21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

અથાતો ધૂમપાનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| જત્રૂર્ધ્વકફવાતોત્થવિકારાણામજન્મને| ઉચ્છેદાય ચ જાતાનાં પિબેદ્ધૂમં સદાઽઽત્મવાન્||૧||

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

સ્નિગ્ધો મધ્યઃ સ તીક્ષ્ણશ્ચ, વાતે વાતકફે કફે| યોજ્યઃ|૨|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

સ્નિગ્ધાદીનાં વિષયમાહ-વાત ઇતિ| ક્રમેણેતિ શેષઃ| | ન રક્તપિત્તાર્તિવિરિક્તોદરમેહિષુ||૨|| તિમિરોર્ધ્વાનિલાધ્માનરોહિણીદત્તબસ્તિષુ| મત્સ્યમદ્યદધિક્ષીરક્ષૌદ્રસ્નેહવિષાશિષુ||૩|| શિરસ્યભિહતે પાણ્ડુરોગે જાગરિતે નિશિ| |૪|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| રક્તપિત્તાન્ધ્યબાધિર્યતૃણ્મૂર્ચ્છામદમોહકૃત્||૪|| ધૂમોઽકાલેઽતિપીતો વા| |૫|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

તત્ર શીતો વિધિર્હિતઃ| |૫|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

ઇદાનીં ત્રયાણાં ધૂમાનાં કાલં પૃથક્ દર્શયન્નાહ | ક્ષુતજૃમ્ભિતવિણ્મૂત્રસ્ત્રીસેવાશસ્ત્રકર્મણામ્||૫|| હાસસ્ય દન્તકાષ્ઠસ્ય ધૂમમન્તે પિબેન્મૃદુમ્| કાલેષ્વેષુ નિશાહારનાવનાન્તે ચ મધ્યમમ્||૬|| નિદ્રાનસ્યાઞ્જનસ્નાનચ્છર્દિતાન્તે વિરેચનમ્| |૭|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

સામ્પ્રતમત્ર નેત્રસ્વરૂપમાહ | બસ્તિનેત્રસમદ્રવ્યં ત્રિકોશં કારયેદૃજુ||૭|| મૂલાગ્રેઽઙ્ગુષ્ઠકોલાસ્થિપ્રવેશં ધૂમનેત્રકમ્| |૮|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

ઇદાનીં તીક્ષ્ણાદિકસ્ય ત્રિવિધસ્ય ધૂમસ્ય દૈર્ઘ્યેણ નેત્ર પ્રમાણમાહ | તીક્ષ્ણસ્નેહનમધ્યેષુ ત્રીણિ ચત્વાતિ પઞ્ચ ચ||૮|| અઙ્ગુલાનાં ક્રમાત્પાતુઃ પ્રમાણેનાષ્ટકાનિ તત્| |૯|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

કીદૃશઃ સન્ ધૂમં પીવેત્? ઇત્યાહ | ઋજૂપવિષ્ટસ્તચ્ચેતા વિવૃતાસ્યસ્ત્રિપર્યયમ્||૯|| પિધાય ચ્છિદ્રમેકૈકં ધૂમં નાસિકયા પિબેત્| |૧૦|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| પ્રાક્ પિબેન્નાસયોત્ક્લિષ્ટે દોષે ઘ્રાણશિરોગતે||૧૦|| ઉત્ક્લેશનાર્થં વક્ત્રેણ, વિપરીતં તુ કણ્ઠગે| |૧૧|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| મુખેનૈવોદ્વમેદ્ધૂમં|૧૧|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

નનુ ઘ્રાણેનૈવ કસ્માન્ન મુચ્યતે? ઇત્યાહ | નાસયા દૃગ્વિઘાતકૃત્||૧૧||

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

આક્ષેપમોક્ષૈઃ પાતવ્યો ધૂમસ્તુ ત્રિસ્ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ| |૧૨|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| અહ્નઃ પિબેત્સકૃત્ સ્નિગ્ધં, દ્વિર્મધ્યં, શોધનં પરમ્||૧૨|| ત્રિશ્ચતુર્વા| |૧૩|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

મૃદૌ તત્ર દ્રવ્યાણ્યગુરુગુગ્ગુલુ| મુસ્તસ્થૌણેયશૈલેયનલદોશીરવાલકમ્||૧૩|| વરાઙ્ગકૌન્તીમધુકબિલ્વમજ્જૈલવાલુકમ્| શ્રીવેષ્ટકં સર્જરસો ધ્યામકં મદનં પ્લવમ્||૧૪|| શલ્લકી કુઙ્કુમં માષા યવાઃ કુન્દુરુકસ્તિલાઃ| સ્નેહઃ ફલાનાં સારાણાં મેદો મજ્જા વસા ઘૃતમ્||૧૫||

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

શમને શલ્લકી લાક્ષા પૃથ્વીકા કમલોત્પલમ્| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષરોધ્રત્વચઃ સિતા||૧૬|| યષ્ટીમધુ સુવર્ણત્વક્ પદ્મકં રક્તયષ્ટિકા| ગન્ધાશ્ચાકુષ્ઠતગરાઃ|૧૭|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| તીક્ષ્ણે જ્યોતિષ્મતી નિશા||૧૭|| દશમૂલમનોહ્વાલં લાક્ષા શ્વેતા ફલત્રયમ્| ગન્ધદ્રવ્યાણિ તીક્ષ્ણાનિ ગણો મૂર્દ્ધવિરેચનઃ||૧૮||

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

સમ્પ્રતિ ધૂમવર્તિવિધાનમાહ જલે સ્થિતામહોરાત્રમિષીકાં દ્વાદશાઙ્ગુલામ્| પિષ્ટૈર્ધૂમૌષધૈરેવં પઞ્ચકૃત્વઃ પ્રલેપયેત્||૧૯|| વર્તિરઙ્ગુષ્ઠકસ્થૂલા યવમધ્યા યથા ભવેત્| છાયાશુષ્કાં વિગર્ભાં તાં સ્નેહાભ્યક્તાં યથાયથમ્||૨૦|| ધૂમનેત્રાર્પિતાં પાતુમગ્નિપ્લુષ્ટાં પ્રયોજયેત્| |૨૧|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

અધુનાઽપરમપિ ધૂમપ્રકારમાહ શરાવસમ્પુટચ્છિદ્રે નાડીં ન્યસ્ય દશાઙ્ગુલામ્|૨૧| અષ્ટાઙ્ગુલાં વા વક્ત્રેણા કાસવાન્ ધૂમમાપિબેત્| ૨૧ ૧/૨||૨૩||

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

કાસઃ શ્વાસઃ પીનસો વિસ્વરત્વં પૂતિર્ગન્ધઃ પાણ્ડુતા કેશદોષઃ| કર્ણાસ્યાક્ષિસ્ત્રાવકણ્ડ્વર્તિજાડ્યં તન્દ્રા હિધ્મા ધૂમપં ન સ્પૃશન્તિ| ૨૨ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને ધૂમપાનવિધિર્નામૈકવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૧||