21. dhumapanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ఊర్ధ్వాంగచికిత్సాప్రసంగాద్ధూమపానవిధిం జిగదిషురాహ-

Adhikarana dhUmapAnavidhiradhyAyaH dUmasya sAmAnyato viShayaH (2-1) · Śloka 1

అథాతో ధూమపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| జత్రూర్ధ్వకఫవాతోత్థవికారాణామజన్మనే| ఉచ్ఛేదాయ చ జాతానాం పిబేద్ధూమం సదాఽఽత్మవాన్||1||

స0-ఆత్మవాన్-సుమతిర్హితాహారవిహారో, జత్రుణ ఊర్ధ్వం శ్లేష్మవాతోద్భవానాం వికారాణం-రోగాణాం, అజన్మనే-అనుత్పత్త్యై, తథోత్పన్నానాముచ్ఛేదాయ-వినాశాయ, సదా ధూమం పిబేత్|

Adhikarana dhUmaBedAH snigdhAdInAM viShayaH (2) · Śloka 2

స్నిగ్ధో మధ్యః స తీక్ష్ణశ్చ, వాతే వాతకఫే కఫే| యోజ్యః|2|

స0-స చ ధూమః స్నిగ్ధమధ్యతీక్ష్ణభేదేన త్రిధా| యథాక్రమం వాతే స్నిగ్ధో, వాతకఫే మధ్యః, కఫే తీక్ష్ణో, యోజ్యః|

Adhikarana raktapittArtAdInAM dhUmapAnaniShedhaH (2-4) · Śloka 4

స్నిగ్ధాదీనాం విషయమాహ-వాత ఇతి| క్రమేణేతి శేషః| | న రక్తపిత్తార్తివిరిక్తోదరమేహిషు||2|| తిమిరోర్ధ్వానిలాధ్మానరోహిణీదత్తబస్తిషు| మత్స్యమద్యదధిక్షీరక్షౌద్రస్నేహవిషాశిషు||3|| శిరస్యభిహతే పాండురోగే జాగరితే నిశి| |4|

స0-రక్తపిత్తార్త్యాదిషు ధూమో నావఛారణీయః| నను, వాతే వాతకఫే కఫే చ ధూమస్యానుజ్ఞాతత్వాత్ పిత్తార్తౌ ప్రాప్తిరేవ నాస్తి| తత్కిం ప్రతిషేధేన? బ్రూమః| వాతప్రకృతేర్వాతపిత్తార్తౌ సత్యాం కశ్చిద్భిషక్పాశో భ్రాంత్యా ప్రకృత్యనురూపోపక్రమచికీర్షయా ధూమం యోజయేత్, తన్నిషేధార్థమిదముక్తం| అథవా వాతశ్లేష్మప్రకృతేః పిత్తార్తౌ పిత్తప్రకృతేర్వా వాతశ్లేష్మార్తౌ ధూమో న యోజ్య ఇతి ప్రతిపాదనార్థమిదం గదితం| అశిశబ్దో మత్స్యాదిషు విషాంతేషు ప్రత్యేకం యోజ్యః| అత్ర చ యథాసంభవం పానం మద్యాదేః, భోజనం ఛ మత్స్యాదేః అశనశబ్దేనోచ్యతే| చతుర్విధేఽప్యాహారే అశనశబ్దేనాస్త్యేవ వ్యవహారః| యథా (హృ.సూ.అ. 8|1)-"మాత్రాశీ సర్వకాలం స్యాత్" ఇతి కేచిచ్చ యవాగూపాయిన్యపి ధూమపానం నేచ్ఛంతి|

Adhikarana dhUmasyAkAlapAne~atipAne ca doShaH (4-5) · Śloka 5

| రక్తపిత్తాంధ్యబాధిర్యతృణ్మూర్చ్ఛామదమోహకృత్||4|| ధూమోఽకాలేఽతిపీతో వా| |5|

స0-మూర్చ్ఛా-సంజ్ఞానాశః| మోహాః-చిత్తనాశః,'ముహూ వైచిత్యే ఇతి పాఠాత్| ఆంధ్యబాధిర్యగ్రహణముత్తమాంగరోగోపలక్ష్ణార్థం| తేన సంగ్రహోక్తమర్దితమపి గృహ్యతే| ధూమోఽకాలే-పూర్వోక్తే రక్తపిత్తార్త్యాదౌ, పీతో రక్తపిత్తాదీన్ కుర్యాత్| అప్రతిషిద్ధేఽపి కాలే- క్షుతాదౌ, అతిశయేన పీతో వా రక్తాదికృత్|

Adhikarana uktadoShasya pratIkAraH (5) · Śloka 5

తత్ర శీతో విధిర్హితః| |5|

స0-తత్ర-రక్తపిత్తాద్యార్తౌ, విధిః-ఉపక్రమో యథాస్వం సర్పిః పాననస్యాలేపపరిషేకాదిః, శీతో హితః|

Adhikarana snigdhadhUmasyAShTau kAlAH madhyadhUmasyaikAdasha kAlAH tIkShNadhUmasya pa~jca kAlAH (5-7) · Śloka 7

ఇదానీం త్రయాణాం ధూమానాం కాలం పృథక్ దర్శయన్నాహ | క్షుతజృంభితవిణ్మూత్రస్త్రీసేవాశస్త్రకర్మణాం||5|| హాసస్య దంతకాష్ఠస్య ధూమమంతే పిబేన్మృదుం| కాలేష్వేషు నిశాహారనావనాంతే చ మధ్యమం||6|| నిద్రానస్యాంజనస్నానచ్ఛర్దితాంతే విరేచనం| |7|

స0-క్షుతాదీనామష్టానామంతే మృదుం-స్నేహనాఖ్యం, ధూమం పిబేత్| ఏషు-క్షుతాదిషు కాలేషు, నిశాహారనావనాంతేషు చ మధ్యమం ధూమం పిబేత్| మధ్య ఏవ మధ్యమః, "మధ్యాన్మః" ఇతి మప్రత్యయః| విరేఛనాఖ్యం ధూమం నిద్రాదీనామంతే పిబేత్| నావననస్యశబ్దయోరేకార్థయోరిహోపాదానాన్నస్యక్రమేణ ధూమం పిబేదితి గ్రంథకృతా ప్రతిపాదితం| తేన స్నిగ్ధనస్యాంతే స్నిగ్ధం-మృద్వపరపర్యాయం, ధూమం పిబేత్| ఆచార్యోపదేశాచ్చ క్షుతాద్యంతేషు చ స్నిగ్ధం ధూమం పిబేత్| మధ్యనస్యాంతే మధ్యమం ధూమం పిబేత్| కాలేష్వితి వచనాచ్చ క్షుతాంతాదిషు చ మధ్యమం ధూమం పిబేత్| ఏవం తీక్ష్ణనస్యాంతే విరేచనం ధూమం పిబేత్| ఇతి త్రిషు సంబంధః| తీక్ష్ణశబ్దోఽత్ర విరేచనపర్యాయః|

Adhikarana dhUmanetrasvarUpam (7-8) · Śloka 8

సాంప్రతమత్ర నేత్రస్వరూపమాహ | బస్తినేత్రసమద్రవ్యం త్రికోశం కారయేదృజు||7|| మూలాగ్రేఽంగుష్ఠకోలాస్థిప్రవేశం ధూమనేత్రకం| |8|

స0-బస్తౌ నేత్రం బస్తినేత్రం, బస్తినేత్రేణ సమం-తుల్యం, ద్రవ్యం-ధాతుదార్వస్థివేణుజం, యస్య-ధూమనేత్రస్య, తద్బస్తినేత్రసమద్రవ్యం ధూమనేత్రం శిల్పినా కారయేద్భిషక్| కింభూతం నేత్రం ? త్రయః కోశాః పర్వాణి, యస్య తత్ త్రికోశం| తథా, ఋజు-అవకం| తథా, మూలం చాగ్రం చ తస్మిన్ యథాసంఖ్యమంగుష్ఠబదరాస్థిప్రవేశం| మూలేఽంగుష్ఠప్రవేశమగ్రే కోలాస్థిప్రవేశమిత్యర్థః| అంగుష్ఠశ్చ కోలాస్థి చేతి సమాహారద్వంద్వః| తత్ప్రవిశత్యస్మిన్నితి "పదరుజవిశంతి" ఇతి ఘఞ్|

Adhikarana tIkShNAdibhedena dhUmanetrasya pramANam (8-9) · Śloka 9

ఇదానీం తీక్ష్ణాదికస్య త్రివిధస్య ధూమస్య దైర్ఘ్యేణ నేత్ర ప్రమాణమాహ | తీక్ష్ణస్నేహనమధ్యేషు త్రీణి చత్వాతి పంచ చ||8|| అంగులానాం క్రమాత్పాతుః ప్రమాణేనాష్టకాని తత్| |9|

స0-యథాసంఖ్యం దైర్ఘ్యేణ తీక్ష్ణస్య త్రీణ్యష్టకాని-చతుర్వింశతిరంగులాని, స్యుః| స్నేహనే చ ధూమే చత్వార్యష్టకాని-ద్వాత్రింశదంగులాని, స్యుః| మధ్యమే చ ధూమే పంచాష్టకాని-చత్వారింశదంగులాని, స్యుః| పర్వానేకత్వం సూక్ష్మత్వం దైర్ఘ్యం చ నేత్రస్యేహ కృతం| ఏవం హి నయనకర్ణాదీనాం న బాధకో ధూమః స్యాదితి| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.5|48)-"దూరాద్వినిర్గతః పర్వచ్ఛిన్నో నాడీతనూకృతః| నేంద్రియం బాధతే ధూమః" ఇతి|

Adhikarana dhUmapAnavidhiH (9-10) · Śloka 10

కీదృశః సన్ ధూమం పీవేత్? ఇత్యాహ | ఋజూపవిష్టస్తచ్చేతా వివృతాస్యస్త్రిపర్యయం||9|| పిధాయ చ్ఛిద్రమేకైకం ధూమం నాసికయా పిబేత్| |10|

స0-ఋజు-స్పష్టం, ఉపవిష్టః-ఆసీనః| తథా, తచ్చేతాః-ధూమపానగతచిత్తః| తథా, ప్రసారితముఖః| తథా, నేత్రగతదృష్టిరిత్యపి ద్రష్టవ్యం| కథం పిబేత్ ? త్రిపర్యయం| ఆక్షేపవిసర్గా-ఆపానః, త్రిభిరాపానైః-పర్యయః| తథా, ఛిద్రమేకైకం పిధాయ, ప్రకృతత్వాన్నాసికాయా ఏవ| తదేవంవిధః సన్ నాసికయా పిబేత్| ఏకైకమితి "ఏకం బహువ్రీహివత్" ఇతి ద్విత్వసుబ్లోపౌ| తేనాయమర్థః,- ఏకం నాసాపుటం పిధాయాపరేణ నాసాపుటేనాకృష్య ధూమం పిబేత్| అపరం నాసాపుటం పిధాయ తదపరేణాకృష్య తథైవ పిబేదిత్యర్థః|

Adhikarana dhUmapAne visheShaH (10-11) · Śloka 11

| ప్రాక్ పిబేన్నాసయోత్క్లిష్టే దోషే ఘ్రాణశిరోగతే||10|| ఉత్క్లేశనార్థం వక్త్రేణ, విపరీతం తు కంఠగే| |11|

స0-నాసాగతే శిరోగతే వా దోష ఉత్క్లిష్టే-స్వస్థానాచ్చాలితే సతి, ప్రాక్-పూర్వం, నాసికయా పిబేత్| అనుత్క్లిష్టే దోష ఉత్క్లేశనార్థం వక్త్రేణ ప్రాక్ పిబేత్, పశ్చాన్నసికయా| కంఠగే తు దోష ఉత్క్లేశనార్థం ప్రాఙ్నాసికయా పిబేత్ పశ్చాద్వక్త్రేణేతి విపరీతత్వం|

Adhikarana dhUmodvamane niyamaH (11) · Śloka 11

| ముఖేనైవోద్వమేద్ధూమం|11|

స0-నాసయాఽఽస్యేన వా పీతం ధూమం వక్త్రేణైవోత్సృజేత్|

Adhikarana nAsodvamane doShaH (11) · Śloka 11

నను ఘ్రాణేనైవ కస్మాన్న ముచ్యతే? ఇత్యాహ | నాసయా దృగ్విఘాతకృత్||11||

స0-ఘ్రాణేనోత్సృజ్యమానో ధూమో దృష్టివిఘాతం తిమిరాదినా కరోతి| తస్మాన్ముఖేనైవోత్సృజేత్|

Adhikarana dhUmapAnAvadhiH (12) · Śloka 12

ఆక్షేపమోక్షైః పాతవ్యో ధూమస్తు త్రిస్త్రిభిస్త్రిభిః| |12|

స0-ఆక్షేపమోక్షైః-ఆదానవిసర్గైః, త్రిభిస్త్రిభిస్త్రీన్ వారాన్ ధూమః పాతవ్యః| త్రిరితి "ద్విత్రిచతుర్భ్యః సుచ్" ఇతి సుచ్|

Adhikarana snigdhAdibhedenAvRuttiH (12-13) · Śloka 13

| అహ్నః పిబేత్సకృత్ స్నిగ్ధం, ద్విర్మధ్యం, శోధనం పరం||12|| త్రిశ్చతుర్వా| |13|

స0-అహ్నః సకృత్-ఏకవారం, స్నిగ్ధం ధూమం పిబేత్| మధ్యమం ధూమం ద్వౌ వారౌ పిబేత్| అహ్న ఇత్యత్రాప్యనువర్తతే| తీక్ష్ణం ధూమం త్రీన్ వారాంశ్చతురో వా దివసస్య పిబేత్| అహ్న ఇతి "కృత్వోఽర్థప్రయోగే కాలేఽధికరణే" ఇతి షష్ఠీ|

Adhikarana snigdhadhUmasya dravyANi (13-15) · Śloka 15

మృదౌ తత్ర ద్రవ్యాణ్యగురుగుగ్గులు| ముస్తస్థౌణేయశైలేయనలదోశీరవాలకం||13|| వరాంగకౌంతీమధుకబిల్వమజ్జైలవాలుకం| శ్రీవేష్టకం సర్జరసో ధ్యామకం మదనం ప్లవం||14|| శల్లకీ కుంకుమం మాషా యవాః కుందురుకస్తిలాః| స్నేహః ఫలానాం సారాణాం మేదో మజ్జా వసా ఘృతం||15||

స0-తత్ర-తేషు త్రిషు ధూమేషు మధ్యాత్, మృదౌ-ప్రాయోగికాఖ్యే ధూమే, ద్రవ్యాణ్యగురుప్రభృతీని| ప్లవో-గోపాలమదనకః| స్నేహ ఇతి| ఫలానాం-ఆక్షోడనారికేలాదీనాం స్నేహః, తథా సారాణాం-ఖదిరాసనాదీనాం చ స్నేహః| మధుమదనయోరేకయోనిత్వాదుక్తస్యోపయోగో మదనస్యాత్ర విరుద్ధ ఇతి కేచిత్| తచ్చాయుక్తం| ద్రవ్యాంతరత్వాన్మదనస్య| పిణ్యాకదివత్తిలాదేః| ఘృతం చాత్ర గవ్యమేవ గ్రాహ్యం, ముఖ్యత్వాత్| ఉక్తం హి (హృ.సూ.అ.5|42)-"గవ్యే క్షీరఘృతే శ్రేష్ఠే" ఇతి|

Adhikarana madhyamadhUmasya dravyANi (16-17) · Śloka 17

శమనే శల్లకీ లాక్షా పృథ్వీకా కమలోత్పలం| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షరోధ్రత్వచః సితా||16|| యష్టీమధు సువర్ణత్వక్ పద్మకం రక్తయష్టికా| గంధాశ్చాకుష్ఠతగరాః|17|

స0-శమనే ధూమే శల్లక్యాదీని గంధద్రవ్యాణి కుష్ఠతగరవర్జ్యాని|

Adhikarana tIkShNadhUmasya dravyANi (17-18) · Śloka 18

| తీక్ష్ణే జ్యోతిష్మతీ నిశా||17|| దశమూలమనోహ్వాలం లాక్షా శ్వేతా ఫలత్రయం| గంధద్రవ్యాణి తీక్ష్ణాని గణో మూర్ద్ధవిరేచనః||18||

స0-తీక్ష్ణే-విరేచనాఖ్యే ధూమే, జ్యోతిష్మత్యాదీని, గంధద్రవ్యాణి, తీక్ష్ణాని-కుష్ఠతగరాదీని, గణశ్చ-శోధనాదిగణసంగ్రహోక్తో "వేల్లాపామార్గ" (హృ.సూ.అ.15|4) ఇత్యాదికో, మూర్ధవిరేచనః|

Adhikarana dhUmavartiH (19-21) · Śloka 21

సంప్రతి ధూమవర్తివిధానమాహ జలే స్థితామహోరాత్రమిషీకాం ద్వాదశాంగులాం| పిష్టైర్ధూమౌషధైరేవం పంచకృత్వః ప్రలేపయేత్||19|| వర్తిరంగుష్ఠకస్థూలా యవమధ్యా యథా భవేత్| ఛ్హాయాశుష్కాం విగర్భాం తాం స్నేహాభ్యక్తాం యథాయథం||20|| ధూమనేత్రార్పితాం పాతుమగ్నిప్లుష్టాం ప్రయోజయేత్| |21|

స0-రాత్రిందివం సలిలే ఉషితాం దైర్ఘ్యేణ ద్వాదశాంగులామిషీకాం-దర్భతూలీం, పంచకృత్వః-పశ్చవారాన్, ధూమోక్తైరౌషధైః పిష్టైః ప్రకర్షేణ లేపయేత్| యథాఽంగుష్ఠకస్థూలా యవమధ్యా వర్తిః స్యాత్| ఏతదాకృతివిధానం చ త్రివిధేఽపి నేత్రకే వర్తేః సుఖప్రవేశార్థం| తామిషీకాం (తాం వర్తి) ఛాయాయాం విశుష్కాం విగతగర్భాం (విగర్భాం)-అపనీతేషీకాం, తథా స్నేహేన-ఘృతాదినా యథాస్వమభ్యక్తాం, తథా, ధూమనేత్రస్య యదంగుష్ఠప్రమాణం ఛిద్రం తత్రార్పితాం, తథాఽగ్నిప్లుష్టాం అంగారప్రదీప్తాం, పాతుం-పానార్థం, ప్రయోజయేత్|

Adhikarana dhUmavartyA dhUmapAnaprakAraH (21-23) · Śloka 23

అధునాఽపరమపి ధూమప్రకారమాహ శరావసంపుటచ్ఛిద్రే నాడీం న్యస్య దశాంగులాం|21| అష్టాంగులాం వా వక్త్రేణా కాసవాన్ ధూమమాపిబేత్| 21 1/2||23||

స0-శరావయోః సంపుటో-యుగ్మం, తస్య ఛిద్రే నాడీం దశాంగులామష్టాంగులప్రమాణాం వా నిక్షిప్య కాసీ ధూమమాపిబేత్| తదయమత్రార్థః,-అపగతధూమఖదిరబదరాదిదారుస్థిరాంగారప్రకరపూర్ణశరావే కాసహరచూర్ణం సస్నేహం గులికాం వా న్యస్య మధ్యవృత్తచ్ఛ్హిద్రశరావేణ పిధాయ నాడీమష్టాంగులాం దశాంగులాం వ నివేశ్య కాసవాన్-కాసీ, వక్త్రేణ-ముఖేన, ధూమం సంపిబేదితి|

Adhikarana kAsinAM dhUmapAne visheShaH dhUmashIlanasya phalam (21) · Śloka 21

కాసః శ్వాసః పీనసో విస్వరత్వం పూతిర్గంధః పాండుతా కేశదోషః| కర్ణాస్యాక్షిస్త్రావకండ్వర్తిజాడ్యం తంద్రా హిధ్మా ధూమపం న స్పృశంతి| 22 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ధూమపానవిధిర్నామైకవింశతితమోఽధ్యాయః||21||

స0-కాసాదయో ధూమపం న స్పృశంతి| ధూమపాతురేతే న సంభవంతీతి భావః| తత్ర పూతిర్గంధః-ఆస్యనాసయోః| పాండుతాముఖస్య| కేశదోషాః-సితపింజరత్వాదయః| కర్ణౌ చాస్యం చాక్షిణీ చ కర్ణాస్యాక్షి, స్రావశ్చ కండూశ్చార్తిశ్చ జాడ్యం చ స్రావకండ్వర్తిజాడ్యం, కర్ణాదిషు ప్రత్యేకం స్రావాదిచతుష్టయం యోజ్యమితి| శాలినీవృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ధూమపానవిధిర్నామైకవింశతితమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 21||