21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ūrdhvāṅgacikitsāprasaṅgāddhūmapānavidhiṁ jigadiṣurāha-

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

athātō dhūmapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| jatrūrdhvakaphavātōtthavikārāṇāmajanmanē| ucchēdāya ca jātānāṁ pibēddhūmaṁ sadā''tmavān||1||

sa0-ātmavān-sumatirhitāhāravihārō, jatruṇa ūrdhvaṁ ślēṣmavātōdbhavānāṁ vikārāṇaṁ-rōgāṇāṁ, ajanmanē-anutpattyai, tathōtpannānāmucchēdāya-vināśāya, sadā dhūmaṁ pibēt|

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

snigdhō madhyaḥ sa tīkṣṇaśca, vātē vātakaphē kaphē| yōjyaḥ|2|

sa0-sa ca dhūmaḥ snigdhamadhyatīkṣṇabhēdēna tridhā| yathākramaṁ vātē snigdhō, vātakaphē madhyaḥ, kaphē tīkṣṇō, yōjyaḥ|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

snigdhādīnāṁ viṣayamāha-vāta iti| kramēṇēti śēṣaḥ| | na raktapittārtiviriktōdaramēhiṣu||2|| timirōrdhvānilādhmānarōhiṇīdattabastiṣu| matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnēhaviṣāśiṣu||3|| śirasyabhihatē pāṇḍurōgē jāgaritē niśi| |4|

sa0-raktapittārtyādiṣu dhūmō nāvachāraṇīyaḥ| nanu, vātē vātakaphē kaphē ca dhūmasyānujñātatvāt pittārtau prāptirēva nāsti| tatkiṁ pratiṣēdhēna? brūmaḥ| vātaprakr̥tērvātapittārtau satyāṁ kaścidbhiṣakpāśō bhrāntyā prakr̥tyanurūpōpakramacikīrṣayā dhūmaṁ yōjayēt, tanniṣēdhārthamidamuktam| athavā vātaślēṣmaprakr̥tēḥ pittārtau pittaprakr̥tērvā vātaślēṣmārtau dhūmō na yōjya iti pratipādanaarthamidaṁ gaditam| aśiśabdō matsyādiṣu viṣāntēṣu pratyēkaṁ yōjyaḥ| atra ca yathāsambhavaṁ pānaṁ madyādēḥ, bhōjanaṁ cha matsyādēḥ aśanaśabdēnōcyatē| caturvidhē'pyāhārē aśanaśabdēnāstyēva vyavahāraḥ| yathā (hr̥.sū.a. 8|1)-"mātrāśī sarvakālaṁ syāt" iti kēcicca yavāgūpāyinyapi dhūmapānaṁ nēcchanti|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| raktapittāndhyabādhiryatr̥ṇmūrcchāmadamōhakr̥t||4|| dhūmō'kālē'tipītō vā| |5|

sa0-mūrcchā-saṁjñānāśaḥ| mōhāḥ-cittanāśaḥ,'muhū vaicityē' iti pāṭhāt| āndhyabādhiryagrahaṇamuttamāṅgarōgōpalakṣṇārtham| tēna saṅgrahōktamarditamapi gr̥hyatē| dhūmō'kālē-pūrvōktē raktapittārtyādau, pītō raktapittādīn kuryāt| apratiṣiddhē'pi kālē- kṣutādau, atiśayēna pītō vā raktādikr̥t|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

tatra śītō vidhirhitaḥ| |5|

sa0-tatra-raktapittādyārtau, vidhiḥ-upakramō yathāsvaṁ sarpiḥ pānanasyālēpapariṣēkādiḥ, śītō hitaḥ|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

idānīṁ trayāṇāṁ dhūmānāṁ kālaṁ pr̥thak darśayannāha | kṣutajr̥mbhitaviṇmūtrastrīsēvāśastrakarmaṇām||5|| hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamantē pibēnmr̥dum| kālēṣvēṣu niśāhāranāvanāntē ca madhyamam||6|| nidrānasyāñjanasnānaccharditāntē virēcanam| |7|

sa0-kṣutādīnāmaṣṭānāmantē mr̥duṁ-snēhanākhyaṁ, dhūmaṁ pibēt| ēṣu-kṣutādiṣu kālēṣu, niśāhāranāvanāntēṣu ca madhyamaṁ dhūmaṁ pibēt| madhya ēva madhyamaḥ, "madhyānmaḥ" iti mapratyayaḥ| virēchanākhyaṁ dhūmaṁ nidrādīnāmantē pibēt| nāvananasyaśabdayōrēkārthayōrihōpādānānnasyakramēṇa dhūmaṁ pibēditi granthakr̥tā pratipāditam| tēna snigdhanasyāntē snigdhaṁ-mr̥dvaparaparyāyaṁ, dhūmaṁ pibēt| ācāryōpadēśācca kṣutādyantēṣu ca snigdhaṁ dhūmaṁ pibēt| madhyanasyāntē madhyamaṁ dhūmaṁ pibēt| kālēṣviti vacanācca kṣutāntādiṣu ca madhyamaṁ dhūmaṁ pibēt| ēvaṁ tīkṣṇanasyāntē virēcanaṁ dhūmaṁ pibēt| iti triṣu sambandhaḥ| tīkṣṇaśabdō'tra virēcanaparyāyaḥ|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

sāmpratamatra nētrasvarūpamaaha | bastinētrasamadravyaṁ trikōśaṁ kārayēdr̥ju||7|| mūlāgrē'ṅguṣṭhakōlāsthipravēśaṁ dhūmanētrakam| |8|

sa0-bastau nētraṁ bastinētram, bastinētrēṇa samaṁ-tulyaṁ, dravyaṁ-dhātudārvasthivēṇujaṁ, yasya-dhūmanētrasya, tadbastinētrasamadravyaṁ dhūmanētraṁ śilpinā kārayēdbhiṣak| kimbhūtaṁ nētram ? trayaḥ kōśāḥ parvāṇi, yasya tat trikōśam| tathā, r̥ju-avakam| tathā, mūlaṁ cāgraṁ ca tasmin yathāsaṅkhyamaṅguṣṭhabadarāsthipravēśam| mūlē'ṅguṣṭhapravēśamagrē kōlāsthipravēśamityarthaḥ| aṅguṣṭhaśca kōlāsthi cēti samāhāradvandvaḥ| tatpraviśatyasminniti "padarujaviśanti" iti ghañ|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

idānīṁ tīkṣṇādikasya trividhasya dhūmasya dairghyēṇa nētra pramāṇamāha | tīkṣṇasnēhanamadhyēṣu trīṇi catvāti pañca ca||8|| aṅgulānāṁ kramātpātuḥ pramāṇēnāṣṭakāni tat| |9|

sa0-yathāsaṅkhyaṁ dairghyēṇa tīkṣṇasya trīṇyaṣṭakāni-caturviṁśatiraṅgulāni, syuḥ| snēhanē ca dhūmē catvāryaṣṭakāni-dvātriṁśadaṅgulāni, syuḥ| madhyamē ca dhūmē pañcāṣṭakāni-catvāriṁśadaṅgulāni, syuḥ| parvānēkatvaṁ sūkṣmatvaṁ dairghyaṁ ca nētrasyēha kr̥tam| ēvaṁ hi nayanakarṇādīnāṁ na bādhakō dhūmaḥ syāditi| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.5|48)-"dūrādvinirgataḥ parvacchinnō nāḍītanūkr̥taḥ| nēndriyaṁ bādhatē dhūmaḥ" iti|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

kīdr̥śaḥ san dhūmaṁ pīvēt? ityāha | r̥jūpaviṣṭastaccētā vivr̥tāsyastriparyayam||9|| pidhāya cchidramēkaikaṁ dhūmaṁ nāsikayā pibēt| |10|

sa0-r̥ju-spaṣṭaṁ, upaviṣṭaḥ-āsīnaḥ| tathā, taccētāḥ-dhūmapānagatacittaḥ| tathā, prasāritamukhaḥ| tathā, nētragatadr̥ṣṭirityapi draṣṭavyam| kathaṁ pibēt ? triparyayam| ākṣēpavisargā-āpānaḥ, tribhirāpānaiḥ-paryayaḥ| tathā, chidramēkaikaṁ pidhāya, prakr̥tatvānnāsikāyā ēva| tadēvaṁvidhaḥ san nāsikayā pibēt| ēkaikamiti "ēkaṁ bahuvrīhivat" iti dvitvasublōpau| tēnāyamarthaḥ,- ēkaṁ nāsāpuṭaṁ pidhāyāparēṇa nāsāpuṭēnākr̥ṣya dhūmaṁ pibēt| aparaṁ nāsāpuṭaṁ pidhāya tadaparēṇākr̥ṣya tathaiva pibēdityarthaḥ|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| prāk pibēnnāsayōtkliṣṭē dōṣē ghrāṇaśirōgatē||10|| utklēśanārthaṁ vaktrēṇa, viparītaṁ tu kaṇṭhagē| |11|

sa0-nāsāgatē śirōgatē vā dōṣa utkliṣṭē-svasthānāccālitē sati, prāk-pūrvaṁ, nāsikayā pibēt| anutkliṣṭē dōṣa utklēśanārthaṁ vaktrēṇa prāk pibēt, paścānnasikayā| kaṇṭhagē tu dōṣa utklēśanārthaṁ prāṅnāsikayā pibēt paścādvaktrēṇēti viparītatvam|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| mukhēnaivōdvamēddhūmaṁ|11|

sa0-nāsayā''syēna vā pītaṁ dhūmaṁ vaktrēṇaivōtsr̥jēt|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

nanu ghrāṇēnaiva kasmānna mucyatē? ityāha | nāsayā dr̥gvighātakr̥t||11||

sa0-ghrāṇēnōtsr̥jyamānō dhūmō dr̥ṣṭivighātaṁ timirādinā karōti| tasmānmukhēnaivōtsr̥jēt|

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

ākṣēpamōkṣaiḥ pātavyō dhūmastu tristribhistribhiḥ| |12|

sa0-ākṣēpamōkṣaiḥ-ādānavisargaiḥ, tribhistribhistrīn vārān dhūmaḥ pātavyaḥ| tririti "dvitricaturbhyaḥ suc" iti suc|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| ahnaḥ pibētsakr̥t snigdhaṁ, dvirmadhyaṁ, śōdhanaṁ param||12|| triścaturvā| |13|

sa0-ahnaḥ sakr̥t-ēkavāraṁ, snigdhaṁ dhūmaṁ pibēt| madhyamaṁ dhūmaṁ dvau vārau pibēt| ahna ityatrāpyanuvartatē| tīkṣṇaṁ dhūmaṁ trīn vārāṁścaturō vā divasasya pibēt| ahna iti "kr̥tvō'rthaprayōgē kālē'dhikaraṇē" iti ṣaṣṭhī|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

mr̥dau tatra dravyāṇyaguruguggulu| mustasthauṇēyaśailēyanaladōśīravālakam||13|| varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam| śrīvēṣṭakaṁ sarjarasō dhyāmakaṁ madanaṁ plavam||14|| śallakī kuṅkumaṁ māṣā yavāḥ kundurukastilāḥ| snēhaḥ phalānāṁ sārāṇāṁ mēdō majjā vasā ghr̥tam||15||

sa0-tatra-tēṣu triṣu dhūmēṣu madhyāt, mr̥dau-prāyōgikākhyē dhūmē, dravyāṇyaguruprabhr̥tīni| plavō-gōpālamadanakaḥ| snēha iti| phalānāṁ-ākṣōḍanārikēlādīnāṁ snēhaḥ, tathā sārāṇāṁ-khadirāsanādīnāṁ ca snēhaḥ| madhumadanayōrēkayōnitvāduktasyōpayōgō madanasyātra viruddha iti kēcit| taccāyuktam| dravyāntaratvānmadanasya| piṇyākadivattilādēḥ| ghr̥taṁ cātra gavyamēva grāhyam, mukhyatvāt| uktaṁ hi (hr̥.sū.a.5|42)-"gavyē kṣīraghr̥tē śrēṣṭhē" iti|

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

śamanē śallakī lākṣā pr̥thvīkā kamalōtpalam| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣarōdhratvacaḥ sitā||16|| yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṁ raktayaṣṭikā| gandhāścākuṣṭhatagarāḥ|17|

sa0-śamanē dhūmē śallakyādīni gandhadravyāṇi kuṣṭhatagaravarjyāni|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| tīkṣṇē jyōtiṣmatī niśā||17|| daśamūlamanōhvālaṁ lākṣā śvētā phalatrayam| gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇō mūrddhavirēcanaḥ||18||

sa0-tīkṣṇē-virēcanākhyē dhūmē, jyōtiṣmatyādīni, gandhadravyāṇi, tīkṣṇāni-kuṣṭhatagarādīni, gaṇaśca-śōdhanādigaṇasaṅgrahōktō "vēllāpāmārga" (hr̥.sū.a.15|4) ityādikō, mūrdhavirēcanaḥ|

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

samprati dhūmavartividhānamāha jalē sthitāmahōrātramiṣīkāṁ dvādaśāṅgulām| piṣṭairdhūmauṣadhairēvaṁ pañcakr̥tvaḥ pralēpayēt||19|| vartiraṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavēt| chhāyāśuṣkāṁ vigarbhāṁ tāṁ snēhābhyaktāṁ yathāyatham||20|| dhūmanētrārpitāṁ pātumagnipluṣṭāṁ prayōjayēt| |21|

sa0-rātriṁdivaṁ salilē uṣitāṁ dairghyēṇa dvādaśāṅgulāmiṣīkāṁ-darbhatūlīṁ, pañcakr̥tvaḥ-paścavārān, dhūmōktairauṣadhaiḥ piṣṭaiḥ prakarṣēṇa lēpayēt| yathā'ṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā vartiḥ syāt| ētadākr̥tividhānaṁ ca trividhē'pi nētrakē vartēḥ sukhapravēśārtham| tāmiṣīkāṁ (tāṁ varti) chāyāyāṁ viśuṣkāṁ vigatagarbhāṁ (vigarbhāṁ)-apanītēṣīkāṁ, tathā snēhēna-ghr̥tādinā yathāsvamabhyaktāṁ, tathā, dhūmanētrasya yadaṅguṣṭhapramāṇaṁ chidraṁ tatrārpitāṁ, tathā'gnipluṣṭāṁ aṅgārapradīptāṁ, pātuṁ-pānārthaṁ, prayōjayēt|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

adhunā'paramapi dhūmaprakāramāha śarāvasampuṭacchidrē nāḍīṁ nyasya daśāṅgulām|21| aṣṭāṅgulāṁ vā vaktrēṇā kāsavān dhūmamāpibēt| 21 1/2||23||

sa0-śarāvayōḥ sampuṭō-yugmaṁ, tasya chidrē nāḍīṁ daśāṅgulāmaṣṭāṅgulapramāṇāṁ vā nikṣipya kāsī dhūmamāpibēt| tadayamatrārthaḥ,-apagatadhūmakhadirabadarādidārusthirāṅgāraprakarapūrṇaśarāvē kāsaharacūrṇaṁ sasnēhaṁ gulikāṁ vā nyasya madhyavr̥ttacchhidraśarāvēṇa pidhāya nāḍīmaṣṭāṅgulāṁ daśāṅgulāṁ va nivēśya kāsavān-kāsī, vaktrēṇa-mukhēna, dhūmaṁ saṁpibēditi|

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

kāsaḥ śvāsaḥ pīnasō visvaratvaṁ pūtirgandhaḥ pāṇḍutā kēśadōṣaḥ| karṇāsyākṣistrāvakaṇḍvartijāḍyaṁ tandrā hidhmā dhūmapaṁ na spr̥śanti| 22 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dhūmapānavidhirnāmaikaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||21||

sa0-kāsādayō dhūmapaṁ na spr̥śanti| dhūmapāturētē na sambhavantīti bhāvaḥ| tatra pūtirgandhaḥ-āsyanāsayōḥ| pāṇḍutāmukhasya| kēśadōṣāḥ-sitapiñjaratvādayaḥ| karṇau cāsyaṁ cākṣiṇī ca karṇāsyākṣi, srāvaśca kaṇḍūścārtiśca jāḍyaṁ ca srāvakaṇḍvartijāḍyam, karṇādiṣu pratyēkaṁ srāvādicatuṣṭayaṁ yōjyamiti| śālinīvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dhūmapānavidhirnāmaikaviṁśatitamō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 21||