21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ഊര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാപ്രസങ്ഗാദ്ധൂമപാനവിധിം ജിഗദിഷുരാഹ-

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

അഥാതോ ധൂമപാനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ജത്രൂര്ധ്വകഫവാതോത്ഥവികാരാണാമജന്മനേ| ഉച്ഛേദായ ച ജാതാനാം പിബേദ്ധൂമം സദാऽऽത്മവാന്||൧||

സ൦-ആത്മവാന്-സുമതിര്ഹിതാഹാരവിഹാരോ, ജത്രുണ ഊര്ധ്വം ശ്ലേഷ്മവാതോദ്ഭവാനാം വികാരാണം-രോഗാണാം, അജന്മനേ-അനുത്പത്ത്യൈ, തഥോത്പന്നാനാമുച്ഛേദായ-വിനാശായ, സദാ ധൂമം പിബേത്|

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

സ്നിഗ്ധോ മധ്യഃ സ തീക്ഷ്ണശ്ച, വാതേ വാതകഫേ കഫേ| യോജ്യഃ|൨|

സ൦-സ ച ധൂമഃ സ്നിഗ്ധമധ്യതീക്ഷ്ണഭേദേന ത്രിധാ| യഥാക്രമം വാതേ സ്നിഗ്ധോ, വാതകഫേ മധ്യഃ, കഫേ തീക്ഷ്ണോ, യോജ്യഃ|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

സ്നിഗ്ധാദീനാം വിഷയമാഹ-വാത ഇതി| ക്രമേണേതി ശേഷഃ| | ന രക്തപിത്താര്തിവിരിക്തോദരമേഹിഷു||൨|| തിമിരോര്ധ്വാനിലാധ്മാനരോഹിണീദത്തബസ്തിഷു| മത്സ്യമദ്യദധിക്ഷീരക്ഷൌദ്രസ്നേഹവിഷാശിഷു||൩|| ശിരസ്യഭിഹതേ പാണ്ഡുരോഗേ ജാഗരിതേ നിശി| |൪|

സ൦-രക്തപിത്താര്ത്യാദിഷു ധൂമോ നാവഛാരണീയഃ| നനു, വാതേ വാതകഫേ കഫേ ച ധൂമസ്യാനുജ്ഞാതത്വാത് പിത്താര്തൌ പ്രാപ്തിരേവ നാസ്തി| തത്കിം പ്രതിഷേധേന? ബ്രൂമഃ| വാതപ്രകൃതേര്വാതപിത്താര്തൌ സത്യാം കശ്ചിദ്ഭിഷക്പാശോ ഭ്രാന്ത്യാ പ്രകൃത്യനുരൂപോപക്രമചികീര്ഷയാ ധൂമം യോജയേത്, തന്നിഷേധാര്ഥമിദമുക്തമ്| അഥവാ വാതശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേഃ പിത്താര്തൌ പിത്തപ്രകൃതേര്വാ വാതശ്ലേഷ്മാര്തൌ ധൂമോ ന യോജ്യ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമിദം ഗദിതമ്| അശിശബ്ദോ മത്സ്യാദിഷു വിഷാന്തേഷു പ്രത്യേകം യോജ്യഃ| അത്ര ച യഥാസമ്ഭവം പാനം മദ്യാദേഃ, ഭോജനം ഛ മത്സ്യാദേഃ അശനശബ്ദേനോച്യതേ| ചതുര്വിധേऽപ്യാഹാരേ അശനശബ്ദേനാസ്ത്യേവ വ്യവഹാരഃ| യഥാ (ഹൃ.സൂ.അ. ൮|൧)-"മാത്രാശീ സര്വകാലം സ്യാത്" ഇതി കേചിച്ച യവാഗൂപായിന്യപി ധൂമപാനം നേച്ഛന്തി|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| രക്തപിത്താന്ധ്യബാധിര്യതൃണ്മൂര്ച്ഛാമദമോഹകൃത്||൪|| ധൂമോऽകാലേऽതിപീതോ വാ| |൫|

സ൦-മൂര്ച്ഛാ-സംജ്ഞാനാശഃ| മോഹാഃ-ചിത്തനാശഃ,'മുഹൂ വൈചിത്യേ' ഇതി പാഠാത്| ആന്ധ്യബാധിര്യഗ്രഹണമുത്തമാങ്ഗരോഗോപലക്ഷ്ണാര്ഥമ്| തേന സങ്ഗ്രഹോക്തമര്ദിതമപി ഗൃഹ്യതേ| ധൂമോऽകാലേ-പൂര്വോക്തേ രക്തപിത്താര്ത്യാദൌ, പീതോ രക്തപിത്താദീന് കുര്യാത്| അപ്രതിഷിദ്ധേऽപി കാലേ- ക്ഷുതാദൌ, അതിശയേന പീതോ വാ രക്താദികൃത്|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

തത്ര ശീതോ വിധിര്ഹിതഃ| |൫|

സ൦-തത്ര-രക്തപിത്താദ്യാര്തൌ, വിധിഃ-ഉപക്രമോ യഥാസ്വം സര്പിഃ പാനനസ്യാലേപപരിഷേകാദിഃ, ശീതോ ഹിതഃ|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

ഇദാനീം ത്രയാണാം ധൂമാനാം കാലം പൃഥക് ദര്ശയന്നാഹ | ക്ഷുതജൃമ്ഭിതവിണ്മൂത്രസ്ത്രീസേവാശസ്ത്രകര്മണാമ്||൫|| ഹാസസ്യ ദന്തകാഷ്ഠസ്യ ധൂമമന്തേ പിബേന്മൃദുമ്| കാലേഷ്വേഷു നിശാഹാരനാവനാന്തേ ച മധ്യമമ്||൬|| നിദ്രാനസ്യാഞ്ജനസ്നാനച്ഛര്ദിതാന്തേ വിരേചനമ്| |൭|

സ൦-ക്ഷുതാദീനാമഷ്ടാനാമന്തേ മൃദും-സ്നേഹനാഖ്യം, ധൂമം പിബേത്| ഏഷു-ക്ഷുതാദിഷു കാലേഷു, നിശാഹാരനാവനാന്തേഷു ച മധ്യമം ധൂമം പിബേത്| മധ്യ ഏവ മധ്യമഃ, "മധ്യാന്മഃ" ഇതി മപ്രത്യയഃ| വിരേഛനാഖ്യം ധൂമം നിദ്രാദീനാമന്തേ പിബേത്| നാവനനസ്യശബ്ദയോരേകാര്ഥയോരിഹോപാദാനാന്നസ്യക്രമേണ ധൂമം പിബേദിതി ഗ്രന്ഥകൃതാ പ്രതിപാദിതമ്| തേന സ്നിഗ്ധനസ്യാന്തേ സ്നിഗ്ധം-മൃദ്വപരപര്യായം, ധൂമം പിബേത്| ആചാര്യോപദേശാച്ച ക്ഷുതാദ്യന്തേഷു ച സ്നിഗ്ധം ധൂമം പിബേത്| മധ്യനസ്യാന്തേ മധ്യമം ധൂമം പിബേത്| കാലേഷ്വിതി വചനാച്ച ക്ഷുതാന്താദിഷു ച മധ്യമം ധൂമം പിബേത്| ഏവം തീക്ഷ്ണനസ്യാന്തേ വിരേചനം ധൂമം പിബേത്| ഇതി ത്രിഷു സമ്ബന്ധഃ| തീക്ഷ്ണശബ്ദോऽത്ര വിരേചനപര്യായഃ|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

സാമ്പ്രതമത്ര നേത്രസ്വരൂപമാഹ | ബസ്തിനേത്രസമദ്രവ്യം ത്രികോശം കാരയേദൃജു||൭|| മൂലാഗ്രേऽങ്ഗുഷ്ഠകോലാസ്ഥിപ്രവേശം ധൂമനേത്രകമ്| |൮|

സ൦-ബസ്തൌ നേത്രം ബസ്തിനേത്രമ്, ബസ്തിനേത്രേണ സമം-തുല്യം, ദ്രവ്യം-ധാതുദാര്വസ്ഥിവേണുജം, യസ്യ-ധൂമനേത്രസ്യ, തദ്ബസ്തിനേത്രസമദ്രവ്യം ധൂമനേത്രം ശില്പിനാ കാരയേദ്ഭിഷക്| കിമ്ഭൂതം നേത്രമ് ? ത്രയഃ കോശാഃ പര്വാണി, യസ്യ തത് ത്രികോശമ്| തഥാ, ഋജു-അവകമ്| തഥാ, മൂലം ചാഗ്രം ച തസ്മിന് യഥാസങ്ഖ്യമങ്ഗുഷ്ഠബദരാസ്ഥിപ്രവേശമ്| മൂലേऽങ്ഗുഷ്ഠപ്രവേശമഗ്രേ കോലാസ്ഥിപ്രവേശമിത്യര്ഥഃ| അങ്ഗുഷ്ഠശ്ച കോലാസ്ഥി ചേതി സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ| തത്പ്രവിശത്യസ്മിന്നിതി "പദരുജവിശന്തി" ഇതി ഘഞ്|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

ഇദാനീം തീക്ഷ്ണാദികസ്യ ത്രിവിധസ്യ ധൂമസ്യ ദൈര്ഘ്യേണ നേത്ര പ്രമാണമാഹ | തീക്ഷ്ണസ്നേഹനമധ്യേഷു ത്രീണി ചത്വാതി പഞ്ച ച||൮|| അങ്ഗുലാനാം ക്രമാത്പാതുഃ പ്രമാണേനാഷ്ടകാനി തത്| |൯|

സ൦-യഥാസങ്ഖ്യം ദൈര്ഘ്യേണ തീക്ഷ്ണസ്യ ത്രീണ്യഷ്ടകാനി-ചതുര്വിംശതിരങ്ഗുലാനി, സ്യുഃ| സ്നേഹനേ ച ധൂമേ ചത്വാര്യഷ്ടകാനി-ദ്വാത്രിംശദങ്ഗുലാനി, സ്യുഃ| മധ്യമേ ച ധൂമേ പഞ്ചാഷ്ടകാനി-ചത്വാരിംശദങ്ഗുലാനി, സ്യുഃ| പര്വാനേകത്വം സൂക്ഷ്മത്വം ദൈര്ഘ്യം ച നേത്രസ്യേഹ കൃതമ്| ഏവം ഹി നയനകര്ണാദീനാം ന ബാധകോ ധൂമഃ സ്യാദിതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൫|൪൮)-"ദൂരാദ്വിനിര്ഗതഃ പര്വച്ഛിന്നോ നാഡീതനൂകൃതഃ| നേന്ദ്രിയം ബാധതേ ധൂമഃ" ഇതി|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

കീദൃശഃ സന് ധൂമം പീവേത്? ഇത്യാഹ | ഋജൂപവിഷ്ടസ്തച്ചേതാ വിവൃതാസ്യസ്ത്രിപര്യയമ്||൯|| പിധായ ച്ഛിദ്രമേകൈകം ധൂമം നാസികയാ പിബേത്| |൧൦|

സ൦-ഋജു-സ്പഷ്ടം, ഉപവിഷ്ടഃ-ആസീനഃ| തഥാ, തച്ചേതാഃ-ധൂമപാനഗതചിത്തഃ| തഥാ, പ്രസാരിതമുഖഃ| തഥാ, നേത്രഗതദൃഷ്ടിരിത്യപി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| കഥം പിബേത് ? ത്രിപര്യയമ്| ആക്ഷേപവിസര്ഗാ-ആപാനഃ, ത്രിഭിരാപാനൈഃ-പര്യയഃ| തഥാ, ഛിദ്രമേകൈകം പിധായ, പ്രകൃതത്വാന്നാസികായാ ഏവ| തദേവംവിധഃ സന് നാസികയാ പിബേത്| ഏകൈകമിതി "ഏകം ബഹുവ്രീഹിവത്" ഇതി ദ്വിത്വസുബ്ലോപൌ| തേനായമര്ഥഃ,- ഏകം നാസാപുടം പിധായാപരേണ നാസാപുടേനാകൃഷ്യ ധൂമം പിബേത്| അപരം നാസാപുടം പിധായ തദപരേണാകൃഷ്യ തഥൈവ പിബേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| പ്രാക് പിബേന്നാസയോത്ക്ലിഷ്ടേ ദോഷേ ഘ്രാണശിരോഗതേ||൧൦|| ഉത്ക്ലേശനാര്ഥം വക്ത്രേണ, വിപരീതം തു കണ്ഠഗേ| |൧൧|

സ൦-നാസാഗതേ ശിരോഗതേ വാ ദോഷ ഉത്ക്ലിഷ്ടേ-സ്വസ്ഥാനാച്ചാലിതേ സതി, പ്രാക്-പൂര്വം, നാസികയാ പിബേത്| അനുത്ക്ലിഷ്ടേ ദോഷ ഉത്ക്ലേശനാര്ഥം വക്ത്രേണ പ്രാക് പിബേത്, പശ്ചാന്നസികയാ| കണ്ഠഗേ തു ദോഷ ഉത്ക്ലേശനാര്ഥം പ്രാങ്നാസികയാ പിബേത് പശ്ചാദ്വക്ത്രേണേതി വിപരീതത്വമ്|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| മുഖേനൈവോദ്വമേദ്ധൂമം|൧൧|

സ൦-നാസയാऽऽസ്യേന വാ പീതം ധൂമം വക്ത്രേണൈവോത്സൃജേത്|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

നനു ഘ്രാണേനൈവ കസ്മാന്ന മുച്യതേ? ഇത്യാഹ | നാസയാ ദൃഗ്വിഘാതകൃത്||൧൧||

സ൦-ഘ്രാണേനോത്സൃജ്യമാനോ ധൂമോ ദൃഷ്ടിവിഘാതം തിമിരാദിനാ കരോതി| തസ്മാന്മുഖേനൈവോത്സൃജേത്|

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

ആക്ഷേപമോക്ഷൈഃ പാതവ്യോ ധൂമസ്തു ത്രിസ്ത്രിഭിസ്ത്രിഭിഃ| |൧൨|

സ൦-ആക്ഷേപമോക്ഷൈഃ-ആദാനവിസര്ഗൈഃ, ത്രിഭിസ്ത്രിഭിസ്ത്രീന് വാരാന് ധൂമഃ പാതവ്യഃ| ത്രിരിതി "ദ്വിത്രിചതുര്ഭ്യഃ സുച്" ഇതി സുച്|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| അഹ്നഃ പിബേത്സകൃത് സ്നിഗ്ധം, ദ്വിര്മധ്യം, ശോധനം പരമ്||൧൨|| ത്രിശ്ചതുര്വാ| |൧൩|

സ൦-അഹ്നഃ സകൃത്-ഏകവാരം, സ്നിഗ്ധം ധൂമം പിബേത്| മധ്യമം ധൂമം ദ്വൌ വാരൌ പിബേത്| അഹ്ന ഇത്യത്രാപ്യനുവര്തതേ| തീക്ഷ്ണം ധൂമം ത്രീന് വാരാംശ്ചതുരോ വാ ദിവസസ്യ പിബേത്| അഹ്ന ഇതി "കൃത്വോऽര്ഥപ്രയോഗേ കാലേऽധികരണേ" ഇതി ഷഷ്ഠീ|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

മൃദൌ തത്ര ദ്രവ്യാണ്യഗുരുഗുഗ്ഗുലു| മുസ്തസ്ഥൌണേയശൈലേയനലദോശീരവാലകമ്||൧൩|| വരാങ്ഗകൌന്തീമധുകബില്വമജ്ജൈലവാലുകമ്| ശ്രീവേഷ്ടകം സര്ജരസോ ധ്യാമകം മദനം പ്ലവമ്||൧൪|| ശല്ലകീ കുങ്കുമം മാഷാ യവാഃ കുന്ദുരുകസ്തിലാഃ| സ്നേഹഃ ഫലാനാം സാരാണാം മേദോ മജ്ജാ വസാ ഘൃതമ്||൧൫||

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷു ധൂമേഷു മധ്യാത്, മൃദൌ-പ്രായോഗികാഖ്യേ ധൂമേ, ദ്രവ്യാണ്യഗുരുപ്രഭൃതീനി| പ്ലവോ-ഗോപാലമദനകഃ| സ്നേഹ ഇതി| ഫലാനാം-ആക്ഷോഡനാരികേലാദീനാം സ്നേഹഃ, തഥാ സാരാണാം-ഖദിരാസനാദീനാം ച സ്നേഹഃ| മധുമദനയോരേകയോനിത്വാദുക്തസ്യോപയോഗോ മദനസ്യാത്ര വിരുദ്ധ ഇതി കേചിത്| തച്ചായുക്തമ്| ദ്രവ്യാന്തരത്വാന്മദനസ്യ| പിണ്യാകദിവത്തിലാദേഃ| ഘൃതം ചാത്ര ഗവ്യമേവ ഗ്രാഹ്യമ്, മുഖ്യത്വാത്| ഉക്തം ഹി (ഹൃ.സൂ.അ.൫|൪൨)-"ഗവ്യേ ക്ഷീരഘൃതേ ശ്രേഷ്ഠേ" ഇതി|

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

ശമനേ ശല്ലകീ ലാക്ഷാ പൃഥ്വീകാ കമലോത്പലമ്| ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷരോധ്രത്വചഃ സിതാ||൧൬|| യഷ്ടീമധു സുവര്ണത്വക് പദ്മകം രക്തയഷ്ടികാ| ഗന്ധാശ്ചാകുഷ്ഠതഗരാഃ|൧൭|

സ൦-ശമനേ ധൂമേ ശല്ലക്യാദീനി ഗന്ധദ്രവ്യാണി കുഷ്ഠതഗരവര്ജ്യാനി|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| തീക്ഷ്ണേ ജ്യോതിഷ്മതീ നിശാ||൧൭|| ദശമൂലമനോഹ്വാലം ലാക്ഷാ ശ്വേതാ ഫലത്രയമ്| ഗന്ധദ്രവ്യാണി തീക്ഷ്ണാനി ഗണോ മൂര്ദ്ധവിരേചനഃ||൧൮||

സ൦-തീക്ഷ്ണേ-വിരേചനാഖ്യേ ധൂമേ, ജ്യോതിഷ്മത്യാദീനി, ഗന്ധദ്രവ്യാണി, തീക്ഷ്ണാനി-കുഷ്ഠതഗരാദീനി, ഗണശ്ച-ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹോക്തോ "വേല്ലാപാമാര്ഗ" (ഹൃ.സൂ.അ.൧൫|൪) ഇത്യാദികോ, മൂര്ധവിരേചനഃ|

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

സമ്പ്രതി ധൂമവര്തിവിധാനമാഹ ജലേ സ്ഥിതാമഹോരാത്രമിഷീകാം ദ്വാദശാങ്ഗുലാമ്| പിഷ്ടൈര്ധൂമൌഷധൈരേവം പഞ്ചകൃത്വഃ പ്രലേപയേത്||൧൯|| വര്തിരങ്ഗുഷ്ഠകസ്ഥൂലാ യവമധ്യാ യഥാ ഭവേത്| ഛായാശുഷ്കാം വിഗര്ഭാം താം സ്നേഹാഭ്യക്താം യഥായഥമ്||൨൦|| ധൂമനേത്രാര്പിതാം പാതുമഗ്നിപ്ലുഷ്ടാം പ്രയോജയേത്| |൨൧|

സ൦-രാത്രിംദിവം സലിലേ ഉഷിതാം ദൈര്ഘ്യേണ ദ്വാദശാങ്ഗുലാമിഷീകാം-ദര്ഭതൂലീം, പഞ്ചകൃത്വഃ-പശ്ചവാരാന്, ധൂമോക്തൈരൌഷധൈഃ പിഷ്ടൈഃ പ്രകര്ഷേണ ലേപയേത്| യഥാऽങ്ഗുഷ്ഠകസ്ഥൂലാ യവമധ്യാ വര്തിഃ സ്യാത്| ഏതദാകൃതിവിധാനം ച ത്രിവിധേऽപി നേത്രകേ വര്തേഃ സുഖപ്രവേശാര്ഥമ്| താമിഷീകാം (താം വര്തി) ഛായായാം വിശുഷ്കാം വിഗതഗര്ഭാം (വിഗര്ഭാം)-അപനീതേഷീകാം, തഥാ സ്നേഹേന-ഘൃതാദിനാ യഥാസ്വമഭ്യക്താം, തഥാ, ധൂമനേത്രസ്യ യദങ്ഗുഷ്ഠപ്രമാണം ഛിദ്രം തത്രാര്പിതാം, തഥാऽഗ്നിപ്ലുഷ്ടാം അങ്ഗാരപ്രദീപ്താം, പാതും-പാനാര്ഥം, പ്രയോജയേത്|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

അധുനാऽപരമപി ധൂമപ്രകാരമാഹ ശരാവസമ്പുടച്ഛിദ്രേ നാഡീം ന്യസ്യ ദശാങ്ഗുലാമ്|൨൧| അഷ്ടാങ്ഗുലാം വാ വക്ത്രേണാ കാസവാന് ധൂമമാപിബേത്| ൨൧ ൧/൨||൨൩||

സ൦-ശരാവയോഃ സമ്പുടോ-യുഗ്മം, തസ്യ ഛിദ്രേ നാഡീം ദശാങ്ഗുലാമഷ്ടാങ്ഗുലപ്രമാണാം വാ നിക്ഷിപ്യ കാസീ ധൂമമാപിബേത്| തദയമത്രാര്ഥഃ,-അപഗതധൂമഖദിരബദരാദിദാരുസ്ഥിരാങ്ഗാരപ്രകരപൂര്ണശരാവേ കാസഹരചൂര്ണം സസ്നേഹം ഗുലികാം വാ ന്യസ്യ മധ്യവൃത്തച്ഛിദ്രശരാവേണ പിധായ നാഡീമഷ്ടാങ്ഗുലാം ദശാങ്ഗുലാം വ നിവേശ്യ കാസവാന്-കാസീ, വക്ത്രേണ-മുഖേന, ധൂമം സംപിബേദിതി|

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

കാസഃ ശ്വാസഃ പീനസോ വിസ്വരത്വം പൂതിര്ഗന്ധഃ പാണ്ഡുതാ കേശദോഷഃ| കര്ണാസ്യാക്ഷിസ്ത്രാവകണ്ഡ്വര്തിജാഡ്യം തന്ദ്രാ ഹിധ്മാ ധൂമപം ന സ്പൃശന്തി| ൨൨ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ധൂമപാനവിധിര്നാമൈകവിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൧||

സ൦-കാസാദയോ ധൂമപം ന സ്പൃശന്തി| ധൂമപാതുരേതേ ന സമ്ഭവന്തീതി ഭാവഃ| തത്ര പൂതിര്ഗന്ധഃ-ആസ്യനാസയോഃ| പാണ്ഡുതാമുഖസ്യ| കേശദോഷാഃ-സിതപിഞ്ജരത്വാദയഃ| കര്ണൌ ചാസ്യം ചാക്ഷിണീ ച കര്ണാസ്യാക്ഷി, സ്രാവശ്ച കണ്ഡൂശ്ചാര്തിശ്ച ജാഡ്യം ച സ്രാവകണ്ഡ്വര്തിജാഡ്യമ്, കര്ണാദിഷു പ്രത്യേകം സ്രാവാദിചതുഷ്ടയം യോജ്യമിതി| ശാലിനീവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ധൂമപാനവിധിര്നാമൈകവിംശതിതമോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൧||