Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1
athātō dhūmapānavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| jatrūrdhvakaphavātōtthavikārāṇāmajanmanē| ucchēdāya ca jātānāṁ pibēddhūmaṁ sadā''tmavān||1||
अथातो धूमपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| जत्रूर्ध्वकफवातोत्थविकाराणामजन्मने| उच्छेदाय च जातानां पिबेद्धूमं सदाऽऽत्मवान्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2
snigdhō madhyaḥ sa tīkṣṇaśca, vātē vātakaphē kaphē| yōjyaḥ|2|
स्निग्धो मध्यः स तीक्ष्णश्च, वाते वातकफे कफे| योज्यः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4
snigdhādīnāṁ viṣayamāha-vāta iti| kramēṇēti śēṣaḥ| | na raktapittārtiviriktōdaramēhiṣu||2|| timirōrdhvānilādhmānarōhiṇīdattabastiṣu| matsyamadyadadhikṣīrakṣaudrasnēhaviṣāśiṣu||3|| śirasyabhihatē pāṇḍurōgē jāgaritē niśi| |4|
स्निग्धादीनां विषयमाह-वात इति| क्रमेणेति शेषः| | न रक्तपित्तार्तिविरिक्तोदरमेहिषु||२|| तिमिरोर्ध्वानिलाध्मानरोहिणीदत्तबस्तिषु| मत्स्यमद्यदधिक्षीरक्षौद्रस्नेहविषाशिषु||३|| शिरस्यभिहते पाण्डुरोगे जागरिते निशि| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5
| raktapittāndhyabādhiryatr̥ṇmūrcchāmadamōhakr̥t||4|| dhūmō'kālē'tipītō vā| |5|
| रक्तपित्तान्ध्यबाधिर्यतृण्मूर्च्छामदमोहकृत्||४|| धूमोऽकालेऽतिपीतो वा| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5
tatra śītō vidhirhitaḥ| |5|
तत्र शीतो विधिर्हितः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7
idānīṁ trayāṇāṁ dhūmānāṁ kālaṁ pr̥thak darśayannāha | kṣutajr̥mbhitaviṇmūtrastrīsēvāśastrakarmaṇām||5|| hāsasya dantakāṣṭhasya dhūmamantē pibēnmr̥dum| kālēṣvēṣu niśāhāranāvanāntē ca madhyamam||6|| nidrānasyāñjanasnānaccharditāntē virēcanam| |7|
इदानीं त्रयाणां धूमानां कालं पृथक् दर्शयन्नाह | क्षुतजृम्भितविण्मूत्रस्त्रीसेवाशस्त्रकर्मणाम्||५|| हासस्य दन्तकाष्ठस्य धूममन्ते पिबेन्मृदुम्| कालेष्वेषु निशाहारनावनान्ते च मध्यमम्||६|| निद्रानस्याञ्जनस्नानच्छर्दितान्ते विरेचनम्| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8
sāmpratamatra nētrasvarūpamaaha | bastinētrasamadravyaṁ trikōśaṁ kārayēdr̥ju||7|| mūlāgrē'ṅguṣṭhakōlāsthipravēśaṁ dhūmanētrakam| |8|
साम्प्रतमत्र नेत्रस्वरूपमाह | बस्तिनेत्रसमद्रव्यं त्रिकोशं कारयेदृजु||७|| मूलाग्रेऽङ्गुष्ठकोलास्थिप्रवेशं धूमनेत्रकम्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9
idānīṁ tīkṣṇādikasya trividhasya dhūmasya dairghyēṇa nētra pramāṇamāha | tīkṣṇasnēhanamadhyēṣu trīṇi catvāti pañca ca||8|| aṅgulānāṁ kramātpātuḥ pramāṇēnāṣṭakāni tat| |9|
इदानीं तीक्ष्णादिकस्य त्रिविधस्य धूमस्य दैर्घ्येण नेत्र प्रमाणमाह | तीक्ष्णस्नेहनमध्येषु त्रीणि चत्वाति पञ्च च||८|| अङ्गुलानां क्रमात्पातुः प्रमाणेनाष्टकानि तत्| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10
kīdr̥śaḥ san dhūmaṁ pīvēt? ityāha | r̥jūpaviṣṭastaccētā vivr̥tāsyastriparyayam||9|| pidhāya cchidramēkaikaṁ dhūmaṁ nāsikayā pibēt| |10|
कीदृशः सन् धूमं पीवेत्? इत्याह | ऋजूपविष्टस्तच्चेता विवृतास्यस्त्रिपर्ययम्||९|| पिधाय च्छिद्रमेकैकं धूमं नासिकया पिबेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11
| prāk pibēnnāsayōtkliṣṭē dōṣē ghrāṇaśirōgatē||10|| utklēśanārthaṁ vaktrēṇa, viparītaṁ tu kaṇṭhagē| |11|
| प्राक् पिबेन्नासयोत्क्लिष्टे दोषे घ्राणशिरोगते||१०|| उत्क्लेशनार्थं वक्त्रेण, विपरीतं तु कण्ठगे| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11
| mukhēnaivōdvamēddhūmaṁ|11|
| मुखेनैवोद्वमेद्धूमं|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11
nanu ghrāṇēnaiva kasmānna mucyatē? ityāha | nāsayā dr̥gvighātakr̥t||11||
ननु घ्राणेनैव कस्मान्न मुच्यते? इत्याह | नासया दृग्विघातकृत्||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12
ākṣēpamōkṣaiḥ pātavyō dhūmastu tristribhistribhiḥ| |12|
आक्षेपमोक्षैः पातव्यो धूमस्तु त्रिस्त्रिभिस्त्रिभिः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13
| ahnaḥ pibētsakr̥t snigdhaṁ, dvirmadhyaṁ, śōdhanaṁ param||12|| triścaturvā| |13|
| अह्नः पिबेत्सकृत् स्निग्धं, द्विर्मध्यं, शोधनं परम्||१२|| त्रिश्चतुर्वा| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15
mr̥dau tatra dravyāṇyaguruguggulu| mustasthauṇēyaśailēyanaladōśīravālakam||13|| varāṅgakauntīmadhukabilvamajjailavālukam| śrīvēṣṭakaṁ sarjarasō dhyāmakaṁ madanaṁ plavam||14|| śallakī kuṅkumaṁ māṣā yavāḥ kundurukastilāḥ| snēhaḥ phalānāṁ sārāṇāṁ mēdō majjā vasā ghr̥tam||15||
मृदौ तत्र द्रव्याण्यगुरुगुग्गुलु| मुस्तस्थौणेयशैलेयनलदोशीरवालकम्||१३|| वराङ्गकौन्तीमधुकबिल्वमज्जैलवालुकम्| श्रीवेष्टकं सर्जरसो ध्यामकं मदनं प्लवम्||१४|| शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस्तिलाः| स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम्||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17
śamanē śallakī lākṣā pr̥thvīkā kamalōtpalam| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣarōdhratvacaḥ sitā||16|| yaṣṭīmadhu suvarṇatvak padmakaṁ raktayaṣṭikā| gandhāścākuṣṭhatagarāḥ|17|
शमने शल्लकी लाक्षा पृथ्वीका कमलोत्पलम्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षरोध्रत्वचः सिता||१६|| यष्टीमधु सुवर्णत्वक् पद्मकं रक्तयष्टिका| गन्धाश्चाकुष्ठतगराः|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18
| tīkṣṇē jyōtiṣmatī niśā||17|| daśamūlamanōhvālaṁ lākṣā śvētā phalatrayam| gandhadravyāṇi tīkṣṇāni gaṇō mūrddhavirēcanaḥ||18||
| तीक्ष्णे ज्योतिष्मती निशा||१७|| दशमूलमनोह्वालं लाक्षा श्वेता फलत्रयम्| गन्धद्रव्याणि तीक्ष्णानि गणो मूर्द्धविरेचनः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21
samprati dhūmavartividhānamāha jalē sthitāmahōrātramiṣīkāṁ dvādaśāṅgulām| piṣṭairdhūmauṣadhairēvaṁ pañcakr̥tvaḥ pralēpayēt||19|| vartiraṅguṣṭhakasthūlā yavamadhyā yathā bhavēt| chhāyāśuṣkāṁ vigarbhāṁ tāṁ snēhābhyaktāṁ yathāyatham||20|| dhūmanētrārpitāṁ pātumagnipluṣṭāṁ prayōjayēt| |21|
सम्प्रति धूमवर्तिविधानमाह जले स्थितामहोरात्रमिषीकां द्वादशाङ्गुलाम्| पिष्टैर्धूमौषधैरेवं पञ्चकृत्वः प्रलेपयेत्||१९|| वर्तिरङ्गुष्ठकस्थूला यवमध्या यथा भवेत्| छायाशुष्कां विगर्भां तां स्नेहाभ्यक्तां यथायथम्||२०|| धूमनेत्रार्पितां पातुमग्निप्लुष्टां प्रयोजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23
adhunā'paramapi dhūmaprakāramāha śarāvasampuṭacchidrē nāḍīṁ nyasya daśāṅgulām|21| aṣṭāṅgulāṁ vā vaktrēṇā kāsavān dhūmamāpibēt| 21 1/2||23||
अधुनाऽपरमपि धूमप्रकारमाह शरावसम्पुटच्छिद्रे नाडीं न्यस्य दशाङ्गुलाम्|२१| अष्टाङ्गुलां वा वक्त्रेणा कासवान् धूममापिबेत्| २१ १/२||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21
kāsaḥ śvāsaḥ pīnasō visvaratvaṁ pūtirgandhaḥ pāṇḍutā kēśadōṣaḥ| karṇāsyākṣistrāvakaṇḍvartijāḍyaṁ tandrā hidhmā dhūmapaṁ na spr̥śanti| 22 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dhūmapānavidhirnāmaikaviṁśatitamō'dhyāyaḥ||21||
कासः श्वासः पीनसो विस्वरत्वं पूतिर्गन्धः पाण्डुता केशदोषः| कर्णास्याक्षिस्त्रावकण्ड्वर्तिजाड्यं तन्द्रा हिध्मा धूमपं न स्पृशन्ति| २२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने धूमपानविधिर्नामैकविंशतितमोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon