Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1
ਅਥਾਤੋ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨| ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਵਿਕਾਰਾਣਾਮਜਨ੍ਮਨੇ| ਉਚ੍ਛੇਦਾਯ ਚ ਜਾਤਾਨਾਂ ਪਿਬੇਦ੍ਧੂਮਂ ਸਦਾਤ੍ਮਵਾਨ੍||੧||
अथातो धूमपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| जत्रूर्ध्वकफवातोत्थविकाराणामजन्मने| उच्छेदाय च जातानां पिबेद्धूमं सदाऽऽत्मवान्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ਼੍ਚ, ਵਾਤੇ ਵਾਤਕਫੇ ਕਫੇ| ਯੋਜ੍ਯਃ|੨|
स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश्च, वाते वातकफे कफे| योज्यः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਵਾਤ ਇਤਿ| ਕ੍ਰਮੇਣੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| | ਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਰ੍ਤਿਵਿਰਿਕ੍ਤੋਦਰਮੇਹਿਸੁ||੨|| ਤਿਮਿਰੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਾਧ੍ਮਾਨਰੋਹਿਣੀਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤਿਸੁ| ਮਤ੍ਸ੍ਯਮਦ੍ਯਦਧਿਕ੍ਸੀਰਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ੍ਨੇਹਵਿਸਾਸ਼ਿਸੁ||੩|| ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਭਿਹਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਜਾਗਰਿਤੇ ਨਿਸ਼ਿ| |੪|
स्निग्धादीनां विषयमाह-वात इति| क्रमेणेति शेषः| | न रक्तपित्तार्तिविरिक्तोदरमेहिषु||२|| तिमिरोर्ध्वानिलाध्मानरोहिणीदत्तबस्तिषु| मत्स्यमद्यदधिक्षीरक्षौद्रस्नेहविषाशिषु||३|| शिरस्यभिहते पाण्डुरोगे जागरिते निशि| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5
| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਧ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮਦਮੋਹਕਤ੍||੪|| ਧੂਮੋਕਾਲੇਤਿਪੀਤੋ ਵਾ| |੫|
| रक्तपित्तान्ध्यबाधिर्यतृण्मूर्च्छामदमोहकृत्||४|| धूमोऽकालेऽतिपीतो वा| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ| |੫|
तत्र शीतो विधिर्हितः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7
ਇਦਾਨੀਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਧੂਮਾਨਾਂ ਕਾਲਂ ਪਥਕ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ | ਕ੍ਸੁਤਜਮ੍ਭਿਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੫|| ਹਾਸਸ੍ਯ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਸ੍ਯ ਧੂਮਮਨ੍ਤੇ ਪਿਬੇਨ੍ਮਦੁਮ੍| ਕਾਲੇਸ੍ਵੇਸੁ ਨਿਸ਼ਾਹਾਰਨਾਵਨਾਨ੍ਤੇ ਚ ਮਧ੍ਯਮਮ੍||੬|| ਨਿਦ੍ਰਾਨਸ੍ਯਾਞ੍ਜਨਸ੍ਨਾਨਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ਤੇ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| |੭|
इदानीं त्रयाणां धूमानां कालं पृथक् दर्शयन्नाह | क्षुतजृम्भितविण्मूत्रस्त्रीसेवाशस्त्रकर्मणाम्||५|| हासस्य दन्तकाष्ठस्य धूममन्ते पिबेन्मृदुम्| कालेष्वेषु निशाहारनावनान्ते च मध्यमम्||६|| निद्रानस्याञ्जनस्नानच्छर्दितान्ते विरेचनम्| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8
ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਤ੍ਰ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ | ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਸਮਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਕੋਸ਼ਂ ਕਾਰਯੇਦਜੁ||੭|| ਮੂਲਾਗ੍ਰੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕੋਲਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਕਮ੍| |੮|
साम्प्रतमत्र नेत्रस्वरूपमाह | बस्तिनेत्रसमद्रव्यं त्रिकोशं कारयेदृजु||७|| मूलाग्रेऽङ्गुष्ठकोलास्थिप्रवेशं धूमनेत्रकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9
ਇਦਾਨੀਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਕਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਧੂਮਸ੍ਯ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਨੇਹਨਮਧ੍ਯੇਸੁ ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਤ੍ਵਾਤਿ ਪਞ੍ਚ ਚ||੮|| ਅਙ੍ਗੁਲਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਪਾਤੁਃ ਪ੍ਰਮਾਣੇਨਾਸ੍ਟਕਾਨਿ ਤਤ੍| |੯|
इदानीं तीक्ष्णादिकस्य त्रिविधस्य धूमस्य दैर्घ्येण नेत्र प्रमाणमाह | तीक्ष्णस्नेहनमध्येषु त्रीणि चत्वाति पञ्च च||८|| अङ्गुलानां क्रमात्पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10
ਕੀਦਸ਼ਃ ਸਨ੍ ਧੂਮਂ ਪੀਵੇਤ੍? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਜੂਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਤਚ੍ਚੇਤਾ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯਯਮ੍||੯|| ਪਿਧਾਯ ਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮੇਕੈਕਂ ਧੂਮਂ ਨਾਸਿਕਯਾ ਪਿਬੇਤ੍| |੧੦|
कीदृशः सन् धूमं पीवेत्? इत्याह | ऋजूपविष्टस्तच्चेता विवृतास्यस्त्रिपर्ययम्||९|| पिधाय च्छिद्रमेकैकं धूमं नासिकया पिबेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11
| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਿਬੇਨ੍ਨਾਸਯੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਦੋਸੇ ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਗਤੇ||੧੦|| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ, ਵਿਪਰੀਤਂ ਤੁ ਕਣ੍ਠਗੇ| |੧੧|
| प्राक् पिबेन्नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राणशिरोगते||१०|| उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण, विपरीतं तु कण्ठगे| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11
| ਮੁਖੇਨੈਵੋਦ੍ਵਮੇਦ੍ਧੂਮਂ|੧੧|
| मुखेनैवोद्वमेद्धूमं|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11
ਨਨੁ ਘ੍ਰਾਣੇਨੈਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ | ਨਾਸਯਾ ਦਗ੍ਵਿਘਾਤਕਤ੍||੧੧||
ननु घ्राणेनैव कस्मान्न मुच्यते? इत्याह | नासया दृग्विघातकृत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12
ਆਕ੍ਸੇਪਮੋਕ੍ਸੈਃ ਪਾਤਵ੍ਯੋ ਧੂਮਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ| |੧੨|
आक्षेपमोक्षैः पातव्यो धूमस्तु त्रिस्त्रिभिस्त्रिभिः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13
| ਅਹ੍ਨਃ ਪਿਬੇਤ੍ਸਕਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਦ੍ਵਿਰ੍ਮਧ੍ਯਂ, ਸ਼ੋਧਨਂ ਪਰਮ੍||੧੨|| ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਾ| |੧੩|
| अह्नः पिबेत्सकृत् स्निग्धं, द्विर्मध्यं, शोधनं परम्||१२|| त्रिश्चतुर्वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15
ਮਦੌ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਗੁਰੁਗੁਗ੍ਗੁਲੁ| ਮੁਸ੍ਤਸ੍ਥੌਣੇਯਸ਼ੈਲੇਯਨਲਦੋਸ਼ੀਰਵਾਲਕਮ੍||੧੩|| ਵਰਾਙ੍ਗਕੌਨ੍ਤੀਮਧੁਕਬਿਲ੍ਵਮਜ੍ਜੈਲਵਾਲੁਕਮ੍| ਸ਼੍ਰੀਵੇਸ੍ਟਕਂ ਸਰ੍ਜਰਸੋ ਧ੍ਯਾਮਕਂ ਮਦਨਂ ਪ੍ਲਵਮ੍||੧੪|| ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਕੁਙ੍ਕੁਮਂ ਮਾਸਾ ਯਵਾਃ ਕੁਨ੍ਦੁਰੁਕਸ੍ਤਿਲਾਃ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਫਲਾਨਾਂ ਸਾਰਾਣਾਂ ਮੇਦੋ ਮਜ੍ਜਾ ਵਸਾ ਘਤਮ੍||੧੫||
मृदौ तत्र द्रव्याण्यगुरुगुग्गुलु| मुस्तस्थौणेयशैलेयनलदोशीरवालकम्||१३|| वराङ्गकौन्तीमधुकबिल्वमज्जैलवालुकम्| श्रीवेष्टकं सर्जरसो ध्यामकं मदनं प्लवम्||१४|| शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस्तिलाः| स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17
ਸ਼ਮਨੇ ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ ਲਾਕ੍ਸਾ ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਕਮਲੋਤ੍ਪਲਮ੍| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੋਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਪ੍ਲਕ੍ਸਰੋਧ੍ਰਤ੍ਵਚਃ ਸਿਤਾ||੧੬|| ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ ਸੁਵਰ੍ਣਤ੍ਵਕ੍ ਪਦ੍ਮਕਂ ਰਕ੍ਤਯਸ੍ਟਿਕਾ| ਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਕੁਸ੍ਠਤਗਰਾਃ|੧੭|
शमने शल्लकी लाक्षा पृथ्वीका कमलोत्पलम्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षरोध्रत्वचः सिता||१६|| यष्टीमधु सुवर्णत्वक् पद्मकं रक्तयष्टिका| गन्धाश्चाकुष्ठतगराः|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18
| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀ ਨਿਸ਼ਾ||੧੭|| ਦਸ਼ਮੂਲਮਨੋਹ੍ਵਾਲਂ ਲਾਕ੍ਸਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਫਲਤ੍ਰਯਮ੍| ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਗਣੋ ਮੂਰ੍ਦ੍ਧਵਿਰੇਚਨਃ||੧੮||
| तीक्ष्णे ज्योतिष्मती निशा||१७|| दशमूलमनोह्वालं लाक्षा श्वेता फलत्रयम्| गन्धद्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्द्धविरेचनः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਵਿਧਾਨਮਾਹ ਜਲੇ ਸ੍ਥਿਤਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਮਿਸੀਕਾਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮ੍| ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਧੂਮੌਸਧੈਰੇਵਂ ਪਞ੍ਚਕਤ੍ਵਃ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍||੧੯|| ਵਰ੍ਤਿਰਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਸ੍ਥੂਲਾ ਯਵਮਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਭਵੇਤ੍| ਛਾਯਾਸ਼ੁਸ੍ਕਾਂ ਵਿਗਰ੍ਭਾਂ ਤਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਕ੍ਤਾਂ ਯਥਾਯਥਮ੍||੨੦|| ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਾਰ੍ਪਿਤਾਂ ਪਾਤੁਮਗ੍ਨਿਪ੍ਲੁਸ੍ਟਾਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| |੨੧|
सम्प्रति धूमवर्तिविधानमाह जले स्थितामहोरात्रमिषीकां द्वादशाङ्गुलाम्| पिष्टैर्धूमौषधैरेवं पञ्चकृत्वः प्रलेपयेत्||१९|| वर्तिरङ्गुष्ठकस्थूला यवमध्या यथा भवेत्| छायाशुष्कां विगर्भां तां स्नेहाभ्यक्तां यथायथम्||२०|| धूमनेत्रार्पितां पातुमग्निप्लुष्टां प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23
ਅਧੁਨਾਪਰਮਪਿ ਧੂਮਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ ਸ਼ਰਾਵਸਮ੍ਪੁਟਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਨਾਡੀਂ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਮ੍|੨੧| ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਾਂ ਵਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣਾ ਕਾਸਵਾਨ੍ ਧੂਮਮਾਪਿਬੇਤ੍| ੨੧ ੧/੨||੨੩||
अधुनाऽपरमपि धूमप्रकारमाह शरावसम्पुटच्छिद्रे नाडीं न्यस्य दशाङ्गुलाम्|२१| अष्टाङ्गुलां वा वक्त्रेणा कासवान् धूममापिबेत्| २१ १/२||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21
ਕਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪੀਨਸੋ ਵਿਸ੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਪੂਤਿਰ੍ਗਨ੍ਧਃ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾ ਕੇਸ਼ਦੋਸਃ| ਕਰ੍ਣਾਸ੍ਯਾਕ੍ਸਿਸ੍ਤ੍ਰਾਵਕਣ੍ਡ੍ਵਰ੍ਤਿਜਾਡ੍ਯਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਹਿਧ੍ਮਾ ਧੂਮਪਂ ਨ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤਿ| ੨੨ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||
कासः श्वासः पीनसो विस्वरत्वं पूतिर्गन्धः पाण्डुता केशदोषः| कर्णास्याक्षिस्त्रावकण्ड्वर्तिजाड्यं तन्द्रा हिध्मा धूमपं न स्पृशन्ति| २२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने धूमपानविधिर्नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon