21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ઊર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સાપ્રસઙ્ગાદ્ધૂમપાનવિધિં જિગદિષુરાહ-

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

અથાતો ધૂમપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| જત્રૂર્ધ્વકફવાતોત્થવિકારાણામજન્મને| ઉચ્છેદાય ચ જાતાનાં પિબેદ્ધૂમં સદાઽઽત્મવાન્||૧||

સ૦-આત્મવાન્-સુમતિર્હિતાહારવિહારો, જત્રુણ ઊર્ધ્વં શ્લેષ્મવાતોદ્ભવાનાં વિકારાણં-રોગાણાં, અજન્મને-અનુત્પત્ત્યૈ, તથોત્પન્નાનામુચ્છેદાય-વિનાશાય, સદા ધૂમં પિબેત્|

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

સ્નિગ્ધો મધ્યઃ સ તીક્ષ્ણશ્ચ, વાતે વાતકફે કફે| યોજ્યઃ|૨|

સ૦-સ ચ ધૂમઃ સ્નિગ્ધમધ્યતીક્ષ્ણભેદેન ત્રિધા| યથાક્રમં વાતે સ્નિગ્ધો, વાતકફે મધ્યઃ, કફે તીક્ષ્ણો, યોજ્યઃ|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

સ્નિગ્ધાદીનાં વિષયમાહ-વાત ઇતિ| ક્રમેણેતિ શેષઃ| | ન રક્તપિત્તાર્તિવિરિક્તોદરમેહિષુ||૨|| તિમિરોર્ધ્વાનિલાધ્માનરોહિણીદત્તબસ્તિષુ| મત્સ્યમદ્યદધિક્ષીરક્ષૌદ્રસ્નેહવિષાશિષુ||૩|| શિરસ્યભિહતે પાણ્ડુરોગે જાગરિતે નિશિ| |૪|

સ૦-રક્તપિત્તાર્ત્યાદિષુ ધૂમો નાવછારણીયઃ| નનુ, વાતે વાતકફે કફે ચ ધૂમસ્યાનુજ્ઞાતત્વાત્ પિત્તાર્તૌ પ્રાપ્તિરેવ નાસ્તિ| તત્કિં પ્રતિષેધેન? બ્રૂમઃ| વાતપ્રકૃતેર્વાતપિત્તાર્તૌ સત્યાં કશ્ચિદ્ભિષક્પાશો ભ્રાન્ત્યા પ્રકૃત્યનુરૂપોપક્રમચિકીર્ષયા ધૂમં યોજયેત્, તન્નિષેધાર્થમિદમુક્તમ્| અથવા વાતશ્લેષ્મપ્રકૃતેઃ પિત્તાર્તૌ પિત્તપ્રકૃતેર્વા વાતશ્લેષ્માર્તૌ ધૂમો ન યોજ્ય ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થમિદં ગદિતમ્| અશિશબ્દો મત્સ્યાદિષુ વિષાન્તેષુ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ| અત્ર ચ યથાસમ્ભવં પાનં મદ્યાદેઃ, ભોજનં છ મત્સ્યાદેઃ અશનશબ્દેનોચ્યતે| ચતુર્વિધેઽપ્યાહારે અશનશબ્દેનાસ્ત્યેવ વ્યવહારઃ| યથા (હૃ.સૂ.અ. ૮|૧)-"માત્રાશી સર્વકાલં સ્યાત્" ઇતિ કેચિચ્ચ યવાગૂપાયિન્યપિ ધૂમપાનં નેચ્છન્તિ|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| રક્તપિત્તાન્ધ્યબાધિર્યતૃણ્મૂર્ચ્છામદમોહકૃત્||૪|| ધૂમોઽકાલેઽતિપીતો વા| |૫|

સ૦-મૂર્ચ્છા-સંજ્ઞાનાશઃ| મોહાઃ-ચિત્તનાશઃ,'મુહૂ વૈચિત્યે' ઇતિ પાઠાત્| આન્ધ્યબાધિર્યગ્રહણમુત્તમાઙ્ગરોગોપલક્ષ્ણાર્થમ્| તેન સઙ્ગ્રહોક્તમર્દિતમપિ ગૃહ્યતે| ધૂમોઽકાલે-પૂર્વોક્તે રક્તપિત્તાર્ત્યાદૌ, પીતો રક્તપિત્તાદીન્ કુર્યાત્| અપ્રતિષિદ્ધેઽપિ કાલે- ક્ષુતાદૌ, અતિશયેન પીતો વા રક્તાદિકૃત્|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

તત્ર શીતો વિધિર્હિતઃ| |૫|

સ૦-તત્ર-રક્તપિત્તાદ્યાર્તૌ, વિધિઃ-ઉપક્રમો યથાસ્વં સર્પિઃ પાનનસ્યાલેપપરિષેકાદિઃ, શીતો હિતઃ|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

ઇદાનીં ત્રયાણાં ધૂમાનાં કાલં પૃથક્ દર્શયન્નાહ | ક્ષુતજૃમ્ભિતવિણ્મૂત્રસ્ત્રીસેવાશસ્ત્રકર્મણામ્||૫|| હાસસ્ય દન્તકાષ્ઠસ્ય ધૂમમન્તે પિબેન્મૃદુમ્| કાલેષ્વેષુ નિશાહારનાવનાન્તે ચ મધ્યમમ્||૬|| નિદ્રાનસ્યાઞ્જનસ્નાનચ્છર્દિતાન્તે વિરેચનમ્| |૭|

સ૦-ક્ષુતાદીનામષ્ટાનામન્તે મૃદું-સ્નેહનાખ્યં, ધૂમં પિબેત્| એષુ-ક્ષુતાદિષુ કાલેષુ, નિશાહારનાવનાન્તેષુ ચ મધ્યમં ધૂમં પિબેત્| મધ્ય એવ મધ્યમઃ, "મધ્યાન્મઃ" ઇતિ મપ્રત્યયઃ| વિરેછનાખ્યં ધૂમં નિદ્રાદીનામન્તે પિબેત્| નાવનનસ્યશબ્દયોરેકાર્થયોરિહોપાદાનાન્નસ્યક્રમેણ ધૂમં પિબેદિતિ ગ્રન્થકૃતા પ્રતિપાદિતમ્| તેન સ્નિગ્ધનસ્યાન્તે સ્નિગ્ધં-મૃદ્વપરપર્યાયં, ધૂમં પિબેત્| આચાર્યોપદેશાચ્ચ ક્ષુતાદ્યન્તેષુ ચ સ્નિગ્ધં ધૂમં પિબેત્| મધ્યનસ્યાન્તે મધ્યમં ધૂમં પિબેત્| કાલેષ્વિતિ વચનાચ્ચ ક્ષુતાન્તાદિષુ ચ મધ્યમં ધૂમં પિબેત્| એવં તીક્ષ્ણનસ્યાન્તે વિરેચનં ધૂમં પિબેત્| ઇતિ ત્રિષુ સમ્બન્ધઃ| તીક્ષ્ણશબ્દોઽત્ર વિરેચનપર્યાયઃ|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

સામ્પ્રતમત્ર નેત્રસ્વરૂપમાહ | બસ્તિનેત્રસમદ્રવ્યં ત્રિકોશં કારયેદૃજુ||૭|| મૂલાગ્રેઽઙ્ગુષ્ઠકોલાસ્થિપ્રવેશં ધૂમનેત્રકમ્| |૮|

સ૦-બસ્તૌ નેત્રં બસ્તિનેત્રમ્, બસ્તિનેત્રેણ સમં-તુલ્યં, દ્રવ્યં-ધાતુદાર્વસ્થિવેણુજં, યસ્ય-ધૂમનેત્રસ્ય, તદ્બસ્તિનેત્રસમદ્રવ્યં ધૂમનેત્રં શિલ્પિના કારયેદ્ભિષક્| કિમ્ભૂતં નેત્રમ્ ? ત્રયઃ કોશાઃ પર્વાણિ, યસ્ય તત્ ત્રિકોશમ્| તથા, ઋજુ-અવકમ્| તથા, મૂલં ચાગ્રં ચ તસ્મિન્ યથાસઙ્ખ્યમઙ્ગુષ્ઠબદરાસ્થિપ્રવેશમ્| મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠપ્રવેશમગ્રે કોલાસ્થિપ્રવેશમિત્યર્થઃ| અઙ્ગુષ્ઠશ્ચ કોલાસ્થિ ચેતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ| તત્પ્રવિશત્યસ્મિન્નિતિ "પદરુજવિશન્તિ" ઇતિ ઘઞ્|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

ઇદાનીં તીક્ષ્ણાદિકસ્ય ત્રિવિધસ્ય ધૂમસ્ય દૈર્ઘ્યેણ નેત્ર પ્રમાણમાહ | તીક્ષ્ણસ્નેહનમધ્યેષુ ત્રીણિ ચત્વાતિ પઞ્ચ ચ||૮|| અઙ્ગુલાનાં ક્રમાત્પાતુઃ પ્રમાણેનાષ્ટકાનિ તત્| |૯|

સ૦-યથાસઙ્ખ્યં દૈર્ઘ્યેણ તીક્ષ્ણસ્ય ત્રીણ્યષ્ટકાનિ-ચતુર્વિંશતિરઙ્ગુલાનિ, સ્યુઃ| સ્નેહને ચ ધૂમે ચત્વાર્યષ્ટકાનિ-દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલાનિ, સ્યુઃ| મધ્યમે ચ ધૂમે પઞ્ચાષ્ટકાનિ-ચત્વારિંશદઙ્ગુલાનિ, સ્યુઃ| પર્વાનેકત્વં સૂક્ષ્મત્વં દૈર્ઘ્યં ચ નેત્રસ્યેહ કૃતમ્| એવં હિ નયનકર્ણાદીનાં ન બાધકો ધૂમઃ સ્યાદિતિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ.અ.૫|૪૮)-"દૂરાદ્વિનિર્ગતઃ પર્વચ્છિન્નો નાડીતનૂકૃતઃ| નેન્દ્રિયં બાધતે ધૂમઃ" ઇતિ|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

કીદૃશઃ સન્ ધૂમં પીવેત્? ઇત્યાહ | ઋજૂપવિષ્ટસ્તચ્ચેતા વિવૃતાસ્યસ્ત્રિપર્યયમ્||૯|| પિધાય ચ્છિદ્રમેકૈકં ધૂમં નાસિકયા પિબેત્| |૧૦|

સ૦-ઋજુ-સ્પષ્ટં, ઉપવિષ્ટઃ-આસીનઃ| તથા, તચ્ચેતાઃ-ધૂમપાનગતચિત્તઃ| તથા, પ્રસારિતમુખઃ| તથા, નેત્રગતદૃષ્ટિરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| કથં પિબેત્ ? ત્રિપર્યયમ્| આક્ષેપવિસર્ગા-આપાનઃ, ત્રિભિરાપાનૈઃ-પર્યયઃ| તથા, છિદ્રમેકૈકં પિધાય, પ્રકૃતત્વાન્નાસિકાયા એવ| તદેવંવિધઃ સન્ નાસિકયા પિબેત્| એકૈકમિતિ "એકં બહુવ્રીહિવત્" ઇતિ દ્વિત્વસુબ્લોપૌ| તેનાયમર્થઃ,- એકં નાસાપુટં પિધાયાપરેણ નાસાપુટેનાકૃષ્ય ધૂમં પિબેત્| અપરં નાસાપુટં પિધાય તદપરેણાકૃષ્ય તથૈવ પિબેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| પ્રાક્ પિબેન્નાસયોત્ક્લિષ્ટે દોષે ઘ્રાણશિરોગતે||૧૦|| ઉત્ક્લેશનાર્થં વક્ત્રેણ, વિપરીતં તુ કણ્ઠગે| |૧૧|

સ૦-નાસાગતે શિરોગતે વા દોષ ઉત્ક્લિષ્ટે-સ્વસ્થાનાચ્ચાલિતે સતિ, પ્રાક્-પૂર્વં, નાસિકયા પિબેત્| અનુત્ક્લિષ્ટે દોષ ઉત્ક્લેશનાર્થં વક્ત્રેણ પ્રાક્ પિબેત્, પશ્ચાન્નસિકયા| કણ્ઠગે તુ દોષ ઉત્ક્લેશનાર્થં પ્રાઙ્નાસિકયા પિબેત્ પશ્ચાદ્વક્ત્રેણેતિ વિપરીતત્વમ્|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| મુખેનૈવોદ્વમેદ્ધૂમં|૧૧|

સ૦-નાસયાઽઽસ્યેન વા પીતં ધૂમં વક્ત્રેણૈવોત્સૃજેત્|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

નનુ ઘ્રાણેનૈવ કસ્માન્ન મુચ્યતે? ઇત્યાહ | નાસયા દૃગ્વિઘાતકૃત્||૧૧||

સ૦-ઘ્રાણેનોત્સૃજ્યમાનો ધૂમો દૃષ્ટિવિઘાતં તિમિરાદિના કરોતિ| તસ્માન્મુખેનૈવોત્સૃજેત્|

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

આક્ષેપમોક્ષૈઃ પાતવ્યો ધૂમસ્તુ ત્રિસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ| |૧૨|

સ૦-આક્ષેપમોક્ષૈઃ-આદાનવિસર્ગૈઃ, ત્રિભિસ્ત્રિભિસ્ત્રીન્ વારાન્ ધૂમઃ પાતવ્યઃ| ત્રિરિતિ "દ્વિત્રિચતુર્ભ્યઃ સુચ્" ઇતિ સુચ્|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| અહ્નઃ પિબેત્સકૃત્ સ્નિગ્ધં, દ્વિર્મધ્યં, શોધનં પરમ્||૧૨|| ત્રિશ્ચતુર્વા| |૧૩|

સ૦-અહ્નઃ સકૃત્-એકવારં, સ્નિગ્ધં ધૂમં પિબેત્| મધ્યમં ધૂમં દ્વૌ વારૌ પિબેત્| અહ્ન ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તતે| તીક્ષ્ણં ધૂમં ત્રીન્ વારાંશ્ચતુરો વા દિવસસ્ય પિબેત્| અહ્ન ઇતિ "કૃત્વોઽર્થપ્રયોગે કાલેઽધિકરણે" ઇતિ ષષ્ઠી|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

મૃદૌ તત્ર દ્રવ્યાણ્યગુરુગુગ્ગુલુ| મુસ્તસ્થૌણેયશૈલેયનલદોશીરવાલકમ્||૧૩|| વરાઙ્ગકૌન્તીમધુકબિલ્વમજ્જૈલવાલુકમ્| શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસો ધ્યામકં મદનં પ્લવમ્||૧૪|| શલ્લકી કુઙ્કુમં માષા યવાઃ કુન્દુરુકસ્તિલાઃ| સ્નેહઃ ફલાનાં સારાણાં મેદો મજ્જા વસા ઘૃતમ્||૧૫||

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષુ ધૂમેષુ મધ્યાત્, મૃદૌ-પ્રાયોગિકાખ્યે ધૂમે, દ્રવ્યાણ્યગુરુપ્રભૃતીનિ| પ્લવો-ગોપાલમદનકઃ| સ્નેહ ઇતિ| ફલાનાં-આક્ષોડનારિકેલાદીનાં સ્નેહઃ, તથા સારાણાં-ખદિરાસનાદીનાં ચ સ્નેહઃ| મધુમદનયોરેકયોનિત્વાદુક્તસ્યોપયોગો મદનસ્યાત્ર વિરુદ્ધ ઇતિ કેચિત્| તચ્ચાયુક્તમ્| દ્રવ્યાન્તરત્વાન્મદનસ્ય| પિણ્યાકદિવત્તિલાદેઃ| ઘૃતં ચાત્ર ગવ્યમેવ ગ્રાહ્યમ્, મુખ્યત્વાત્| ઉક્તં હિ (હૃ.સૂ.અ.૫|૪૨)-"ગવ્યે ક્ષીરઘૃતે શ્રેષ્ઠે" ઇતિ|

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

શમને શલ્લકી લાક્ષા પૃથ્વીકા કમલોત્પલમ્| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષરોધ્રત્વચઃ સિતા||૧૬|| યષ્ટીમધુ સુવર્ણત્વક્ પદ્મકં રક્તયષ્ટિકા| ગન્ધાશ્ચાકુષ્ઠતગરાઃ|૧૭|

સ૦-શમને ધૂમે શલ્લક્યાદીનિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ કુષ્ઠતગરવર્જ્યાનિ|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| તીક્ષ્ણે જ્યોતિષ્મતી નિશા||૧૭|| દશમૂલમનોહ્વાલં લાક્ષા શ્વેતા ફલત્રયમ્| ગન્ધદ્રવ્યાણિ તીક્ષ્ણાનિ ગણો મૂર્દ્ધવિરેચનઃ||૧૮||

સ૦-તીક્ષ્ણે-વિરેચનાખ્યે ધૂમે, જ્યોતિષ્મત્યાદીનિ, ગન્ધદ્રવ્યાણિ, તીક્ષ્ણાનિ-કુષ્ઠતગરાદીનિ, ગણશ્ચ-શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહોક્તો "વેલ્લાપામાર્ગ" (હૃ.સૂ.અ.૧૫|૪) ઇત્યાદિકો, મૂર્ધવિરેચનઃ|

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

સમ્પ્રતિ ધૂમવર્તિવિધાનમાહ જલે સ્થિતામહોરાત્રમિષીકાં દ્વાદશાઙ્ગુલામ્| પિષ્ટૈર્ધૂમૌષધૈરેવં પઞ્ચકૃત્વઃ પ્રલેપયેત્||૧૯|| વર્તિરઙ્ગુષ્ઠકસ્થૂલા યવમધ્યા યથા ભવેત્| છાયાશુષ્કાં વિગર્ભાં તાં સ્નેહાભ્યક્તાં યથાયથમ્||૨૦|| ધૂમનેત્રાર્પિતાં પાતુમગ્નિપ્લુષ્ટાં પ્રયોજયેત્| |૨૧|

સ૦-રાત્રિંદિવં સલિલે ઉષિતાં દૈર્ઘ્યેણ દ્વાદશાઙ્ગુલામિષીકાં-દર્ભતૂલીં, પઞ્ચકૃત્વઃ-પશ્ચવારાન્, ધૂમોક્તૈરૌષધૈઃ પિષ્ટૈઃ પ્રકર્ષેણ લેપયેત્| યથાઽઙ્ગુષ્ઠકસ્થૂલા યવમધ્યા વર્તિઃ સ્યાત્| એતદાકૃતિવિધાનં ચ ત્રિવિધેઽપિ નેત્રકે વર્તેઃ સુખપ્રવેશાર્થમ્| તામિષીકાં (તાં વર્તિ) છાયાયાં વિશુષ્કાં વિગતગર્ભાં (વિગર્ભાં)-અપનીતેષીકાં, તથા સ્નેહેન-ઘૃતાદિના યથાસ્વમભ્યક્તાં, તથા, ધૂમનેત્રસ્ય યદઙ્ગુષ્ઠપ્રમાણં છિદ્રં તત્રાર્પિતાં, તથાઽગ્નિપ્લુષ્ટાં અઙ્ગારપ્રદીપ્તાં, પાતું-પાનાર્થં, પ્રયોજયેત્|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

અધુનાઽપરમપિ ધૂમપ્રકારમાહ શરાવસમ્પુટચ્છિદ્રે નાડીં ન્યસ્ય દશાઙ્ગુલામ્|૨૧| અષ્ટાઙ્ગુલાં વા વક્ત્રેણા કાસવાન્ ધૂમમાપિબેત્| ૨૧ ૧/૨||૨૩||

સ૦-શરાવયોઃ સમ્પુટો-યુગ્મં, તસ્ય છિદ્રે નાડીં દશાઙ્ગુલામષ્ટાઙ્ગુલપ્રમાણાં વા નિક્ષિપ્ય કાસી ધૂમમાપિબેત્| તદયમત્રાર્થઃ,-અપગતધૂમખદિરબદરાદિદારુસ્થિરાઙ્ગારપ્રકરપૂર્ણશરાવે કાસહરચૂર્ણં સસ્નેહં ગુલિકાં વા ન્યસ્ય મધ્યવૃત્તચ્છિદ્રશરાવેણ પિધાય નાડીમષ્ટાઙ્ગુલાં દશાઙ્ગુલાં વ નિવેશ્ય કાસવાન્-કાસી, વક્ત્રેણ-મુખેન, ધૂમં સંપિબેદિતિ|

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

કાસઃ શ્વાસઃ પીનસો વિસ્વરત્વં પૂતિર્ગન્ધઃ પાણ્ડુતા કેશદોષઃ| કર્ણાસ્યાક્ષિસ્ત્રાવકણ્ડ્વર્તિજાડ્યં તન્દ્રા હિધ્મા ધૂમપં ન સ્પૃશન્તિ| ૨૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ધૂમપાનવિધિર્નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૧||

સ૦-કાસાદયો ધૂમપં ન સ્પૃશન્તિ| ધૂમપાતુરેતે ન સમ્ભવન્તીતિ ભાવઃ| તત્ર પૂતિર્ગન્ધઃ-આસ્યનાસયોઃ| પાણ્ડુતામુખસ્ય| કેશદોષાઃ-સિતપિઞ્જરત્વાદયઃ| કર્ણૌ ચાસ્યં ચાક્ષિણી ચ કર્ણાસ્યાક્ષિ, સ્રાવશ્ચ કણ્ડૂશ્ચાર્તિશ્ચ જાડ્યં ચ સ્રાવકણ્ડ્વર્તિજાડ્યમ્, કર્ણાદિષુ પ્રત્યેકં સ્રાવાદિચતુષ્ટયં યોજ્યમિતિ| શાલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ધૂમપાનવિધિર્નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૧||