23. āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

trayōviṁśādhyāyārambhō jatrūrdhvarōgaprastāvāllōcanarōgapratiṣēdhārthamāha

Adhikarana AshcotanA~jjanavidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

athāta āścōtanāñjanavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2|| )||3||

sa0-āścōtanaṁ cāñjanaṁ ca, tayōrvidhiryasminnadhyāyē sa ēvam| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana Ashcotanasya viShayaH (1) · Śloka 1

sarvēṣāmakṣirōgāṇāmādāvāścōtanaṁ hitam| ruktōdakaṇḍūgharṣāśrudāharāganivarhaṇam||1||

sa0-sakalānāmapi nayanāmayānāṁ prathamamāścōtanaṁ-pariṣēkō, hitam| yatastadāścōtanamupayuktaṁ rujādighnaṁ syāt| saṅgrahē cōktam (sū.a.32)-"avyaktēṣvēva rujādiṣu tulyaguṇaṁ pakṣmaparihārēṇāścōtanēnaivākṣikōśālēpanam| tacca biḍālakasaṁjñam|" iti|

Adhikarana Ashcotanasya doShabhedenoShNatvAdi AshcotanavidhiH (2) · Śloka 2

uṣṇaṁ bātē, kaphē kōṣṇaṁ, tacchhītaṁ raktapittayōḥ| |2|

sa0-tat-āścōtanaṁ, marutyuṣṇaṁ, kaphē kiñciduṣṇaṁ, raktē pittē ca śītaṁ, hitam|

Adhikarana AshcotanavidhiH (2-4) · Śloka 4

sampratyāścōtanasya vidhimaaha | nivātasthasya vāmēna pāṇinōnmīlya lōcanam||2|| śuktau pralambayā'nyēna picuvartyā kanīnikē| daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulādavasēcayēt||3|| tataḥ pramr̥jya mr̥dunā cailēna, kaphavātayōḥ| anyēna kōṣṇapānīyaplutēna svēdayēnmr̥du||4||

sa0-nivātasthānasthitasyāturasya vaidyō vāmēna pāṇinōnmīlya lōcanamapāṅgadēśē bhājanaṁ nidhaya, anyēna-dakṣiṇakarēṇa, picuvartyā śuktyāṁ pralambayā daśa dvādaśa vā bindūn dvyaṅgulāt-nātinikaṭānnātidūrāt, kanīnikē'vasēcayēt| tata iti anantaraṁ, kōmalēna vastrakhaṇḍēna pramr̥jya-śōdhayitvā, anyēna-śōdhanāt, cailēna kōṣṇajalaplutēnākṣi mr̥du svēdayēt-nātiśayēna| kayōrdōṣayōḥ? vātakaphayōḥ,-na tu pittaraktayōrityarthaḥ|

Adhikarana atyuShNatIkShNAsyAshcotanasya doShaH atishItasyAtimAtrasya ca doShaH atyalpasya doShaH aparisrutasya doShaH (5-6) · Śloka 6

atyuṣṇatīkṣṇaṁ rūgrāgadr̥ṅnāśāyākṣisēcanam| atiśītaṁ tu kurutē nistōdastambhavēdanāḥ||5|| kāṣāyavartmatāṁ gharṣaṁ kr̥cchhrādunmēṣaṇaṁ bahu| vikāravr̥ddhimatyalpaṁ saṁrambhamaparisrutam||6||

sa0-atyarthamuṣṇamatitīkṣṇaṁ vā''ścōtanaṁ rujē-rōgāya, rāgāya-lōhitimrē, dr̥gvināśāya ca syāt| atiśītaṁ tvakṣisēcanaṁ nistōdādīn vidhattē| nistōdaḥ-sūcyava vyadhaḥ| stambhaḥ akṣṇaḥ stambhanamiva| vēdanā-śūlam| kaṣāyavartmatvaṁ kurutē| gharṣō-vartmanōḥ parasparaṁ saṁślēṣaḥ| bahu-atimātraṁ, āścōtanaṁ kr̥cchhrēṇōnmēṣaṇaṁ vidhattē| atyalpamakṣisēcanaṁ vikāravr̥ddhiṁ kurutē| aparisrutamakṣisēcanaṁ saṁrambhaṁ-vētrakṣōbhaṁ, vidhattē|

Adhikarana Ashcotanasya phalam (7) · Śloka 7

kayā yuktyā nētrē prayuktamauṣadhaṁ dōṣānapayati ? ityāha gatvā sandhiśitōghrāṇamukhasrōtāṁsi bhēṣajam| ūrdhvagānnayanē nyastamapavartayatē malān||7||

sa0-sandhyādīnāṁ dvandvaḥ| tataḥ srōtaḥśabdēna ṣaṣṭhīsamāsaḥ| sandhiśabdēnēhākṣikōśasambandhinaḥ sandhayō gr̥hyantē| tēna-akṣikōśasandhisrōtāṁsi śirāsrōtāṁsi mukhasrōtāṁsi gatvā nayanē kṣiptabhauṣadhamūrdhvagān malānapavartayatē|

Adhikarana a~jjanasya viShayaH (8-9) · Śloka 9

athāñjanaṁ śuddhatanōrnētramātrāśrayē malē| pakvaliṅgē'lpaśōphātikaṇḍūpaicchhilyalakṣitē||8|| mandagharṣāśrurāgē'kṣiṇa prayōjyaṁ ghanadūṣikē| ārti pittakaphāsr̥gbhirmārutēna viśēṣataḥ||9||

sa0-atha-āścōtanādanantaraṁ, añjanaṁ prayōktavyam| kīdr̥śasyāturasya? śuddhā tanuryasya saḥ, tasya| malē nētramātrāśrayē-na tvadhikaśarīravyāpini| tathā, pakvaliṅgē| pakvaliṅgatā kathaṁ vēdyā? iti viśēṣaṇadvārēṇāha-alpaśōphēnātikaṇḍvā paicchhilyēna ca lakṣitē-avagatē, 'pakvaliṅgē sati| kīdr̥śē'kṣiṇa? mandāḥ-alpāḥ, gharṣāśrurāgā yasya tasmin| tathā, ghanā dūṣikā-nētramalō, yasminnayanē tasmin| ētadapi pakvaliṅgamēva| pittēna kaphēna raktēna cāturē, mārutēna cāturē viśēṣēṇāñjanaṁ prayōjyam|

Adhikarana a~jjanasya bhedAH (10) · Śloka 10

lēkhanaṁ rōpaṇaṁ dr̥ṣṭiprasādanamiti tridhā| añhjanam|10|

sa0-añjanaṁ ca lēkhanādibhēdēna tridhā| likhyatē-śastrēṇēva, śukrārmādīnīti lēkhanam| rōpyatē-saṁrōhyatē, abhiṣyandādīnīti rōpaṇam| prasādyatē-nirmalīkriyatē, anēnēti prasādanam| dr̥ṣṭēḥ prasādanaṁ dr̥ṣṭiprasādanam| saṅgrahē yat snēhanamañjanaṁ kathitaṁ tadiha rōpaṇadr̥ṣṭiprasādanayōrēvāntarbhūtatvāt pr̥thaṅnōktam|

Adhikarana lekhanasya dravyaNi (10) · Śloka 10

| lēkhanaṁ tatra kaṣāyāmlapaṭūṣaṇaiḥ||10||

sa0-tatra-tēṣu triṣvañjanēṣu madhyāt, lēkhanamañjanaṁ kaṣāyādibhirdravyaiḥ śukrārmādiṣu prayōjyam|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (11) · Śloka 11

rōpaṇaṁ tiktakairdravyaiḥ| |11|

sa0-rōpaṇamañjanaṁ tiktakairdravyaiḥ syāt| tiktagrahaṇamupalakṣaṇārtham| tēna-kaṣāyadravyaiḥ saṁsnēhaiḥ rōpaṇamañjanaṁ vēdyam|

Adhikarana dRuShTiprasAdanasya dravyAni (11-12) · Śloka 12

svāduśītaiḥ prasādanam| tīkṣṇāñjanābhisantaptē nayanē tatprasādanam||11|| prayujyamānaṁ labhatē pratyañjanasamāhvayam| |12|

sa0-svāduśītairdravyaiḥ prasādanamañjanaṁ bhavati| prasādanamēva svāduśītadravyaiśrūrṇaṁ tīkṣṇāñjanābhisantaptē cakṣuṣi prayujyamānaṁ pratyañjanasaṁjñāṁ labhatē|

Adhikarana shalAkAvarNanam (12-13) · Śloka 13

| daśāṅgulā tanurmadhyē śalākā mukulānanā||12|| praśastā, lēkhanē tāmrī, rōpaṇē kālalōhajā| aṅgulī ca, suvarṇōtthā rūpyajā ca prasādanē||13||

sa0-daśāṅgulā rājamāṣasthūlā śalākā praśastā| madhyē tanuḥ| tathā, mukulākārē ānanē-mukhē dvē'pi, yasyāḥ sā mukulānanā| lēkhanāñjanē tāmrī śalākā praśastā| rōpaṇē ca kālalōhōtthā(lōhajā)-kr̥ṣṇaśastrōdbhavā| aṅgulī ca-hastāvayavaviśēṣō, rōpaṇa ēva śastaḥ| ēvaṁ prasādanē'ñjanē suvarṇōtthā kanakōdbhavā, rajatōdbhavā ca śalākā praśastā|

Adhikarana a~jjanakalpanabhedaH, kalpanAtrayasya viShayatrayam (14) · Śloka 14

añjanakalpanā triprakārā syāt| katham ? ityāha piṇḍō rasakriyā cūrṇastridhaivāñjanakalpanā| gurau madhyē laghau dōṣē tāṁ kramēṇa prayōjayēt||14||

sa0-piṇḍādibhēdēna triprakārā'ñjanakalpanā syāt| piṇḍādayō bahudōṣādiṣu kramēṇa prayōjyāḥ| gurau dōṣē piṇḍaḥ prayōjyō, madhyē dōṣē rasakriyā, laghau dōṣē cūrṇa ityarthaḥ|

Adhikarana piNDarasakriyayormAtrA (15) · Śloka 15

harēṇumātrā piṇḍasya vēllamātrā rasakriyā| tīkṣṇasya, dviguṇaṁ tasya mr̥dunaḥ|15|

sa0-tīkṣṇadravyakr̥tasya piṇḍasya harēṇumātraṁ pramāṇaṁ kathayanti| mr̥dudravyakr̥tasya piṇḍasya tat dviguṇaṁ pramāṇaṁ-dviharēṇumātraṁ, vadanti| rasakriyāyā viḍaṅgapramāṇamāhuḥ| [mr̥dudravyakr̥tāyā rasakriyāyā dvivēllamātram|]

Adhikarana cUrNasya mAtrA (15-16) · Śloka 16

| cūrṇitasya ca||15|| dvē śalākē tu tīkṣṇsya, tisrastaditarasya ca| |16|

sa0-cūrṇē tīkṣṇē dviguṇāṁ śalākaṁ, mr̥dau triguṇāṁ śalākāmabhidadhuḥ| tantrāntarē cōktam-"lēkhanamañjanaṁ tāmrarajatakāṁsyādyanyatamēṣu dhāryam| rōpaṇaṁ suvarṇavaṭaśaṅkhānyatamēṣu| prasādanaṁ sphaṭikaplakṣacandanānyatamēṣu dhāryam| ēvaṁ hyañjanamavyāpannaguṇaṁ bhavati| vartērgharṣaṇārthaṁ śilā nimramadhyā'nudgāriṇī pañcāṅgulāyatā tryaṅgulavistārā|" iti|

Adhikarana a~jjanasya kAladvayam (16-17) · Śloka 17

| niśi svapnē na madhyāhnē mlānē nōṣṇagabhastibhiḥ||16|| akṣirōgāya dōṣāḥ syurvardhitōtpīḍitadgutāḥ| prātaḥ sāyaṁ ca tacchhāntyai vyābhrērkē'tō'ñjayētsadā||17||

sa0-niśi-rātrau, añjanaṁ na prayōjyam| tathā svapnē-svapnakālē, añjanaṁ na prayōjyam| tathā, madhyaṁdinē'ñjanaṁ na prayōjyam| na ca mlānē lōcanē'ñjanaṁ prayōjyam| kēna (kābhiḥ) mlānē ? uṣṇābhirdīdhitibhiḥ| yasmādēṣu kālēṣvañjanēna prayuktēna dōṣā vr̥ddhiṁ nītāḥ, tathā'nyasthānagattvādutpīḍitāḥ, tathā drutāḥ- kālasyōṣṇatvādvilayaṁ gatāḥ, akṣirōgāya syuḥ| tasmādēṣu kālēṣvañjanaṁ na prayōjyam| prātarityādi| yataḥ pūrvōktēṣu kālēṣu pūrvōktā dōṣāḥ| tasmāt pūrvāhṇē'parāhṇē ca tacchhāntyai-tasyākṣirōgasyōpaśamāya, vitagābhrē ravau sadaiva nētrē'ñjayēt|

Adhikarana tIkShNA~jjanasya divAniShedhaH niShedhe yuktiH (18) · Śloka 18

vadantyanyē tu na divā prayōjyaṁ tīkṣṇamañjanam| virēkadurbalaṁ cakṣurādityaṁ prāpya sīdati||18||

sa0-anyē tvācāryā ēvaṁ vadanti| yat tīkṣṇamañjanaṁ divā na prayōjyam| kutaḥ ? yasmāccakṣurādityaṁ prāpya sīdati| kimbhūtaṁ ? virēkadurbalam, tīkṣṇāñjanēna virēcitatvāt| tasmāddivasē tīkṣṇamañjanaṁ na prayōjyam|

Adhikarana tIkShNasya rAtriprayoge yuktiH (19) · Śloka 19

ata ēvāha svapnēna ratrau kālasya sau myatvēna ca tarpitā| śītasātmyā dr̥gāgnēyī sthiratāṁ labhatē punaḥ||19||

sa0-yasmātsvapnēna rātrau tarpitā, tathā kālasya-rātryākhyasya, sau myatvēna tarpitā dr̥ṣṭiḥ punah sthairyaṁ prāpnōti, tīkṣṇāñjanakṣōbhitā'pi| kīdr̥gdr̥ṣṭiḥ ? āgnēyī,- agnyutkaṭabhūtasambhavā, tathā śītasātmyā| tasmādrātrāvañjanaṁ prayōjyam| āgnēyīti "sarvatrāgnikalibhyāṁ ḍhagvaktavyaḥ" iti ḍhak| śītaṁ sātmyaṁ yasyāḥ, paittikajvarasyēva|

Adhikarana rogavisheShe divA~api tIkShNaM yojyam (20) · Śloka 20

tadētadanyamatamavyāpakamiti dūṣayannāha atyudriktē balāsē tu lēkhanīyē'thavā gadē| kāmamahynapi nātyuṣṇē tīkṣṇamakṣṇi prayōjayēt||20||

sa0-atyutkr̥ṣṭē kaphē, athavā lēkhanārhē-śukrārmādau, rōgē dinē'pi nātyuṣṇē tīkṣṇamañjanaṁ prayōjayēt| kāmaṁ-anumatamētat| kālasyātyauṣṇyādañjanasya taikṣṇyāccātiyōgēna dr̥ṣṭyupaghātaḥ syāt|

Adhikarana netrasya kathaM tejasopadhAtaH (21) · Śloka 21

ata ēvāha aśmanō janma lōhasya tata ēva ca tīkṣṇatā| upaghātō'pi tēnaiva tathā nētrasya tējasaḥ||21||

sa0-aśmanaḥ-pāṣāṇāt, śastrasyōtpattiḥ| tasmādēva cāśmanaḥ ślakṣṇatādiyōgāttīkṣṇatā| upaghātō'pi-kuṇṭhatvādikaḥ, tēnaiva-pāṣāṇēna, na kēvalaṁ taikṣṇyam| tathā-tēnaivāśmaśastranyāyēna, nētrasya tējasaḥ-agnēraśmasthānīyājjanma| ravisaṁjñāttējasaḥ sakāśāttīkṣṇatā-darśanapaṭutvam| atyuṣṇēna tu tēna tasyōpaghātaḥ| tasmāt yadanyē vadanti sāmānyēnaiva divā'ñjanaṁ na prayōjyamiti, tadasadēva|

Adhikarana rAtrAvapi tIkShNA~jjananiShedhaH, tatprayoge doShaH (22) · Śloka 22

api ca na rātrāvapi śītē'ti nētrē tīkṣṇāñjanaṁ hitam| dōṣamasrāvayētstabdhaṁ kaṇḍūjāḍyādikāri tat||22||

sa0-rātrāvapi nētrē kaphādhikyēnātiśītē-kaṇḍūpaicchhityādyanumitē, tīkṣṇamañjanaṁ na prayōjyam| yatō niśi tīkṣṇamañjanamupayuktaṁ kālasya sau myatvāt dōṣaṁ-srāvaṇyōgyaṁ, asrāvayēt| añjanaṁ stabdhaṁ kaṇḍūjāḍyādikr̥t syāt, na tu śamakāri| tasmāt "śītasātmyā dr̥gāgnēyī sthiratāṁ labhatē punaḥ|" ityētadapyasat| tasmāt pūrvōktamēvānavadyamiti|

Adhikarana bhItAdInAma~jjananiShedhaH (23-24) · Śloka 24

nāñjayēdbhītavamitaviriktāśitavēgitē| kruddhajvatitatāntākṣiśirōrukśōkajāgarē||23|| adr̥ṣṭē'rkē śiraḥsnātē pītayōrdhūmamadyayōḥ| ajīrṇē'gnyarkasantaptē divāsuptē pipāsitē||24||

sa0-bhītādīnāmakṣiṇī vaidyō nāñjayēt| aśitō'tra sadyōbhuktō vēdyaḥ| sadyōbhuktasya narasya nayanē nāñjayēdityarthaḥ| tāntē-sūkṣmabhāsurādidarśanādabhighātādvā glānē, akṣiṇī yasya saḥ, tasmin| adr̥ṣṭē'rkē, jaladacchhannatvāt| tathā, śiraḥsnātādiṣu|

Adhikarana atitIkShNAdi navavidama~jjanaM na prayojanam (25) · Śloka 25

sāmprataṁ yādr̥śamañjanaṁ na prayōjyaṁ tādr̥śaṁ darśayati atitīkṣṇamr̥dustōkabahnacchhaghanakarkaśam| atyarthaśītalaṁ taptamañjanaṁ nāvacārayēt||25||

sa0-atiśabdasya tīkṣṇādibhirghanāntaiḥ sambandhaḥ| atyarthaśītalamityētasmādatyarthaśabdastaptamityatrānuvr̥ttikr̥tēna sambandhēna yōjyaḥ| atitīkṣṇādiguṇamañjanaṁ na prayōjayēt| tantrāntatē cāñjanavidhiruktaḥ-"sukhōpaviṣṭasyāturasya sukhōpaviṣṭō vaidyō vāmāṅguṣṭhēnōttaraṁ vartmōtkṣipya kr̥ṣṇabhāgasyādhaḥ kanīnikādapāṅgaṁ yāvadañjanaṁ nayēt|" iti|

Adhikarana a~jjanAnantaraM kRutyam uktakRutyasya phalam a~jjitasyonmeShAdiniShedhaH (26-27) · Śloka 27

athānunmīlayan dr̥ṣṭimantaḥ sañcārayēcchhanaiḥ| añjitē vartmanī kiñciccālayēccaivamañjanam||26|| tīkṣṇaṁ vyāpnōti sahasā, na cōnmēṣanimēṣaṇam| niṣpīḍanaṁ ca vartmabhyāṁ kṣālanaṁ vā samācarēt||27||

sa0-atha-ēvamañjanasvarūpamavētya, nētrē'ñjitē sati dr̥ṣṭigōlakamanunmīlayan madhyē śanaiḥ śanaiḥ sañcārayēt| kiñcit vartmanī cālayēt| ēvaṁ tīkṣṇāñjanaṁ nētraṁ vyāpnōti-anupraviśati| na ca sahasā-vidhyatikramēṇa, unmēṣanimēṣaṇaṁ kuryāt| caśabdō'vadhāraṇē, naiva samācarēdityarthaḥ| vartmabhyāṁ ca niṣpīḍanaṁ na samācarēt| vāśabdō'vadhāraṇē, kṣālanaṁ ca naiva kuryāt|

Adhikarana kShAlanakAlaH (28) · Śloka 28

apētauṣadhasaṁrambhaṁ nirvr̥taṁ nayanaṁ yadā| vyādhidōṣartuyōgyābhiradbhiḥ prakṣālayēttadā||28||

sa0-apētaḥ-apagataḥ auṣadhasaṁrambhō-bhēṣajakṣōbhō, yasmānnētrāttadēvam| yatō'pētauṣadhasaṁrambhamata ēva nirvr̥taṁ-apētaduḥkhānubandhi, yadā lōcanaṁ syāt, tadā vyādhyādiyōgyairjalaiḥ prakṣālayēt| tatra vyādhiḥ-abhiṣyandādiḥ, dōṣō-vātādiḥ, r̥tuḥ-vasantādiḥ|

Adhikarana kShAlanAntaraM shodhanam (29) · Śloka 29

dakṣiṇāṅguṣṭhakēnākṣi tatō vāmaṁ savāsasā| ūrdhvavartmani saṅgr̥hya śōdhyaṁ vāmēna cētarat||29||

sa0-tatō-nayanaprakṣālanādanantaraṁ, dakṣiṇāṅguṣṭhēna savasrēṇa vāmaṁ nayanamūrdhvavartmani samyagādāya śōdhanīyam| vāmēnāṅguṣṭhēna savāsasā, itarat-dakṣiṇaṁ, ūrdhvavartmani saṅgr̥hya śōdhyam|

Adhikarana kShAlanashodhanAkaraNe doShaH (30) · Śloka 30

kimiti śōdhyam ? ityāha vartmaprāptō'ñjāddōṣō rōgān kuryādatō'nyathā| |30|

sa0-atō'nyathā-aśōdhyamānē, vartmani prāptaṁ ca tadañjanaṁ ca vartmaprāptāñjanaṁ, tasmāt dōṣō rōgān kuryāt| tasmāttacchhōdhyaṁ nayanam|

Adhikarana kaNDUjADyayoH pratIkAraH (30) · Śloka 30

| kaṇḍujāḍyē'ñjanaṁ tīkṣṇaṁ dhūmaṁ vā yōjayēt punaḥ||30||

sa0-kaṇḍūśca jāḍyaṁ cēti samāhāradvandvaḥ| tasmin sati tīkṣṇāñjanaṁ yōjayēt| athavā tīkṣṇaṁ dhūmaṁ yōjayēt|

Adhikarana tIkShNA~jjanAtiyoge pratIkAraH (23) · Śloka 23

tīkṣṇāñjanābhitaptē tu cūrṇaṁ pratyañjanaṁ himam||30.5|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthāna āścōtanā ñjanavidhirnāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ||23||

sa0-punastīkṣṇēnāñjanēnābhitaptē lōcanē cūrṇaṁ pratyañjanaṁ pūrvōktaṁ, hitamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē āścōtanāñjanavidhirnāma trayōviṁśō'dhyāyaḥ|| 23||