21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਂ ਜਿਗਦਿਸੁਰਾਹ-

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

ਅਥਾਤੋ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨| ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਵਿਕਾਰਾਣਾਮਜਨ੍ਮਨੇ| ਉਚ੍ਛੇਦਾਯ ਚ ਜਾਤਾਨਾਂ ਪਿਬੇਦ੍ਧੂਮਂ ਸਦਾਤ੍ਮਵਾਨ੍||੧||

ਸ੦-ਆਤ੍ਮਵਾਨ੍-ਸੁਮਤਿਰ੍ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰੋ, ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਾਤੋਦ੍ਭਵਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਂ-ਰੋਗਾਣਾਂ, ਅਜਨ੍ਮਨੇ-ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ, ਤਥੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮੁਚ੍ਛੇਦਾਯ-ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਸਦਾ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍|

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਵਾਤੇ ਵਾਤਕਫੇ ਕਫੇ| ਯੋਜ੍ਯਃ|੨|

ਸ੦-ਸ ਚ ਧੂਮਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ, ਵਾਤਕਫੇ ਮਧ੍ਯਃ, ਕਫੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ, ਯੋਜ੍ਯਃ|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਵਾਤ ਇਤਿ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| | ਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤਿਵਿਰਿਕ੍ਤੋਦਰਮੇਹਿਸੁ||੨|| ਤਿਮਿਰੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਾਧ੍ਮਾਨਰੋਹਿਣੀਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤਿਸੁ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਮਦ੍ਯਦਧਿਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਨੇਹਵਿਸਾਸ਼ਿਸੁ||੩|| ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਭਿਹਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਜਾਗਰਿਤੇ ਨਿਸ਼ਿ| |੪|

ਸ੦-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਧੂਮੋ ਨਾਵਛਾਰਣੀਯਃ| ਨਨੁ, ਵਾਤੇ ਵਾਤਕਫੇ ਕਫੇ ਚ ਧੂਮਸ੍ਯਾਨੁਜ੍ਞਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰੇਵ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਕਿਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਿਸਕ੍ਪਾਸ਼ੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਨੁਰੂਪੋਪਕ੍ਰਮਚਿਕੀਰ੍ਸਯਾ ਧੂਮਂ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਤਨ੍ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਿਦਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਥਵਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤੌ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਵਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਰ੍ਤੌ ਧੂਮੋ ਨ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮਿਦਂ ਗਦਿਤਮ੍| ਅਸ਼ਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਵਿਸਾਨ੍ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਯੋਜ੍ਯਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪਾਨਂ ਮਦ੍ਯਾਦੇਃ, ਭੋਜਨਂ ਛ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦੇਃ ਅਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੇਪ੍ਯਾਹਾਰੇ ਅਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਯਥਾ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੮|੧)-"ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤਿ ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਯਵਾਗੂਪਾਯਿਨ੍ਯਪਿ ਧੂਮਪਾਨਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਮੋਹਕਤ੍||੪|| ਧੂਮੋਕਾਲੇਤਿਪੀਤੋ ਵਾ| |੫|

ਸ੦-ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ-ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਸ਼ਃ| ਮੋਹਾਃ-ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਃ,'ਮੁਹੂ ਵੈਚਿਤ੍ਯੇ' ਇਤਿ ਪਾਠਾਤ੍| ਆਨ੍ਧ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਗ੍ਰਹਣਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਰੋਗੋਪਲਕ੍ਸ੍ਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੇਨ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤਮਰ੍ਦਿਤਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਧੂਮੋਕਾਲੇ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤ੍ਯਾਦੌ, ਪੀਤੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਕਾਲੇ- ਕ੍ਸੁਤਾਦੌ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਤੋ ਵਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਕਤ੍|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ| |੫|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤੌ, ਵਿਧਿਃ-ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਾਨਨਸ੍ਯਾਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਦਿਃ, ਸ਼ੀਤੋ ਹਿਤਃ|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਧੂਮਾਨਾਂ ਕਾਲਂ ਪਥਕ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ | ਕ੍ਸੁਤਜਮ੍ਭਿਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੫|| ਹਾਸਸ੍ਯ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਸ੍ਯ ਧੂਮਮਨ੍ਤੇ ਪਿਬੇਨ੍ਮਦੁਮ੍| ਕਾਲੇਸ੍ਵੇਸੁ ਨਿਸ਼ਾਹਾਰਨਾਵਨਾਨ੍ਤੇ ਚ ਮਧ੍ਯਮਮ੍||੬|| ਨਿਦ੍ਰਾਨਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਸ੍ਨਾਨਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ਤੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| |੭|

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਤਾਦੀਨਾਮਸ੍ਟਾਨਾਮਨ੍ਤੇ ਮਦੁਂ-ਸ੍ਨੇਹਨਾਖ੍ਯਂ, ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਏਸੁ-ਕ੍ਸੁਤਾਦਿਸੁ ਕਾਲੇਸੁ, ਨਿਸ਼ਾਹਾਰਨਾਵਨਾਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਧ੍ਯ ਏਵ ਮਧ੍ਯਮਃ, "ਮਧ੍ਯਾਨ੍ਮਃ" ਇਤਿ ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਵਿਰੇਛਨਾਖ੍ਯਂ ਧੂਮਂ ਨਿਦ੍ਰਾਦੀਨਾਮਨ੍ਤੇ ਪਿਬੇਤ੍| ਨਾਵਨਨਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਯੋਰੇਕਾਰ੍ਥਯੋਰਿਹੋਪਾਦਾਨਾਨ੍ਨਸ੍ਯਕ੍ਰਮੇਣ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਮਦ੍ਵਪਰਪਰ੍ਯਾਯਂ, ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਆਚਾਰ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਤਾਦ੍ਯਨ੍ਤੇਸੁ ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਧ੍ਯਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਕਾਲੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵਚਨਾਚ੍ਚ ਕ੍ਸੁਤਾਨ੍ਤਾਦਿਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਏਵਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਨਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਵਿਰੇਚਨਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਸੁ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਵਿਰੇਚਨਪਰ੍ਯਾਯਃ|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਤ੍ਰ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ | ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਕੋਸ਼ਂ ਕਾਰਯੇਦਜੁ||੭|| ਮੂਲਾਗ੍ਰੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕੋਲਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਕਮ੍| |੮|

ਸ੦-ਬਸ੍ਤੌ ਨੇਤ੍ਰਂ ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਮ੍, ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰੇਣ ਸਮਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ-ਧਾਤੁਦਾਰ੍ਵਸ੍ਥਿਵੇਣੁਜਂ, ਯਸ੍ਯ-ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤਦ੍ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਲ੍ਪਿਨਾ ਕਾਰਯੇਦ੍ਭਿਸਕ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਨੇਤ੍ਰਮ੍ ? ਤ੍ਰਯਃ ਕੋਸ਼ਾਃ ਪਰ੍ਵਾਣਿ, ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ ਤ੍ਰਿਕੋਸ਼ਮ੍| ਤਥਾ, ਜੁ-ਅਵਕਮ੍| ਤਥਾ, ਮੂਲਂ ਚਾਗ੍ਰਂ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਙ੍ਗੁਸ੍ਠਬਦਰਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮ੍| ਮੂਲੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮਗ੍ਰੇ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸ਼੍ਚ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿ ਚੇਤਿ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ "ਪਦਰੁਜਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ" ਇਤਿ ਘਞ੍|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

ਇਦਾਨੀਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਕਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਧੂਮਸ੍ਯ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਨੇਹਨਮਧ੍ਯੇਸੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਤ੍ਵਾਤਿ ਪਞ੍ਚ ਚ||੮|| ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪਾਤੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨਾਸ੍ਟਕਾਨਿ ਤਤ੍| |੯|

ਸ੦-ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਯ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਸ੍ਟਕਾਨਿ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਚ ਧੂਮੇ ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਸ੍ਟਕਾਨਿ-ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਸ੍ਯੁਃ| ਮਧ੍ਯਮੇ ਚ ਧੂਮੇ ਪਞ੍ਚਾਸ੍ਟਕਾਨਿ-ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲਾਨਿ, ਸ੍ਯੁਃ| ਪਰ੍ਵਾਨੇਕਤ੍ਵਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਚ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯੇਹ ਕਤਮ੍| ਏਵਂ ਹਿ ਨਯਨਕਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਨ ਬਾਧਕੋ ਧੂਮਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੫|੪੮)-"ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਃ ਪਰ੍ਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਨਾਡੀਤਨੂਕਤਃ| ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਬਾਧਤੇ ਧੂਮਃ" ਇਤਿ|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

ਕੀਦਸ਼ਃ ਸਨ੍ ਧੂਮਂ ਪੀਵੇਤ੍? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਜੂਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਤਚ੍ਚੇਤਾ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਮ੍||੯|| ਪਿਧਾਯ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮੇਕੈਕਂ ਧੂਮਂ ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਜੁ-ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ, ਉਪਵਿਸ੍ਟਃ-ਆਸੀਨਃ| ਤਥਾ, ਤਚ੍ਚੇਤਾਃ-ਧੂਮਪਾਨਗਤਚਿਤ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਮੁਖਃ| ਤਥਾ, ਨੇਤ੍ਰਗਤਦਸ੍ਟਿਰਿਤ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਕਥਂ ਪਿਬੇਤ੍ ? ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਮ੍| ਆਕ੍ਸੇਪਵਿਸਰ੍ਗਾ-ਆਪਾਨਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਰਾਪਾਨੈਃ-ਪਰ੍ਯਯਃ| ਤਥਾ, ਛਿਦ੍ਰਮੇਕੈਕਂ ਪਿਧਾਯ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਸਿਕਾਯਾ ਏਵ| ਤਦੇਵਂਵਿਧਃ ਸਨ੍ ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍| ਏਕੈਕਮਿਤਿ "ਏਕਂ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਵਤ੍" ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਸੁਬ੍ਲੋਪੌ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ,- ਏਕਂ ਨਾਸਾਪੁਟਂ ਪਿਧਾਯਾਪਰੇਣ ਨਾਸਾਪੁਟੇਨਾਕਸ੍ਯ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਪਰਂ ਨਾਸਾਪੁਟਂ ਪਿਧਾਯ ਤਦਪਰੇਣਾਕਸ੍ਯ ਤਥੈਵ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਿਬੇਨ੍ਨਾਸਯੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਦੋਸੇ ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਗਤੇ||੧੦|| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ, ਵਿਪਰੀਤਂ ਤੁ ਕਣ੍ਠਗੇ| |੧੧|

ਸ੦-ਨਾਸਾਗਤੇ ਸ਼ਿਰੋਗਤੇ ਵਾ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਾਲਿਤੇ ਸਤਿ, ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਿਬੇਤ੍, ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਸਿਕਯਾ| ਕਣ੍ਠਗੇ ਤੁ ਦੋਸ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣੇਤਿ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| ਮੁਖੇਨੈਵੋਦ੍ਵਮੇਦ੍ਧੂਮਂ|੧੧|

ਸ੦-ਨਾਸਯਾਸ੍ਯੇਨ ਵਾ ਪੀਤਂ ਧੂਮਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵੋਤ੍ਸਜੇਤ੍|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

ਨਨੁ ਘ੍ਰਾਣੇਨੈਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਨਾਸਯਾ ਦਗ੍ਵਿਘਾਤਕਤ੍||੧੧||

ਸ੦-ਘ੍ਰਾਣੇਨੋਤ੍ਸਜ੍ਯਮਾਨੋ ਧੂਮੋ ਦਸ੍ਟਿਵਿਘਾਤਂ ਤਿਮਿਰਾਦਿਨਾ ਕਰੋਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਖੇਨੈਵੋਤ੍ਸਜੇਤ੍|

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

ਆਕ੍ਸੇਪਮੋਕ੍ਸੈਃ ਪਾਤਵ੍ਯੋ ਧੂਮਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ| |੧੨|

ਸ੦-ਆਕ੍ਸੇਪਮੋਕ੍ਸੈਃ-ਆਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗੈਃ, ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍ ਧੂਮਃ ਪਾਤਵ੍ਯਃ| ਤ੍ਰਿਰਿਤਿ "ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਭ੍ਯਃ ਸੁਚ੍" ਇਤਿ ਸੁਚ੍|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| ਅਹ੍ਨਃ ਪਿਬੇਤ੍ਸਕਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਦ੍ਵਿਰ੍ਮਧ੍ਯਂ, ਸ਼ੋਧਨਂ ਪਰਮ੍||੧੨|| ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਾ| |੧੩|

ਸ੦-ਅਹ੍ਨਃ ਸਕਤ੍-ਏਕਵਾਰਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਮਧ੍ਯਮਂ ਧੂਮਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾਰੌ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਹ੍ਨ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਧੂਮਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਦਿਵਸਸ੍ਯ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਹ੍ਨ ਇਤਿ "ਕਤ੍ਵੋਰ੍ਥਪ੍ਰਯੋਗੇ ਕਾਲੇਧਿਕਰਣੇ" ਇਤਿ ਸਸ੍ਠੀ|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

ਮਦੌ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗੁਰੁਗੁਗ੍ਗੁਲੁ| ਮੁਸ੍ਤਸ੍ਥੌਣੇਯਸ਼ੈਲੇਯਨਲਦੋਸ਼ੀਰਵਾਲਕਮ੍||੧੩|| ਵਰਾਙ੍ਗਕੌਨ੍ਤੀਮਧੁਕਬਿਲ੍ਵਮਜ੍ਜੈਲਵਾਲੁਕਮ੍| ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਂ ਸਰ੍ਜਰਸੋ ਧ੍ਯਾਮਕਂ ਮਦਨਂ ਪ੍ਲਵਮ੍||੧੪|| ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਮਾਸਾ ਯਵਾਃ ਕੁਨ੍ਦੁਰੁਕਸ੍ਤਿਲਾਃ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਫਲਾਨਾਂ ਸਾਰਾਣਾਂ ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਵਸਾ ਘਤਮ੍||੧੫||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਧੂਮੇਸੁ ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਮਦੌ-ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਾਖ੍ਯੇ ਧੂਮੇ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗੁਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਪ੍ਲਵੋ-ਗੋਪਾਲਮਦਨਕਃ| ਸ੍ਨੇਹ ਇਤਿ| ਫਲਾਨਾਂ-ਆਕ੍ਸੋਡਨਾਰਿਕੇਲਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤਥਾ ਸਾਰਾਣਾਂ-ਖਦਿਰਾਸਨਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਮਧੁਮਦਨਯੋਰੇਕਯੋਨਿਤ੍ਵਾਦੁਕ੍ਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗੋ ਮਦਨਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਵਿਰੁਦ੍ਧ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਚ੍ਚਾਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦਨਸ੍ਯ| ਪਿਣ੍ਯਾਕਦਿਵਤ੍ਤਿਲਾਦੇਃ| ਘਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਗਵ੍ਯਮੇਵ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍, ਮੁਖ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੫|੪੨)-"ਗਵ੍ਯੇ ਕ੍ਸੀਰਘਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ" ਇਤਿ|

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

ਸ਼ਮਨੇ ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਲਾਕ੍ਸਾ ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਕਮਲੋਤ੍ਪਲਮ੍| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਰੋਧ੍ਰਤ੍ਵਚਃ ਸਿਤਾ||੧੬|| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ ਸੁਵਰ੍ਣਤ੍ਵਕ੍ ਪਦ੍ਮਕਂ ਰਕ੍ਤਯਸ੍ਟਿਕਾ| ਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਕੁਸ੍ਠਤਗਰਾਃ|੧੭|

ਸ੦-ਸ਼ਮਨੇ ਧੂਮੇ ਸ਼ਲ੍ਲਕ੍ਯਾਦੀਨਿ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਨਿਸ਼ਾ||੧੭|| ਦਸ਼ਮੂਲਮਨੋਹ੍ਵਾਲਂ ਲਾਕ੍ਸਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਫਲਤ੍ਰਯਮ੍| ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਗਣੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਵਿਰੇਚਨਃ||੧੮||

ਸ੦-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ-ਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯੇ ਧੂਮੇ, ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ-ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਾਦੀਨਿ, ਗਣਸ਼੍ਚ-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਗਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋਕ੍ਤੋ "ਵੇਲ੍ਲਾਪਾਮਾਰ੍ਗ" (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੫|੪) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੋ, ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਃ|

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਵਿਧਾਨਮਾਹ ਜਲੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਸੀਕਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮ੍| ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਧੂਮੌਸਧੈਰੇਵਂ ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍||੧੯|| ਵਰ੍ਤਿਰਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਸ੍ਥੂਲਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍| ਛਾਯਾਸ਼ੁਸ੍ਕਾਂ ਵਿਗਰ੍ਭਾਂ ਤਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਯਥਾਯਥਮ੍||੨੦|| ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਾਰ੍ਪਿਤਾਂ ਪਾਤੁਮਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| |੨੧|

ਸ੦-ਰਾਤ੍ਰਿਂਦਿਵਂ ਸਲਿਲੇ ਉਸਿਤਾਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮਿਸੀਕਾਂ-ਦਰ੍ਭਤੂਲੀਂ, ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ-ਪਸ਼੍ਚਵਾਰਾਨ੍, ਧੂਮੋਕ੍ਤੈਰੌਸਧੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਯਥਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਸ੍ਥੂਲਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਤਦਾਕਤਿਵਿਧਾਨਂ ਚ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇਪਿ ਨੇਤ੍ਰਕੇ ਵਰ੍ਤੇਃ ਸੁਖਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਾਮਿਸੀਕਾਂ (ਤਾਂ ਵਰ੍ਤਿ) ਛਾਯਾਯਾਂ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਕਾਂ ਵਿਗਤਗਰ੍ਭਾਂ (ਵਿਗਰ੍ਭਾਂ)-ਅਪਨੀਤੇਸੀਕਾਂ, ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹੇਨ-ਘਤਾਦਿਨਾ ਯਥਾਸ੍ਵਮਭ੍ਯਕ੍ਤਾਂ, ਤਥਾ, ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਯਦਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪ੍ਰਮਾਣਂ ਛਿਦ੍ਰਂ ਤਤ੍ਰਾਰ੍ਪਿਤਾਂ, ਤਥਾਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟਾਂ ਅਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਾਂ, ਪਾਤੁਂ-ਪਾਨਾਰ੍ਥਂ, ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

ਅਧੁਨਾਪਰਮਪਿ ਧੂਮਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ ਸ਼ਰਾਵਸਮ੍ਪੁਟਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਨਾਡੀਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮ੍|੨੧| ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਂ ਵਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣਾ ਕਾਸਵਾਨ੍ ਧੂਮਮਾਪਿਬੇਤ੍| ੨੧ ੧/੨||੨੩||

ਸ੦-ਸ਼ਰਾਵਯੋਃ ਸਮ੍ਪੁਟੋ-ਯੁਗ੍ਮਂ, ਤਸ੍ਯ ਛਿਦ੍ਰੇ ਨਾਡੀਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਵਾ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਕਾਸੀ ਧੂਮਮਾਪਿਬੇਤ੍| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ,-ਅਪਗਤਧੂਮਖਦਿਰਬਦਰਾਦਿਦਾਰੁਸ੍ਥਿਰਾਙ੍ਗਾਰਪ੍ਰਕਰਪੂਰ੍ਣਸ਼ਰਾਵੇ ਕਾਸਹਰਚੂਰ੍ਣਂ ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਗੁਲਿਕਾਂ ਵਾ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਮਧ੍ਯਵਤ੍ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰਸ਼ਰਾਵੇਣ ਪਿਧਾਯ ਨਾਡੀਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਂ ਵ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਕਾਸਵਾਨ੍-ਕਾਸੀ, ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ-ਮੁਖੇਨ, ਧੂਮਂ ਸਂਪਿਬੇਦਿਤਿ|

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪੀਨਸੋ ਵਿਸ੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਪੂਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਕੇਸ਼ਦੋਸਃ| ਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਕਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਜਾਡ੍ਯਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਹਿਧ੍ਮਾ ਧੂਮਪਂ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ| ੨੨ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||

ਸ੦-ਕਾਸਾਦਯੋ ਧੂਮਪਂ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਧੂਮਪਾਤੁਰੇਤੇ ਨ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਃ-ਆਸ੍ਯਨਾਸਯੋਃ| ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਮੁਖਸ੍ਯ| ਕੇਸ਼ਦੋਸਾਃ-ਸਿਤਪਿਞ੍ਜਰਤ੍ਵਾਦਯਃ| ਕਰ੍ਣੌ ਚਾਸ੍ਯਂ ਚਾਕ੍ਸਿਣੀ ਚ ਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿ, ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਕਣ੍ਡੂਸ਼੍ਚਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਜਾਡ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਰਾਵਕਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਜਾਡ੍ਯਮ੍, ਕਰ੍ਣਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸ੍ਰਾਵਾਦਿਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ| ਸ਼ਾਲਿਨੀਵਤ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੨੧||