్ స్వేదభేదేన త్రయోదశవిధాని స్రోతాంసి| తత్ర ప్రాణోదకాన్నవాహినాం దుష్టౌ హేతులక్షణౌషధాన్యుక్తాని|| 25||
రసవాహినాం హృదయం మూలం దశ ధమన్యశ్చ|1|
View original
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
రక్తవాహినాం యకృత్ ప్లీహా చ|1|
View original
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
మాంసవాహినాం స్నాయూని త్వక్ చ|1|
View original
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
మేదోవాహినాం వృక్కౌ మాంసం చ|1|
View original
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
అస్థివాహినాం జఘనం మేదశ్చ|1|
View original
अस्थिवाहिनां जग़नं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
మజ్జవాహినాం పర్వాణ్యస్థీని చ|1|
View original
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
శుక్రవాహినాం స్తనౌ ముష్కౌ మజ్జా చ|1|
View original
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
మూత్రవాహినాం బస్తిర్వంక్షైణా చ|1|
View original
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षैणा च|१|
🔊 Audio coming soon
శకృద్వాహినాం పక్వాశయః స్థూలాంత్రం చ|1|
View original
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
స్వేదవాహినాం మేదో రోమకూపాశ్చ||1||
View original
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
తేషాం దూషణం వివిధమహితాహారవిహారముపద్రవాన్ పృథక్పృథక్ సాధనం దోషాదివిజ్ఞానీయాద్యథాస్వం వృద్ధిక్షయలక్షణేన లక్షయేత్||26||
View original
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేషాం రసవాహ్యాదీనాం స్రోతసాం నానాప్రకారమహితాహారవిహారం దూషణం| తచ్చ తీక్ష్ణమతినా పరికల్పనీయం| దుష్టానాముపద్రవా వ్యాధయః తచ్చికిత్సా చ దోషాదివిజ్ఞానీయోక్తేన 'రసోఽపి శ్లేష్మవట్ ఇత్యాదినా వృద్ధిక్షయలక్షణేన లక్షయేత్| తేనైతదుక్తం భవతి-ఆహారాది విశేషవశాద్రసవాహిషు దుష్టేషు కదాచిద్రసవృద్ధిజా రోగాస్తత్ర యథాస్వం చికిత్సేతి| ఏవం సర్వత్రాపి వాచ్యం|| 26||
వ్యధే తు స్రోతసాం భ్రమమోహకంపప్రలాపాధ్మానశూలాఽరుచితృట్ఛర్దిజ్వరాతిరుధిరస్రుతిమూత్రపురీషరోధా మరణంచ||27||
View original
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचितृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అనంతరోక్తానాం చ స్రోతసాం వ్యధే శస్త్రాదితాడనే జంతోర్భ్రమాద్యుద్భవః|| 27||
తస్మాత్స్రోతోవిద్ధం ప్రత్యాఖ్యాయోపచరేత్||28||
View original
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख़्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తస్మాద్వైద్యః స్రోతోవిద్ధం చికిత్సాయాం ప్రత్యాఖ్యానం కృత్వా అసాధ్యతాముక్త్వా దైవాత్కించిద్భవేదితి శాస్త్రానుగమనేనోపాచరేత్|| 28||
ఉద్ధృతశల్యం చ సద్యోవ్రణవిధానేన||29||
View original
उद्धृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అంతఃశల్యం చ స్రోతోవిద్ధం శల్యముద్ధృత్యోపాచరేదితి సంబంధః| కేనేత్యాహ-వక్ష్యమాణేన సద్యోవ్రణవిధానేన|| 29||
తత్ర స్రోతసామేవ విశేషాః సిరాధమన్యః||30||
View original
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
అన్యే త్వన్యత్వమిచ్ఛంతి సిరాధమనీస్రోతసాం| కేవలం పరస్పరసన్నికర్షాత్ సదృశకర్మత్వాత్ సౌక్ష్మ్యాచ్చ విభక్తకర్మణామప్యవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే||31||
View original
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్యే త్వాచార్య్యాః సిరాదీనాం పృథక్త్వమిచ్ఛంత్యేవం చ బ్రువతే యత్ సిరాదీనాం పరస్పరవిలక్షణానామవిభాగ ఇవ లక్ష్యతే| తత్ కేవలం పరస్పరసన్నికర్షాదినా హేతుత్రితయేన| సదృశం కర్మ వాహకత్వం యేషాం తే తథోక్తాః| సౌక్ష్మ్యం సూక్ష్మతా|| 31||
అపరే పునరాహుః-స్రోతాంసి సిరాధమన్యో రసవాహిన్యో నాడ్యః పంథానోఽయనాని మార్గాః శరీరచ్ఛిద్రాణి సంవృ తాసంవృతాని స్థానాన్యాశయాః క్షయా నికేతాశ్చేతి శరీరే ధాత్వవకాశానాం లక్ష్యాలక్ష్యాణాం నామానీతి||32||
View original
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
తే చావకాశాః ప్రకుపితాః స్థానస్థాన్ మార్గస్థాంశ్చ ధాతూన్ ప్రకోపయంతి| తేఽపి కుపితాస్తాని స్రోతాంసి స్రోతాంసి చ స్రోతాంసి| ధాతవశ్చ ధాతూన్||3||
View original
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्थांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సర్వేషామేవ దూషయితారో దుష్టా దోషాః|1|
View original
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
తే చ ప్రాయశో దుష్యంత్యగ్నిదోషాత్|1|
View original
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
తస్మాత్తన్నిమిత్తాన్యాయురారోగ్యబలోపచయవర్ణౌజాంసి|1|
View original
तस्मात्तन्निमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
తత్ప్రతిబద్ధాన్యేవ చ రంజకాదీని భూతాగ్నయో ధాత్వగ్నయశ్చ||1||
View original
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
తథాఽన్నమపి పిత్తేనైవ పక్వమమృతతాం యాత్యపక్వం చ విషతాం||33||
View original
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विषताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స్రోతోదుష్ట్యా ధాతుదూషణం ధాతుదుష్ట్యా స్రోతోదూషణం చాహ-త ఇత్యాదినా| ప్రకుపితా దుష్టాః స్థానమాశయస్తత్ర తిష్ఠంతీతి స్థానస్థాః| స్రోతాంసి చ స్రోతాంసీతి యాని స్రోతాంసి దుష్టాని భవంతి తాన్యన్యాన్యపి దూషయంతి| ఏవం ధాతూనామపి వాచ్యం| తేషాం సర్వేషాం ధాతూనాం ధాత్వాశయానాం చ దుష్టాన్ వాతాదీనంతరేణ నాన్యద్ దుష్టౌ కారణం | దోషాణాం దుష్టిరపి ప్రాయోఽగ్నిదోషాత్| అన్యత్ సుబోధం|| 33||
తత్ర పిత్తవిశేషః పాచకసంజ్ఞోఽగ్నిరితి ప్రాగభిహితః||1||
View original
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్రేత్యాదినా పాచకసంజ్ఞమగ్నిం ప్రస్తౌతి| ప్రాగ్దోషభేదీయే పాచకసంజ్ఞః పిత్తభేదోఽన్నస్య పక్తాగ్నిరిత్యుక్తవానసావాచార్య్యః|| 34||
అన్యే పునరాచక్షతే-దోషధాతుమలసన్నిపాతజనితోఽంతరుష్మా యథానిర్దిష్టాధిష్ఠానకర్మాగ్నిరితి||35||
View original
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितोऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్యే పునరాచార్య్యాః పిత్తమగ్నిరితి నేచ్ఛంతి| దోషాదిసంయోగవిశేషజనితోఽంతశ్శరీర ఉష్మాగ్రహాణ్యధిష్ఠానః పాకరాగాదికర్మాగ్నిరిత్యాహుః| అథానంతరమస్య గ్రంథస్య తాత్పర్య్యార్థ ఉచ్యతే- ఇహాయుర్వేదే ఉభయేషామాచార్య్యాణాం భిన్నదర్శనం| ఏకేషామంతరాగ్ని పక్వాన్నసారాత్ క్రమేణ ధాతుపరిపోషోఽన్యేషాం యౌగపద్యేనేతి|| 35||
స ఖలు విధివదభ్యవహృతమన్నజాతం ప్రాణేన వాయునా కోష్ఠమాకృష్టం ద్రవైర్విభిన్నసంఘాతం స్నేహేన మృదూకృతమభిసంధుక్షితః సమానేనామాశయస్థం స్థాలీస్థమివాంబుతండులమగ్నిరంతరగ్నిః పచతి||36||
View original
स ख़लु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठमाकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्ग़ातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धुक्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुलमग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అత్ర క్రమవాదినః ఆహుః-పురుషేణ భుజ్యమానమన్నం కఠినతరదశనాభిఘాతజర్జరితం ప్రయత్నేనోదీరితేన ప్రాణాఖ్యేనానిలేన కంఠనాడ్యా మహాస్రోతసి నిక్షిప్తం నాభిదేశచారిణా సమానేన నాభిపార్శ్వగ్రహేత్యాఖ్యపిత్తధరాకలామర్య్యాదే ఆమాశయే విధృతం ద్రవేణ జలాదినా విభిన్నసంఘాతం స్నేహేన చ మార్దవమాపాదితం పాచకేనేవ సమానేన సంధుక్షితః ప్రదీపితః సన్నంతరగ్నిః పచతి| యథాఽగ్నిః బాహ్యస్తోయతండులం స్థాలీస్థం పచతి|| 36||
తత్తు సర్వరసమపి పచ్యమానమాదౌ మధురీభూతం కఫం ఫేనీభూతముదీరయతి| తతో విదగ్ధమమ్లీభూతమామాశయాత్ చ్యవమానమచ్ఛం పిత్తం| ప్రాప్య చ పక్వాశయం కటుకీభూతమనిలం||37||
View original
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनीभूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यवमानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूतमनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్ర చామాశయే తదన్నం సర్వరసమపి పచ్యమానం సత్ ప్రథమ విక్లేదమాత్రావస్థాయాం మాధుర్యమివ ప్రాప్తం సత్ కఫముదీరయేత్| తచ్చ ఫేనభూతం యథా దధ్యాదితః క్షుభితాత్ ప్రథమం ఫేనసంభవః| తతశ్చామాశయాత్ పాకేన చ్యవమానమమ్లీభూతం సత్స్వచ్ఛం పిత్తముదీరయేత్| తతోఽప్యామాశయాత్ చ్యుతం పక్వాశయేఽగ్నినా శోషితకటుకీభూతం సత్తదన్నం మారుతముదీరయేత్|| 37||
తతశ్చైవం విక్లిన్నం ఆహారే పంచ పంచాత్మకా మహాభూతాగ్నయో వాయునా వ్యస్తాన్ యథాస్వం పంచైవ భూతగుణానాహారస్థాన్ పచంతి| తే పక్వాః పునర్యథాస్వమేవ దేహాశ్రితాంశ్చ స్వవికారభూతాన్ భూతగుణానాప్యాయయంతి||38||
View original
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूताग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणानाहारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
జఠరాగ్నినా కించిత్పక్వవిక్లిన్నాహారే పంచ మహాభూతాగ్నయః పార్థివాదయః పంచాహారస్థాన్ యథాస్వం మహాభూతగుణాన్ పార్థివాదీన ఆహారభాగాన్ పచంతి| పార్థివోఽగ్నిసాదృశ్యాత్ పార్థివమేవాహారభాగం పచతి| ఆప్య ఆప్యమేవ| సర్వత్ర గుణశబ్దోఽవయవవాచీ| తే చ పార్థివాదయః పంచ గుణా పార్థివాదిభిః పంచభిరగ్నిభిః పక్వాః పార్థివాదీనేకదేహస్థాన్ భూతగుణానాప్యాయయంతి| యథాస్వమాత్మీయజాత్యనతిక్రమేణ స్వవికారభూతానిత్యన్నవికారా ఏవదేహే మహాభూతగుణాః|| 38||
ఏవంచ పక్వాదాహారాద్వివిధౌషధగర్భాదివ స్నేహాదచ్ఛః సారభూతో రసాఖ్యః కిట్టాఖ్యశ్చ మలోఽభినిర్వర్తతే||39||
View original
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सारभूतो रसाख़्यः किट्टाख़्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఏవమనంతరోక్తేన ప్రకారేణ పక్వాదన్నాత్ ద్వౌ రాశీ భవతః- కిట్టం సారశ్చ| యథా నానాప్రకారౌషధగర్భాద్ ఘృతాత్ స్నేహః కల్కశ్చ|
తాభ్యాంచ సారమలాభ్యాం తదాత్మకానామేవ శరీరగుణానాం ధాత్వాఖ్యానాం యథాస్వం స్రోతాంసి పారంపర్య్యేణావిచ్ఛిన్నసంతానమాపూర్య్యంతే||40||
View original
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्नसन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తాభ్యాం సారమలాభ్యాం తదాత్మకానాం సారమలస్వభావానాం ధాత్వాఖ్యానాం శరీరగుణానాం రక్తాదీనాం మూత్రదీనాం చ పారంపర్య్యేణ క్రమప్రాప్త్యావిచ్ఛిన్నప్రవాహం కృత్వా స్రోతాంస్యాఽఽపూర్య్యంతే|| 40||
స్రోతోభ్యశ్చ యథావిభాగం యథాయథమేవ ధాతవః పుష్యంతి||1||
View original
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తేభ్యో యథాస్వం ధాతవః పుష్యంతి|| 41||
ఉత్తరోత్తరానుప్రవేశేఽపి చ పుర్వేషాం స్రోతసాం యథాకాలం సమ్యగాహారోపయోగేన పరిణామవతాప్యాయ్యమానానాం నాపచయో భవతి| తతశ్చ ధాత్వాఖ్యాః ప్రసాదమలాః స్వం స్వమేవ మానమనువర్తంతే యథావయఃశరీరం||42||
View original
उत्तरोत्तरानुप्रवेशेऽपि च पुर्वेषां स्रोतसां यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख़्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పూర్వస్య రక్తాదేర్ధాతోరుత్తరానుప్రవేశేఽపి మాంసాదిభావగమనేఽపి న పూర్వేషాం రక్తాదిస్రోతసామపచయో భవతి| కింభూతానాం పూర్వధాతుస్రోతసాం ? యథాకాలం కాలవిచ్ఛేదేన సమ్యగాహారోపయోగేనాప్యాయ్యమానానాం| కింభూతేనాహారోపయోగేనాహ-పరిణామవతా| తేనైతదుక్తం భవతి-సదైవావిచ్ఛేదేన స్రోతాంసి పరిణతోఽన్నసారో యాతి| పూర్వేభ్యశ్చ పూర్వాణ్యాపూర్య్యంతే| అతస్తేషామనపచయః| తథా పరిణామేన చ ధాత్వాఖ్యా దేహధారణాః ప్రసాదాశ్చ మలాశ్చ వయశ్శరీరానతిక్రమేణ స్వం-స్వం ప్రమాణమంజల్యాదివిశేషేణోక్తం నాతివర్త్తంతే| ప్రసాదాః సారా రక్తమాంసకండరాదీని| మలాః కిట్టం కఫలసీకాపిత్తాది| వయోఽనతిక్రమేణేతి బాలస్య ప్రవృద్ధస్య చోక్తాత్ పరిమాణాద్ధీనత్వం నేతి జ్ఞాపనార్థం| యథాశరీరమితి మహాశరీరేషు ప్రసాదమలాః ప్రభూతా భవంతి| లఘుదేహేష్వల్పతా ఇతి జ్ఞాపయతి||
తత్రాఽఽహారరసో వ్యానవిక్షిప్తో యథాస్వం సప్తసు ధాత్వగ్నిషు క్రమాత్ పచ్యమానః స్వాత్మభావప్రచ్యుతిసమనంతరమేవ ప్రాప్తరక్తాదిధాతుసంజ్ఞకః కాలవదస్ఖలితబలప్రమాణో దేహమూర్జయిత్వా ధాతూన్ ధాతుమలాంశ్చ పుష్ణాతి||43||
View original
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्वग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्ख़लितबलप्रमाणो देहमूर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్రేత్యాదినాఽస్మిన్ క్రమధాతుపాకవాదే క్రమం దర్శయతి| ఆహారస్య ప్రధానాగ్నినా పక్వస్య సతః యో రసో భవతి స వ్యానేన హృదయమూలభవేన వాయునా విక్షిప్తః ప్రేరితః స్రోతస్సు వినియుక్తాః సన్ ధాత్వగ్నిషు పచ్యమానః విశిష్టతత్కాలవ్యపదేశయోగ్యస్వరూపప్రచ్యుత్యేకకాలం ప్రాప్తరక్తాదిధాతుసంజ్ఞః కాలవదవిచ్ఛిన్నవాహీ ధాతూన్ రక్తాదీన్ ధాతుమలాంశ్చ కఫాదీన్ పుష్ణాతి| రక్తం రక్తాగ్నేరేవ పాకేన భవతి| మాంసం మాంసాగ్నిరేవేత్యేవమాది యథాస్వశబ్దర్థః దేహమూర్జయన్ శరీరం ప్రాణయన్|| 43||
అథాన్నకిట్టమచ్ఛం మూత్రం ఘనం శకృత్||44||
View original
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं ग़नं शकृत्||४४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథేత్యాదినా ప్రసాదమలయోర్విభాగం దర్శయతి| యో యస్య పాకాత్ ప్రసాదః స తస్య సారో, యో మలః స కిట్టః| సుబోధం|| 44||
రసస్య సారో రక్తం మలః కఫో లసీకా చ||1||
View original
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च||१||
🔊 Audio coming soon
రక్తస్య సారో మాంసం కండరాః సిరాశ్చ| మలః పిత్తం|2|
View original
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम्|२|
🔊 Audio coming soon
మాంసస్య సారో మేదస్త్వచో వసా చ| కిట్టం కర్ణాక్షినాసికాస్యరోమకూపప్రజననమలాః|2|
View original
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षिनासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः|२|
🔊 Audio coming soon
మేదసః సారోఽస్థిస్నాయుసంధయః| కిట్టం స్వేదః|2|
View original
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः|२|
🔊 Audio coming soon
అస్థ్నః సారో మజ్జా| కిట్టం కేశరోమనఖాః||2||
View original
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनख़ाः||२||
🔊 Audio coming soon
మజ్జ్ఞస్తు సారః శుక్రం మలోఽక్షివిట్త్వచాం స్నేహః||45||
View original
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్నమలస్య ఘనాచ్ఛభేదేన ద్వైవిధ్యం| లసీకా జలసదృశీ| వసా స్వచ్ఛస్నేహః| కర్ణాదిషట్కస్య మలశబ్దేన సంబంధః| కర్ణాదిషు మలో దృశ్యత ఏవ| ప్రజననం మేహనం| సంధయోఽస్థిభాగాః పూర్వముక్తాః| అక్ష్యాదేః స్నేహో మలః|| 45||
శుక్రస్య సారమోజః| అత్యంతశుద్ధతయాఽస్య మలాభావః| అన్యే పునరత ఏవ తస్య నేచ్ఛంతి పాకం| అపరే పునః శుక్రసారం గర్భమేవామనంతి||46||
View original
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శుక్రస్య తు క్రమేణ సారసారత్వాచ్ఛుద్ధతయా మలాభావః| అపరే ఆచార్య్యాః| అతః సారాదపి సారతరత్వాద్ధేతోః శుక్రస్య పాకం నేచ్ఛంతి| అన్యే త్వాచార్య్యాః శుక్రస్య సారో గర్భ ఇత్యామనంతీతి|
వాయుః పునరగ్నేరాహారస్య చ బహ్వల్పతయా తస్మాత్తస్మాన్మూర్చ్ఛనావిశేషాదమూర్త్తః శబ్దవానీషచ్ఛబ్దః ప్రచురోఽల్పో వా పంచాత్మా కోష్ఠే ప్రాదుర్భవతి||47||
View original
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मूर्च्छनाविशेषादमूर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆధ్యాత్మికానాం భావానాం సంభవోక్తిప్రసంగే వాయోర్ద్వితయేన ప్రకారేణ సంభవ ఉచ్యతే| వాయుః కోష్ఠే ప్రాణాదిభేదేన పంచాత్మా ప్రాదుర్భవతి| కుతో హేతోః ? ఆభ్యాం మూర్చ్ఛనావిశేషాత్| కథమాహ-అగ్నేర్బహుతయా కదాచిదగ్నేః సమత్వేఽప్యాహారస్యాల్పతయా చ| వాయుః కుతశ్చిన్మూర్చ్ఛనావిశేషాదమూర్త్తోఽపి సంఛబ్దవాన్ భవతి| కుతోఽపీషచ్ఛబ్దః కుతోఽపి ప్రచురః| కుతోఽప్యల్ప ఇతి| అమూర్త్తోఽకఠినః|| 47||
ఏవం చ కృత్వాఽన్నమయా ఏవ దేహే సర్వే భావాః| తేనైవ చేదమేవం చిరేణ వ్యాప్తమంతర్బహిః శరీరయంత్రమనవరతప్రవాహేణ స్వాస్థ్యబలోపచయయుక్తం యావత్ కర్మోపాదానం యాప్యతే| అన్యథా త్వన్నరసోక్షేపణాద్విబద్ధస్రోతసా వా యథావదన- భిసంధీయమానధాతుప్రవాహమంతరా వ్యవచ్ఛిద్యతే| వ్యాధి భాజనం వా భవతి||48||
View original
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తస్మాత్ సర్వే శారీరా భావా అన్నమయాః| తేనైవ చాన్నేనావిచ్ఛిన్నప్రవాహేణ ఇదమనంతరోక్తేన క్రమేణ శరీరం విపరిణమతి| అధ్యాత్మేత్యాత్మని బహిర్వహిర్భాగే| శరీరయంత్రకం యాప్యత ఇతి సంబంధః| కింభూతమిత్యాహ-స్వాస్థ్యేన బలోపచయేన చ యుక్తం| ఏతచ్చ యావత్కర్మోపాదానమాహ| తద్ధేతుకకర్మపరిక్షయాత్| అన్యథేత్యాది సుబోధం| ఇతి క్రమధాతువాదః|| 48||
అన్యే తు వర్ణయంతి-అభ్యవహృతమాత్రస్యాహాఽఽరస్య కంఠనాడీప్రలుఠితస్య మహానిమ్నమవతీర్ణస్య యో య ఏవాంశః కాయాగ్నినాఽవలీఢః పాకముపనీయతే తస్య తస్యైవ ప్రసాదాఖ్యో రసలేశోఽభినిర్వృత్తిసమనంతరం సమం సమస్తధాతుషు సంవృతాసంవృతైః ప్రవిసృతో వివృతముఖేష్వాసన్నేషు స్రోతస్సు భూయాన్ ప్రథమతరం చాన్వేతి| పర్య్యాయేణేతరేష్వపి| ఏవమన్నరస ఏవ సాక్షాత్సర్వధాతూన్ కేనచిదేవ కాలభేదేన పుష్ణాతి న పునర్ధాతవో ధాత్వంతరతాం స్వరూపోపమర్దేన ప్రతిపద్యంత ఇతి||49||
View original
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठनाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसादाख़्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुख़ेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नरस एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यन्त इति||४९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అన్యే పునరాచార్య్యాః అన్నరసాదేవ సకలధాతుసంభవం వర్ణయంతి| న చ ధాతోర్ధాత్వంతరాదుత్పత్తిమిచ్ఛంతి| కథమిత్యాహ-అభ్యవహృతమాత్రస్యేత్యాది| య ఏవాహారభాగః కోష్ఠప్రాప్తిసమనంతరమగ్నినా సంబధ్యతే తస్యైవ తేన పక్వస్యయోఽన్నసారః స తదైవ సర్వధాతుస్రోతస్స్వనుగచ్ఛతి| కేవలం త్వయం విశేషః| వివృతముఖేషు అసంవృతేషు స్రోతస్సు సారసంభవదేశాసన్నేషు చ ప్రథమమన్వేతి భూయాంశ్చాన్వేతి| ఇతరేషు సంవృత్తముఖేషు దూరేషు చ విపర్య్యయేణ| స్వల్పశ్చిరేణ చేత్యర్థః| ఏవమస్మిన్ పక్షే కేవల- మధికృతస్యాన్నసారస్య సకలధాతుపరిపాకత్వముక్తం| యథోత్తరం తు ధాతుస్రోతసాం సంవృతముఖత్వాద్ దూరదూరతరత్వాచ్చ కాలభేద అంగీకృత ఏవ| తేన ద్వయోరపి పక్షయోరన్యతయా న యుగపద్ధాతుసంభవః| ఏకత్ర ధాతోర్ధాత్వంతరోత్పాదాదన్యత్ర సంవృతత్వదూరత్వాభ్యామితి| సుబోధం|| 49||
అగ్నిస్తు బలభేదేన చతుర్విధో భవతి| సమో విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చ||2||
View original
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्च||२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సమో యః సమ్యగేవోపయుక్తమన్నం సమ్యక్ పచతి|1|
View original
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति|१|
🔊 Audio coming soon
విషమోఽసమ్యగప్యపయుక్తం పచతి సమ్యగపి చ న పచతి||1||
View original
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति||१||
🔊 Audio coming soon
తీక్ష్ణోఽసమ్యగప్యుపయుక్తమాశు పచతి| స ఏవ వర్ధమానో ఽత్యగ్నిర్భవతి||2||
View original
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
మందస్తు సమ్యగప్యుపయుక్తముదరగౌరవాధ్మానవిబంధాటోపాంత్రకూజనముఖశోషవాయుస్తంభాదీన్యామలింగాని దర్శయిత్వా చిరాత్ పచతి||1||
View original
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटोपान्त्रकूजनमुख़शोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्शयित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
బాహ్యేనాపి చ జ్వాలాంగారాత్మకేనాగ్నినా నైకాకారః సర్వదా పాకో భవతి| కిముతాంతరాశ్రయేణోష్ణాత్మనా సమేనాపి| తస్మాత్ తం ప్రయత్నతో రక్షేత్||50||
View original
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అగ్నిస్త్వితి| బలభేదేనేతి అగ్నిచాత్రువిధ్యకారణం| తత్రేత్యాదినాఽస్యాగ్నిచతుష్టయస్య లక్షణముచ్యతే| సమో నిత్యధర్మా ఇతి చ సర్వత్రాన్నరక్షామాత్రాశీత్యాద్యుక్తప్రకారేణ| ఉదరగౌరవాదీన్యామలింగాన్యాదిగ్రహణేనాన్యాని చ| బాహ్యోనాపీత్యాదినా జాఠరస్యాగ్నేః ప్రయత్నపరిరక్షణీయత్వం దర్శయతి|| 50||
తత్ర ప్రవరేణ సాత్మ్యేన సమం యథాస్వమపరేణేతరాన్ క్రమశః సాత్మ్యమాపాద్య ప్రవరేణ పరిపాలయేద్దోషోపక్రమణియోక్తేన చ వాతాదిసాధనేన గ్రహణీరోగవిహితైశ్చౌషధవ్యాయామమయోగైరితి||51||
View original
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चौषधव्यायाममयोगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
తత్రేతి నిర్ధారణే| సమముత్కృష్టమగ్నిముత్కృష్టేన సాత్మ్యేన సర్వరసాఖ్యేన రక్షేదితరాన్ విషమాదీనగ్నీనితరేణ ప్రవరేణ సాత్మ్యేనాసర్వరసాఖ్యేన| యథాదోషం సాత్మ్యమాపాద్య ప్రవరేణైవ పరిపాలయేత్| దోషోపక్రమణీయోక్తయా వాతచికిత్సయా విషమం| పిత్తచికిత్సయా తీక్ష్ణం| కఫచికిత్సయా చ మందం చికిత్సేత్| వాతాదిగ్రహణీదోషోక్తేన విధానేన క్రమేణ విషమాదీనౌషధయోగైర్వ్యాయామయోగైశ్చ|| 51||
భవతి చాత్ర- స్వధాతుసమవర్ణాని వృత్తస్థూలాన్యణూని చ| స్రోతాంసి దీర్ఘాణ్యాకృత్యా ప్రతానసదృశాని చ| స్రోతోదూషకః ఆహారః విహారశ్చ ఆహారశ్చ విహారశ్చ యః స్యాద్దోషగుణైః సమః| ధాతుభిర్విగుణో యశ్చ స్రోతసాం స ప్రదూషకః| స్రోతోదుష్టిలక్షణం అతిప్రవృత్తిః సంగో వా సిరాణాం గ్రంథయోఽపి వా| విమార్గతో వా గమనం స్రోతసాం దుష్టిలక్షణం||52||
View original
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्ग़ाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च| स्रोतोदूषकः आहारः विहारश्च आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः| स्रोतोदुष्टिलक्षणम् अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
భవతి చాత్రేతి పద్యారంభే రీతిః| స్రోతాంసి స్వస్య ధాతోర్వర్ణేన సమాని| రక్తస్రోతాంసి రక్తవర్ణాని| మాంసస్రోతాంసి మాంసవర్ణాన్యేవం సర్వత్ర వాచ్యం| కానిచిత్ స్థూలాని| కానిచిదణూని సూక్ష్మాణి| ప్రతానసదృశాని వల్లీవదనేకభంగీప్రవాహయుక్తాని| తేషాంచ స్రౌతసామాహారో విహారశ్చ ప్రదూషకః| కింభూత ఆహ-దోషస్య వాతాదీనామన్యతమస్య గుణైః సమః తథాపి యో వాతాదీనామన్యతమస్య సమగుణోఽపి ధాతుర్భిర్విగుణః| యస్య ధాతోర్య ఏవాహారో విహారశ్చ గుణైర్విపరీతః స ఏవ తస్య స్రోతసాం దూషకః|| 52||
బిసానామివ సూక్ష్మాణి దూరం విప్రసృతాని చ| ద్వారాణి స్రోతసాం దేహే రసో యైరుపచీయతే||53||
View original
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సుబోధం|| 53||
కేచిదాహురహోరాత్రాత్ షడహాదపరే పరే| మాసాత్ ప్రయాతి శుక్రత్వమన్నం పాకక్రమాదిభిః| వృవ్యాదీని ప్రభావేణ సద్యః శుక్రాది కుర్వతే| ప్రాయః కరోత్యహోరాత్రాత్ కర్మాన్యదపి భేషజం||54||
View original
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథాన్నస్య సారః కియతా కాలేన సప్తధాతూన్ అభివ్యాప్నోతీత్యాఽఽహ-కిచిదిత్యాదినా| మతత్రయమేతత్| పాకక్రమాదిభిర్ధాతుపరిణతేః| స్వల్పైర్దినైరసంభవం ప్రదర్శయతి| నను చైకస్మన్నేవాహ్ని వృష్యాదీనాం శుక్రాదికర్త్తృత్వం దృష్టం తత్ కథమిత్యాహ-వృష్యాదీనీత్యాది| ప్రభావః సర్వాతిశాయినీ శక్తిః| ఏకేనాదిశబ్దేన గ్రహణం| ఏకాహః షడ్రాత్రమాసభేదేన మతత్రయే స్థితే ప్రభావాదేవ వాగ్భటః సర్వశాస్త్రసిద్ధాంతం దర్శయతి-ప్రాయ ఇత్యాదినా| న కేవలం వృష్యాది, యావదన్యదపి భేషజం ప్రాయః అహోరాత్రాదేవ కర్మ కరోతి| అహోరాత్రమతిక్రమ్య ఘృతలేహాదీనాం యద్యపి మాత్రాభ్యాసేన రోగోపశమాఖ్యకార్య్యనిర్వృత్తిస్తథాపి తేషాం దినానుదినం కార్య్యకర్త్తృత్వం విద్యత ఏవేతి ప్రదర్శనార్థం ప్రాయోగ్రహణం|| 54||
కఫః పిత్తం మలః ఖేషు ప్రస్వేదో నఖరోమ చ| స్నేహోఽక్షిత్వగ్విశామోజో ధాతూనాం క్రమశో మలాః||55||
View original
कफः पित्तं मलः ख़ेषु प्रस्वेदो नख़रोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పుర్వోక్తమేవ సంగ్రహశ్లోకేనాహ-కఫ ఇత్యాది| కఫాదీని రసాదీనాం క్రమేణ మలాః| రసస్య కఫోరక్తస్య పిత్తం| మాంసస్య కర్ణనాసికాదిస్రోతోమలాః| మేదసః ప్రస్వేదః అస్థ్నో నఖరోమ| మజ్జో నేత్రాదిస్నేహః| పూర్వస్యైవ సంగ్రహాదపునరుక్తం|| 55||
శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే తస్మాత్తం ప్రయత్నేన పాలయేత్||57||
View original
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహ- సంహితాయాం శారీరస్థానే సిరావిభాగోనామ షష్ఠోఽధ్యాయః సుబోధమన్యత్|| 57|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందుర్విరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహ- వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం శారీరస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః