21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಧೂಮಪಾನವಿಧಿಂ ಜಿಗದಿಷುರಾಹ-

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ಧೂಮಪಾನವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವಕಫವಾತೋತ್ಥವಿಕಾರಾಣಾಮಜನ್ಮನೇ| ಉಚ್ಛೇದಾಯ ಚ ಜಾತಾನಾಂ ಪಿಬೇದ್ಧೂಮಂ ಸದಾಽಽತ್ಮವಾನ್||೧||

ಸ೦-ಆತ್ಮವಾನ್-ಸುಮತಿರ್ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರೋ, ಜತ್ರುಣ ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತೋದ್ಭವಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಂ-ರೋಗಾಣಾಂ, ಅಜನ್ಮನೇ-ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ, ತಥೋತ್ಪನ್ನಾನಾಮುಚ್ಛೇದಾಯ-ವಿನಾಶಾಯ, ಸದಾ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮಧ್ಯಃ ಸ ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ, ವಾತೇ ವಾತಕಫೇ ಕಫೇ| ಯೋಜ್ಯಃ|೨|

ಸ೦-ಸ ಚ ಧೂಮಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ, ವಾತಕಫೇ ಮಧ್ಯಃ, ಕಫೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ, ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ವಿಷಯಮಾಹ-ವಾತ ಇತಿ| ಕ್ರಮೇಣೇತಿ ಶೇಷಃ| | ನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾರ್ತಿವಿರಿಕ್ತೋದರಮೇಹಿಷು||೨|| ತಿಮಿರೋರ್ಧ್ವಾನಿಲಾಧ್ಮಾನರೋಹಿಣೀದತ್ತಬಸ್ತಿಷು| ಮತ್ಸ್ಯಮದ್ಯದಧಿಕ್ಷೀರಕ್ಷೌದ್ರಸ್ನೇಹವಿಷಾಶಿಷು||೩|| ಶಿರಸ್ಯಭಿಹತೇ ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ ಜಾಗರಿತೇ ನಿಶಿ| |೪|

ಸ೦-ರಕ್ತಪಿತ್ತಾರ್ತ್ಯಾದಿಷು ಧೂಮೋ ನಾವಛಾರಣೀಯಃ| ನನು, ವಾತೇ ವಾತಕಫೇ ಕಫೇ ಚ ಧೂಮಸ್ಯಾನುಜ್ಞಾತತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಾರ್ತೌ ಪ್ರಾಪ್ತಿರೇವ ನಾಸ್ತಿ| ತತ್ಕಿಂ ಪ್ರತಿಷೇಧೇನ? ಬ್ರೂಮಃ| ವಾತಪ್ರಕೃತೇರ್ವಾತಪಿತ್ತಾರ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಕಶ್ಚಿದ್ಭಿಷಕ್ಪಾಶೋ ಭ್ರಾನ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯನುರೂಪೋಪಕ್ರಮಚಿಕೀರ್ಷಯಾ ಧೂಮಂ ಯೋಜಯೇತ್, ತನ್ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮಿದಮುಕ್ತಮ್| ಅಥವಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇಃ ಪಿತ್ತಾರ್ತೌ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇರ್ವಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾರ್ತೌ ಧೂಮೋ ನ ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿದಂ ಗದಿತಮ್| ಅಶಿಶಬ್ದೋ ಮತ್ಸ್ಯಾದಿಷು ವಿಷಾನ್ತೇಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ಅತ್ರ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಪಾನಂ ಮದ್ಯಾದೇಃ, ಭೋಜನಂ ಛ ಮತ್ಸ್ಯಾದೇಃ ಅಶನಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಚತುರ್ವಿಧೇಽಪ್ಯಾಹಾರೇ ಅಶನಶಬ್ದೇನಾಸ್ತ್ಯೇವ ವ್ಯವಹಾರಃ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೮|೧)-"ಮಾತ್ರಾಶೀ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಸ್ಯಾತ್" ಇತಿ ಕೇಚಿಚ್ಚ ಯವಾಗೂಪಾಯಿನ್ಯಪಿ ಧೂಮಪಾನಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನ್ಧ್ಯಬಾಧಿರ್ಯತೃಣ್ಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಮೋಹಕೃತ್||೪|| ಧೂಮೋಽಕಾಲೇಽತಿಪೀತೋ ವಾ| |೫|

ಸ೦-ಮೂರ್ಚ್ಛಾ-ಸಂಜ್ಞಾನಾಶಃ| ಮೋಹಾಃ-ಚಿತ್ತನಾಶಃ,'ಮುಹೂ ವೈಚಿತ್ಯೇ' ಇತಿ ಪಾಠಾತ್| ಆನ್ಧ್ಯಬಾಧಿರ್ಯಗ್ರಹಣಮುತ್ತಮಾಙ್ಗರೋಗೋಪಲಕ್ಷ್ಣಾರ್ಥಮ್| ತೇನ ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಮರ್ದಿತಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಧೂಮೋಽಕಾಲೇ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾರ್ತ್ಯಾದೌ, ಪೀತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಽಪಿ ಕಾಲೇ- ಕ್ಷುತಾದೌ, ಅತಿಶಯೇನ ಪೀತೋ ವಾ ರಕ್ತಾದಿಕೃತ್|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

ತತ್ರ ಶೀತೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ| |೫|

ಸ೦-ತತ್ರ-ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದ್ಯಾರ್ತೌ, ವಿಧಿಃ-ಉಪಕ್ರಮೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾನನಸ್ಯಾಲೇಪಪರಿಷೇಕಾದಿಃ, ಶೀತೋ ಹಿತಃ|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

ಇದಾನೀಂ ತ್ರಯಾಣಾಂ ಧೂಮಾನಾಂ ಕಾಲಂ ಪೃಥಕ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ | ಕ್ಷುತಜೃಮ್ಭಿತವಿಣ್ಮೂತ್ರಸ್ತ್ರೀಸೇವಾಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಣಾಮ್||೫|| ಹಾಸಸ್ಯ ದನ್ತಕಾಷ್ಠಸ್ಯ ಧೂಮಮನ್ತೇ ಪಿಬೇನ್ಮೃದುಮ್| ಕಾಲೇಷ್ವೇಷು ನಿಶಾಹಾರನಾವನಾನ್ತೇ ಚ ಮಧ್ಯಮಮ್||೬|| ನಿದ್ರಾನಸ್ಯಾಞ್ಜನಸ್ನಾನಚ್ಛರ್ದಿತಾನ್ತೇ ವಿರೇಚನಮ್| |೭|

ಸ೦-ಕ್ಷುತಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಮನ್ತೇ ಮೃದುಂ-ಸ್ನೇಹನಾಖ್ಯಂ, ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಏಷು-ಕ್ಷುತಾದಿಷು ಕಾಲೇಷು, ನಿಶಾಹಾರನಾವನಾನ್ತೇಷು ಚ ಮಧ್ಯಮಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಧ್ಯ ಏವ ಮಧ್ಯಮಃ, "ಮಧ್ಯಾನ್ಮಃ" ಇತಿ ಮಪ್ರತ್ಯಯಃ| ವಿರೇಛನಾಖ್ಯಂ ಧೂಮಂ ನಿದ್ರಾದೀನಾಮನ್ತೇ ಪಿಬೇತ್| ನಾವನನಸ್ಯಶಬ್ದಯೋರೇಕಾರ್ಥಯೋರಿಹೋಪಾದಾನಾನ್ನಸ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಮ್| ತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧನಸ್ಯಾನ್ತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಮೃದ್ವಪರಪರ್ಯಾಯಂ, ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಆಚಾರ್ಯೋಪದೇಶಾಚ್ಚ ಕ್ಷುತಾದ್ಯನ್ತೇಷು ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಧ್ಯನಸ್ಯಾನ್ತೇ ಮಧ್ಯಮಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಕಾಲೇಷ್ವಿತಿ ವಚನಾಚ್ಚ ಕ್ಷುತಾನ್ತಾದಿಷು ಚ ಮಧ್ಯಮಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಏವಂ ತೀಕ್ಷ್ಣನಸ್ಯಾನ್ತೇ ವಿರೇಚನಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಇತಿ ತ್ರಿಷು ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವಿರೇಚನಪರ್ಯಾಯಃ|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮತ್ರ ನೇತ್ರಸ್ವರೂಪಮಾಹ | ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಸಮದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿಕೋಶಂ ಕಾರಯೇದೃಜು||೭|| ಮೂಲಾಗ್ರೇಽಙ್ಗುಷ್ಠಕೋಲಾಸ್ಥಿಪ್ರವೇಶಂ ಧೂಮನೇತ್ರಕಮ್| |೮|

ಸ೦-ಬಸ್ತೌ ನೇತ್ರಂ ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಮ್, ಬಸ್ತಿನೇತ್ರೇಣ ಸಮಂ-ತುಲ್ಯಂ, ದ್ರವ್ಯಂ-ಧಾತುದಾರ್ವಸ್ಥಿವೇಣುಜಂ, ಯಸ್ಯ-ಧೂಮನೇತ್ರಸ್ಯ, ತದ್ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಸಮದ್ರವ್ಯಂ ಧೂಮನೇತ್ರಂ ಶಿಲ್ಪಿನಾ ಕಾರಯೇದ್ಭಿಷಕ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ನೇತ್ರಮ್ ? ತ್ರಯಃ ಕೋಶಾಃ ಪರ್ವಾಣಿ, ಯಸ್ಯ ತತ್ ತ್ರಿಕೋಶಮ್| ತಥಾ, ಋಜು-ಅವಕಮ್| ತಥಾ, ಮೂಲಂ ಚಾಗ್ರಂ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಙ್ಗುಷ್ಠಬದರಾಸ್ಥಿಪ್ರವೇಶಮ್| ಮೂಲೇಽಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರವೇಶಮಗ್ರೇ ಕೋಲಾಸ್ಥಿಪ್ರವೇಶಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಙ್ಗುಷ್ಠಶ್ಚ ಕೋಲಾಸ್ಥಿ ಚೇತಿ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತತ್ಪ್ರವಿಶತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ "ಪದರುಜವಿಶನ್ತಿ" ಇತಿ ಘಞ್|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

ಇದಾನೀಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಕಸ್ಯ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ಧೂಮಸ್ಯ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ನೇತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಮಾಹ | ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ನೇಹನಮಧ್ಯೇಷು ತ್ರೀಣಿ ಚತ್ವಾತಿ ಪಞ್ಚ ಚ||೮|| ಅಙ್ಗುಲಾನಾಂ ಕ್ರಮಾತ್ಪಾತುಃ ಪ್ರಮಾಣೇನಾಷ್ಟಕಾನಿ ತತ್| |೯|

ಸ೦-ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ತ್ರೀಣ್ಯಷ್ಟಕಾನಿ-ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಙ್ಗುಲಾನಿ, ಸ್ಯುಃ| ಸ್ನೇಹನೇ ಚ ಧೂಮೇ ಚತ್ವಾರ್ಯಷ್ಟಕಾನಿ-ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದಙ್ಗುಲಾನಿ, ಸ್ಯುಃ| ಮಧ್ಯಮೇ ಚ ಧೂಮೇ ಪಞ್ಚಾಷ್ಟಕಾನಿ-ಚತ್ವಾರಿಂಶದಙ್ಗುಲಾನಿ, ಸ್ಯುಃ| ಪರ್ವಾನೇಕತ್ವಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವಂ ದೈರ್ಘ್ಯಂ ಚ ನೇತ್ರಸ್ಯೇಹ ಕೃತಮ್| ಏವಂ ಹಿ ನಯನಕರ್ಣಾದೀನಾಂ ನ ಬಾಧಕೋ ಧೂಮಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೫|೪೮)-"ದೂರಾದ್ವಿನಿರ್ಗತಃ ಪರ್ವಚ್ಛಿನ್ನೋ ನಾಡೀತನೂಕೃತಃ| ನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ಬಾಧತೇ ಧೂಮಃ" ಇತಿ|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

ಕೀದೃಶಃ ಸನ್ ಧೂಮಂ ಪೀವೇತ್? ಇತ್ಯಾಹ | ಋಜೂಪವಿಷ್ಟಸ್ತಚ್ಚೇತಾ ವಿವೃತಾಸ್ಯಸ್ತ್ರಿಪರ್ಯಯಮ್||೯|| ಪಿಧಾಯ ಚ್ಛಿದ್ರಮೇಕೈಕಂ ಧೂಮಂ ನಾಸಿಕಯಾ ಪಿಬೇತ್| |೧೦|

ಸ೦-ಋಜು-ಸ್ಪಷ್ಟಂ, ಉಪವಿಷ್ಟಃ-ಆಸೀನಃ| ತಥಾ, ತಚ್ಚೇತಾಃ-ಧೂಮಪಾನಗತಚಿತ್ತಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಸಾರಿತಮುಖಃ| ತಥಾ, ನೇತ್ರಗತದೃಷ್ಟಿರಿತ್ಯಪಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಕಥಂ ಪಿಬೇತ್ ? ತ್ರಿಪರ್ಯಯಮ್| ಆಕ್ಷೇಪವಿಸರ್ಗಾ-ಆಪಾನಃ, ತ್ರಿಭಿರಾಪಾನೈಃ-ಪರ್ಯಯಃ| ತಥಾ, ಛಿದ್ರಮೇಕೈಕಂ ಪಿಧಾಯ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾನ್ನಾಸಿಕಾಯಾ ಏವ| ತದೇವಂವಿಧಃ ಸನ್ ನಾಸಿಕಯಾ ಪಿಬೇತ್| ಏಕೈಕಮಿತಿ "ಏಕಂ ಬಹುವ್ರೀಹಿವತ್" ಇತಿ ದ್ವಿತ್ವಸುಬ್ಲೋಪೌ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ,- ಏಕಂ ನಾಸಾಪುಟಂ ಪಿಧಾಯಾಪರೇಣ ನಾಸಾಪುಟೇನಾಕೃಷ್ಯ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಅಪರಂ ನಾಸಾಪುಟಂ ಪಿಧಾಯ ತದಪರೇಣಾಕೃಷ್ಯ ತಥೈವ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| ಪ್ರಾಕ್ ಪಿಬೇನ್ನಾಸಯೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ದೋಷೇ ಘ್ರಾಣಶಿರೋಗತೇ||೧೦|| ಉತ್ಕ್ಲೇಶನಾರ್ಥಂ ವಕ್ತ್ರೇಣ, ವಿಪರೀತಂ ತು ಕಣ್ಠಗೇ| |೧೧|

ಸ೦-ನಾಸಾಗತೇ ಶಿರೋಗತೇ ವಾ ದೋಷ ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಾಲಿತೇ ಸತಿ, ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ, ನಾಸಿಕಯಾ ಪಿಬೇತ್| ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೇ ದೋಷ ಉತ್ಕ್ಲೇಶನಾರ್ಥಂ ವಕ್ತ್ರೇಣ ಪ್ರಾಕ್ ಪಿಬೇತ್, ಪಶ್ಚಾನ್ನಸಿಕಯಾ| ಕಣ್ಠಗೇ ತು ದೋಷ ಉತ್ಕ್ಲೇಶನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಙ್ನಾಸಿಕಯಾ ಪಿಬೇತ್ ಪಶ್ಚಾದ್ವಕ್ತ್ರೇಣೇತಿ ವಿಪರೀತತ್ವಮ್|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| ಮುಖೇನೈವೋದ್ವಮೇದ್ಧೂಮಂ|೧೧|

ಸ೦-ನಾಸಯಾಽಽಸ್ಯೇನ ವಾ ಪೀತಂ ಧೂಮಂ ವಕ್ತ್ರೇಣೈವೋತ್ಸೃಜೇತ್|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

ನನು ಘ್ರಾಣೇನೈವ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಮುಚ್ಯತೇ? ಇತ್ಯಾಹ | ನಾಸಯಾ ದೃಗ್ವಿಘಾತಕೃತ್||೧೧||

ಸ೦-ಘ್ರಾಣೇನೋತ್ಸೃಜ್ಯಮಾನೋ ಧೂಮೋ ದೃಷ್ಟಿವಿಘಾತಂ ತಿಮಿರಾದಿನಾ ಕರೋತಿ| ತಸ್ಮಾನ್ಮುಖೇನೈವೋತ್ಸೃಜೇತ್|

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

ಆಕ್ಷೇಪಮೋಕ್ಷೈಃ ಪಾತವ್ಯೋ ಧೂಮಸ್ತು ತ್ರಿಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ| |೧೨|

ಸ೦-ಆಕ್ಷೇಪಮೋಕ್ಷೈಃ-ಆದಾನವಿಸರ್ಗೈಃ, ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನ್ ಧೂಮಃ ಪಾತವ್ಯಃ| ತ್ರಿರಿತಿ "ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರ್ಭ್ಯಃ ಸುಚ್" ಇತಿ ಸುಚ್|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| ಅಹ್ನಃ ಪಿಬೇತ್ಸಕೃತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ದ್ವಿರ್ಮಧ್ಯಂ, ಶೋಧನಂ ಪರಮ್||೧೨|| ತ್ರಿಶ್ಚತುರ್ವಾ| |೧೩|

ಸ೦-ಅಹ್ನಃ ಸಕೃತ್-ಏಕವಾರಂ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಧೂಮಂ ಪಿಬೇತ್| ಮಧ್ಯಮಂ ಧೂಮಂ ದ್ವೌ ವಾರೌ ಪಿಬೇತ್| ಅಹ್ನ ಇತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತತೇ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಧೂಮಂ ತ್ರೀನ್ ವಾರಾಂಶ್ಚತುರೋ ವಾ ದಿವಸಸ್ಯ ಪಿಬೇತ್| ಅಹ್ನ ಇತಿ "ಕೃತ್ವೋಽರ್ಥಪ್ರಯೋಗೇ ಕಾಲೇಽಧಿಕರಣೇ" ಇತಿ ಷಷ್ಠೀ|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

ಮೃದೌ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಗುರುಗುಗ್ಗುಲು| ಮುಸ್ತಸ್ಥೌಣೇಯಶೈಲೇಯನಲದೋಶೀರವಾಲಕಮ್||೧೩|| ವರಾಙ್ಗಕೌನ್ತೀಮಧುಕಬಿಲ್ವಮಜ್ಜೈಲವಾಲುಕಮ್| ಶ್ರೀವೇಷ್ಟಕಂ ಸರ್ಜರಸೋ ಧ್ಯಾಮಕಂ ಮದನಂ ಪ್ಲವಮ್||೧೪|| ಶಲ್ಲಕೀ ಕುಙ್ಕುಮಂ ಮಾಷಾ ಯವಾಃ ಕುನ್ದುರುಕಸ್ತಿಲಾಃ| ಸ್ನೇಹಃ ಫಲಾನಾಂ ಸಾರಾಣಾಂ ಮೇದೋ ಮಜ್ಜಾ ವಸಾ ಘೃತಮ್||೧೫||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಧೂಮೇಷು ಮಧ್ಯಾತ್, ಮೃದೌ-ಪ್ರಾಯೋಗಿಕಾಖ್ಯೇ ಧೂಮೇ, ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಗುರುಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಪ್ಲವೋ-ಗೋಪಾಲಮದನಕಃ| ಸ್ನೇಹ ಇತಿ| ಫಲಾನಾಂ-ಆಕ್ಷೋಡನಾರಿಕೇಲಾದೀನಾಂ ಸ್ನೇಹಃ, ತಥಾ ಸಾರಾಣಾಂ-ಖದಿರಾಸನಾದೀನಾಂ ಚ ಸ್ನೇಹಃ| ಮಧುಮದನಯೋರೇಕಯೋನಿತ್ವಾದುಕ್ತಸ್ಯೋಪಯೋಗೋ ಮದನಸ್ಯಾತ್ರ ವಿರುದ್ಧ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಚ್ಚಾಯುಕ್ತಮ್| ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರತ್ವಾನ್ಮದನಸ್ಯ| ಪಿಣ್ಯಾಕದಿವತ್ತಿಲಾದೇಃ| ಘೃತಂ ಚಾತ್ರ ಗವ್ಯಮೇವ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್, ಮುಖ್ಯತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೫|೪೨)-"ಗವ್ಯೇ ಕ್ಷೀರಘೃತೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ" ಇತಿ|

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

ಶಮನೇ ಶಲ್ಲಕೀ ಲಾಕ್ಷಾ ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಕಮಲೋತ್ಪಲಮ್| ನ್ಯಗ್ರೋಧೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಪ್ಲಕ್ಷರೋಧ್ರತ್ವಚಃ ಸಿತಾ||೧೬|| ಯಷ್ಟೀಮಧು ಸುವರ್ಣತ್ವಕ್ ಪದ್ಮಕಂ ರಕ್ತಯಷ್ಟಿಕಾ| ಗನ್ಧಾಶ್ಚಾಕುಷ್ಠತಗರಾಃ|೧೭|

ಸ೦-ಶಮನೇ ಧೂಮೇ ಶಲ್ಲಕ್ಯಾದೀನಿ ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕುಷ್ಠತಗರವರ್ಜ್ಯಾನಿ|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತೀ ನಿಶಾ||೧೭|| ದಶಮೂಲಮನೋಹ್ವಾಲಂ ಲಾಕ್ಷಾ ಶ್ವೇತಾ ಫಲತ್ರಯಮ್| ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಗಣೋ ಮೂರ್ದ್ಧವಿರೇಚನಃ||೧೮||

ಸ೦-ತೀಕ್ಷ್ಣೇ-ವಿರೇಚನಾಖ್ಯೇ ಧೂಮೇ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಮತ್ಯಾದೀನಿ, ಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ-ಕುಷ್ಠತಗರಾದೀನಿ, ಗಣಶ್ಚ-ಶೋಧನಾದಿಗಣಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತೋ "ವೇಲ್ಲಾಪಾಮಾರ್ಗ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೧೫|೪) ಇತ್ಯಾದಿಕೋ, ಮೂರ್ಧವಿರೇಚನಃ|

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಧೂಮವರ್ತಿವಿಧಾನಮಾಹ ಜಲೇ ಸ್ಥಿತಾಮಹೋರಾತ್ರಮಿಷೀಕಾಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾಮ್| ಪಿಷ್ಟೈರ್ಧೂಮೌಷಧೈರೇವಂ ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್||೧೯|| ವರ್ತಿರಙ್ಗುಷ್ಠಕಸ್ಥೂಲಾ ಯವಮಧ್ಯಾ ಯಥಾ ಭವೇತ್| ಛಾಯಾಶುಷ್ಕಾಂ ವಿಗರ್ಭಾಂ ತಾಂ ಸ್ನೇಹಾಭ್ಯಕ್ತಾಂ ಯಥಾಯಥಮ್||೨೦|| ಧೂಮನೇತ್ರಾರ್ಪಿತಾಂ ಪಾತುಮಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| |೨೧|

ಸ೦-ರಾತ್ರಿಂದಿವಂ ಸಲಿಲೇ ಉಷಿತಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾಮಿಷೀಕಾಂ-ದರ್ಭತೂಲೀಂ, ಪಞ್ಚಕೃತ್ವಃ-ಪಶ್ಚವಾರಾನ್, ಧೂಮೋಕ್ತೈರೌಷಧೈಃ ಪಿಷ್ಟೈಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಲೇಪಯೇತ್| ಯಥಾಽಙ್ಗುಷ್ಠಕಸ್ಥೂಲಾ ಯವಮಧ್ಯಾ ವರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಏತದಾಕೃತಿವಿಧಾನಂ ಚ ತ್ರಿವಿಧೇಽಪಿ ನೇತ್ರಕೇ ವರ್ತೇಃ ಸುಖಪ್ರವೇಶಾರ್ಥಮ್| ತಾಮಿಷೀಕಾಂ (ತಾಂ ವರ್ತಿ) ಛಾಯಾಯಾಂ ವಿಶುಷ್ಕಾಂ ವಿಗತಗರ್ಭಾಂ (ವಿಗರ್ಭಾಂ)-ಅಪನೀತೇಷೀಕಾಂ, ತಥಾ ಸ್ನೇಹೇನ-ಘೃತಾದಿನಾ ಯಥಾಸ್ವಮಭ್ಯಕ್ತಾಂ, ತಥಾ, ಧೂಮನೇತ್ರಸ್ಯ ಯದಙ್ಗುಷ್ಠಪ್ರಮಾಣಂ ಛಿದ್ರಂ ತತ್ರಾರ್ಪಿತಾಂ, ತಥಾಽಗ್ನಿಪ್ಲುಷ್ಟಾಂ ಅಙ್ಗಾರಪ್ರದೀಪ್ತಾಂ, ಪಾತುಂ-ಪಾನಾರ್ಥಂ, ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

ಅಧುನಾಽಪರಮಪಿ ಧೂಮಪ್ರಕಾರಮಾಹ ಶರಾವಸಮ್ಪುಟಚ್ಛಿದ್ರೇ ನಾಡೀಂ ನ್ಯಸ್ಯ ದಶಾಙ್ಗುಲಾಮ್|೨೧| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಂ ವಾ ವಕ್ತ್ರೇಣಾ ಕಾಸವಾನ್ ಧೂಮಮಾಪಿಬೇತ್| ೨೧ ೧/೨||೨೩||

ಸ೦-ಶರಾವಯೋಃ ಸಮ್ಪುಟೋ-ಯುಗ್ಮಂ, ತಸ್ಯ ಛಿದ್ರೇ ನಾಡೀಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಾಂ ವಾ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಕಾಸೀ ಧೂಮಮಾಪಿಬೇತ್| ತದಯಮತ್ರಾರ್ಥಃ,-ಅಪಗತಧೂಮಖದಿರಬದರಾದಿದಾರುಸ್ಥಿರಾಙ್ಗಾರಪ್ರಕರಪೂರ್ಣಶರಾವೇ ಕಾಸಹರಚೂರ್ಣಂ ಸಸ್ನೇಹಂ ಗುಲಿಕಾಂ ವಾ ನ್ಯಸ್ಯ ಮಧ್ಯವೃತ್ತಚ್ಛಿದ್ರಶರಾವೇಣ ಪಿಧಾಯ ನಾಡೀಮಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಾಂ ವ ನಿವೇಶ್ಯ ಕಾಸವಾನ್-ಕಾಸೀ, ವಕ್ತ್ರೇಣ-ಮುಖೇನ, ಧೂಮಂ ಸಂಪಿಬೇದಿತಿ|

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

ಕಾಸಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪೀನಸೋ ವಿಸ್ವರತ್ವಂ ಪೂತಿರ್ಗನ್ಧಃ ಪಾಣ್ಡುತಾ ಕೇಶದೋಷಃ| ಕರ್ಣಾಸ್ಯಾಕ್ಷಿಸ್ತ್ರಾವಕಣ್ಡ್ವರ್ತಿಜಾಡ್ಯಂ ತನ್ದ್ರಾ ಹಿಧ್ಮಾ ಧೂಮಪಂ ನ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ| ೨೨ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಧೂಮಪಾನವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೧||

ಸ೦-ಕಾಸಾದಯೋ ಧೂಮಪಂ ನ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ| ಧೂಮಪಾತುರೇತೇ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತಿ ಭಾವಃ| ತತ್ರ ಪೂತಿರ್ಗನ್ಧಃ-ಆಸ್ಯನಾಸಯೋಃ| ಪಾಣ್ಡುತಾಮುಖಸ್ಯ| ಕೇಶದೋಷಾಃ-ಸಿತಪಿಞ್ಜರತ್ವಾದಯಃ| ಕರ್ಣೌ ಚಾಸ್ಯಂ ಚಾಕ್ಷಿಣೀ ಚ ಕರ್ಣಾಸ್ಯಾಕ್ಷಿ, ಸ್ರಾವಶ್ಚ ಕಣ್ಡೂಶ್ಚಾರ್ತಿಶ್ಚ ಜಾಡ್ಯಂ ಚ ಸ್ರಾವಕಣ್ಡ್ವರ್ತಿಜಾಡ್ಯಮ್, ಕರ್ಣಾದಿಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ರಾವಾದಿಚತುಷ್ಟಯಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ| ಶಾಲಿನೀವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಧೂಮಪಾನವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨೧||