13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

പൂര്വേऽധ്യായേ വികൃതാന് ദോഷാനാശ്വേവോപക്രമേദിത്യുക്തമ്|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അതസ്തമേവോപക്രമം ദര്ശയിതും ദോഷോപക്രമണീയമാരിരിപ്സുരിദമാഹ - - - - അഥാതോ ദോഷോപക്രമണീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-ദോഷാണാമുപക്രമണം-ചികിത്സാ, ദോഷോപക്രമണമ്| തസ്മൈ ഹിതോ ദോഷോപക്രമണീയഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്യോജ്യമ്|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

സര്വദോഷേഭ്യശ്ച പ്രധാനോ വാത ഇതി തദുപക്രമം പൂര്വമാഹ - - - - വാതസ്യോപക്രമഃ സ്നേഹഃ സ്വേദഃ സംശോധനം മൃദു| സ്വാദ്വമ്ലലവണോഷ്ണാനി ഭോജ്യാന്യഭ്യങ്ഗമര്ദനമ്||൧|| വേഷ്ടനം ത്രാസനം സേകോ മദ്യം പൈഷ്ടികഗൌഡികമ്| സ്നിഗ്ധോഷ്ണാ ബസ്തയോ ബസ്തിനിയമഃ സുഖശീലതാ||൨|| ദീപനൈഃ പാചനൈഃ സിദ്ധാഃ സ്നേഹാശ്ചാനേകയോനയഃ| വിശേഷാന്മേദ്യപിശിതരസതൈലാനുവാസനമ്||൩||

സ൦-വാതസ്യോപക്രമഃ സ്നേഹഃ, ശ്രേഷ്ഠത്വാച്ച പ്രാഗുപാദാനം സ്നേഹസ്യ| തതഃ സ്വേദഃ| കൃതസ്നേഹസ്വേദസ്യ ച സംശോധനമ്| തച്ച മൃദു-ന തീക്ഷ്ണമ്, തീക്ഷ്ണസ്യ വാതകോപഹേതുത്വാത്| തഥാ, സ്വാദ്വാദീനി ഭോജ്യാനി-ഭക്ഷ്യാണി| അഭ്യങ്ഗശ്ച മര്ദനം ചാഭ്യങ്ഗമര്ദനമ്| മര്ദനം-പാണ്യാദി നാ| വേഷ്ടനം-ശാടകാദിനാ| ത്രാസനം-ഖങ്ഗവ്യഗ്രാഗ്രഹസ്തരാജപുരുഷദര്ശനാദിനാ| നനു, ഭീശോകാദിഭിര്മാരുതസ്യ കോപ ഊക്തഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൧|൧൫) - "ക്രിയാതിയോഗഭീശോക" ഇത്യാദി| തത് കഥം ത്രാസനം വായോരുപക്രമഃ ? ഉച്യതേ| ഭയം വാതപ്രകോപഹേതുഃ, ന തു ത്രാസനമ്| ത്രാസനം ഹി സര്വവതവിജയി| തസ്മാദ്വാതോപശാന്ത്യര്ഥം ത്രാസനം യുക്തമ്| യഥാ,-ഉന്മാദാദിഷു| തഥാ ച വക്ഷ്യതി വാതോന്മാദേ (ഹൃ. ഉ. അ. ൬|൨൯) - "ഹര്ഷണാശ്വാസനോത്ത്രാസഭയതാഡനതര്ജനമ്|" ഇത്യാദി| തഥാ, സേകാദിരുപക്രമഃ| സേകോ-ദശമൂലക്വാഥാദിനാ| തഥാ, മദ്യം പൈഷ്ടികം ഗൌഡികം ച വാതസ്യോപക്രമഃ| തഥാ, സ്നിഗ്ധോഷ്ണാ ബസ്തയോ വാതസ്യോപക്രമഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണാ ഇത്യുക്ത്യാ രൂക്ഷശീതം ബസ്തിമത്ര നിരാകരോതി| തഥാ, ബസ്തിനിയമോ-യഥാവിധി ബസ്തിദാനമ്, വാതസ്യോപക്രമഃ| അഥവാ ബസ്തിനിയമഃ-കര്മകാലയോഗാഖ്യസ്ത്രിപഞ്ചാശദ്ബസ്തിസങ്ഖ്യഃ "പ്രാക് സ്നേഹ ഏകഃ പഞ്ചാന്തേ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯|൬൩) ഇത്യേവമാദിനാ ഗ്രന്ഥേന യോ ദര്ശിതഃ, സ വാതസ്യോപക്രമഃ| തഥാ സുഖം ശീലയതീതി സുഖശീലഃ| ശീലികാമിഭിക്ഷ്യാചരിഭ്യോ ണഃ| തസ്യ ഭാവഃ സുഖശീലതാ,-സൌഖ്യവൃത്തിത്വമ്| തിലപ്രിയാലാക്ഷോഡാദയോऽനേകാ യോനയോ യേഷാം തേऽനേകയോനയഃ സ്നേഹാഃ, തേ ച വാതസ്യോപക്രമ ഇതി യോജ്യമ്| കിമ്ഭൂതാഃ ? ദീപനപാചനൈര്ദ്രവ്യൈഃ സിദ്ധാഃ| വിശേഷേണ പുഷ്ടമാംസരസസ്തൈലമനുവാസനം ച വാതസ്യോപക്രമഃ|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

പിത്തസ്യോപക്രമം വക്തി - - - - പിത്തസ്യ സര്പിഷഃ പാനം സ്വാദുശീതൈര്വിരേചനമ്| സ്വാദുതിക്തകഷായാണി ഭോജനാന്യൌഷധാനി ച||൪|| സുഗന്ധിശീതഹൃദ്യാനാം ഗന്ധാനാമുപസേവനമ്| കണ്ഠേഗുണാനാം ഹാരാണാം മണീനാമുരസാ ധൃതിഃ||൫|| കര്പൂരചന്ദനോശീരൈരനുലേപഃ ക്ഷണേ ക്ഷണേ| പ്രദോഷശ്ചന്ദ്രമാഃ സൌധം ഹാരി ഗീതം ഹിമോऽനിലഃ||൬|| അയന്ത്രണസുഖം മിത്രം പുത്രഃ സന്ദിഗ്ധമുഗ്ധവാക്| ഛന്ദാനുവര്തിനോ ദാരാഃ പ്രിയാഃ ശീലവിഭൂഷിതാഃ||൭|| ശീതാമ്ബുധാരാഗര്ഭാണി ഗൃഹാണ്യുദ്യാനദീര്ഘികാഃ| സുതീര്ഥവിപുലസ്വച്ഛസലിലാശയസൈകതേ||൮|| സാമ്ഭോജജലതീരാന്തേ കായമാനേ ദ്രുമാകുലേ| സൌമ്യാ ഭാവാഃ പയഃ സര്പിര്വിരേകശ്ച വിശേഷതഃ||൯||

സ൦-ഉപക്രമ ഇത്യനുവര്തതേ| സര്പിഷഃ പാനമിത്യാദി പിത്തസ്യോപക്രമഃ| തഥാ, ഹാരാണാം-മുക്താദാമ്നാം കണ്ഠേഗുണസംജ്ഞാനാം വക്ഷസാ ധൃതിഃ-ധാരണമ്| തഥാ, മണീനാം-മരകതചന്ദ്രകാന്തപദ്മരാഗാദീനാമ്| തഥാ, കര്പൂരാദിഭിഃ പ്രതിക്ഷണമനുലേപനമ്| തഥാ, പ്രദോഷാദിഃ പിത്തസ്യോപക്രമ ഇതി വര്തതേ| പ്രദോഷോ-രാത്രിമുഖമ്| സുധായാ ഇദം സൌധം,-ധവലഗൃഹമ്| ഹാരി-രമ്യമ്, ഗീതം-ഗാനമ്| തഥാ, മിത്രമയന്ത്രണസുഖം-ന വിദ്യതേ യന്ത്രണാ യസ്മിംസ്തഥാവിധം സുഖം യസ്മിംസ്തഥാവിധം മിത്രമ്| തഥാ, സന്ദിഗ്ധാ-അവ്യക്താ, മുഗ്ധാ-അപ്രൌഢാ, വാഗ്-വാണീ, യസ്യ സ ഏവംവിധഃ പുത്രഃ| ദാരാഃ-കലത്രാണി, വല്ലഭാഃ-സുശീലാശ്ച| തഥാ, ഛന്ദാനുവര്തിനഃ-ചിത്താനുഗുണകാരിണഃ| ശീതാമ്ബുധാരാ ഗര്ഭേ-അഭ്യന്തരേ, യേഷാം തഥാവിധാനി ഗൃഹാണി| തഥാ, ഉദ്യാനം-ഉപവനമ്| തഥാ, ദീര്ഘികാഃ-ഗൃഹപുഷ്കരിണ്യഃ| തഥാ, സൌമ്യാ ഭാവാഃ പിത്തസ്യോപക്രമഃ| ക്വ സ്ഥിതസ്യ ? സുതീര്ഥവിപുലസ്വച്ഛസലിലാശയസൈകതേ യത് കായമാനം-തൃണഗൃഹമ്, തസ്മിന്| ശോഭനം തീര്ഥം തസ്യ സ ഏവമ്| സുതീര്ഥശ്ചാസൌ വിതതവിമലജലാശയശ്ച സുതീര്ഥവിപുലസ്വച്ഛസലിലാശയഃ തസ്യ സമീപേ സൈകതമ്, തസ്മിന്| സികതാ അസ്മിന്ദേശേ സന്തീതി സൈകതമ്, "സികതാശര്കരാഭ്യാം ച" ഇത്യണ്| സമൂഹാര്ഥേ ഠഗ്ദുര്നിവാരഃ സ്യാത്| കീദൃശേ കായമാനേ ? സാമ്ഭോജം-സപദ്മം, ജലം യസ്മിംസ്തീരാന്തേ സ ഏവം സാമ്ഭോജജലസ്തീരാന്തോ യസ്മിന് കായമാനേ തസ്മിന്| തഥാ, ദ്രുമൈഃ-വൃക്ഷൈഃ, ആകുലേ-വ്യാപ്തേ| വിശേഷേണ തു പയോ ഘൃതം വിരേകശ്ചോപക്രമഃ|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

ആധുനാ ശ്ലേഷ്മണ ഉപക്രമമാഹ - - - - ശ്ലേഷ്മണോ വിധിനാ യുക്തം തീക്ഷ്ണം വമനരേചനമ്| അന്നം രൂക്ഷാല്പതീക്ഷ്ണോഷ്ണം കടുതിക്തകഷായകമ്||൧൦|| ദീര്ഘകാലസ്ഥിതം മദ്യം രതിപ്രീതിഃ പ്രജാഗരഃ| അനേകരൂപോ വ്യായാമശ്ചിന്താ രൂക്ഷം വിമര്ദനമ്||൧൧|| വിശേഷാദ്വമനം യൂഷഃ ക്ഷൌദ്രം മേദോഘ്നമൌഷധമ്| ധൂമോപവാസഗണ്ഡൂഷാ നിഃസുഖത്വം സുഖായ ച||൧൨||

സ൦-വിധിനാ-ശാസ്ത്രോക്തേന, യുക്തം തീക്ഷ്ണം വമനവിരേചനം കഫസ്യോപക്രമഃ| തഥാ, അന്നം രൂക്ഷാദിഗുണയുക്തമ്| തഥാ, മദ്യം പുരാണമ്| രതിപ്രീതിഃ പ്രജാഗരഃ,-രമണം-രതിഃ, തസ്യാഃ പ്രീതിഃ-സുഖമ്| തഥാ, പ്രജാഗരഃ-അതിജാഗരണമ്| തഥാ, അനേകരൂപോ വ്യായാമോ-നിയുദ്ധധനുരാകര്ഷണാദികഃ| വിശേഷേണ തു വമനം യൂഷോ മാക്ഷികം തഥാ മേദോഘ്നം യദൌഷധം തച്ച ധൂമാദയശ്ച| തഥാ, നിഃസുഖത്വം-സുഖാഭാവോ ദുഃഖരൂപത്വമ്, വാഗ്ദേഹമനഃകര്മണോ ദുഃഖദസ്യാനുഷ്ഠാനാദ്യദസുഖമുപദ്യതേ, തച്ച ശ്ലേഷ്മണോ വൃദ്ധസ്യ വികാരകരണഹേതോരുപശമാത് സുഖായ ജായതേ|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

ഇദാനീം സംസര്ഗോപക്രമം വക്തി - - - ഉപക്രമഃ പൃഥഗ്ദോഷാന് യോऽയമുദ്ദിശ്യ കീര്തിതഃ| സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു തം യഥാസ്വം വികല്പയേത്||൧൩||

സ൦-പൃഥക്-പ്രത്യേകം, ദോഷാന്-വാതാദീന്. ഉദ്ദിശ്യ-ആശ്രിത്യ, യ ഉപക്രമഃ കീര്തിതഃ-ഉക്തഃ, സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച തം-ഉപക്രമം, യഥാസ്വം വികല്പയേത്-പ്രവൃദ്ധദോഷാനുസാരേണ നിരൂപ്യ പ്രയുഞ്ജീത| യഥാ,-വാതപിത്തസംസര്ഗേ വാതപിത്തോപക്രമൌ മിശ്രൌ, വാതകഫസംസര്ഗേ വാതകഫോപക്രമൌ, ഇത്യാദി| ഏവം സന്നിപാതേऽപി നിരൂപ്യോപക്രമഃ പ്രയോജ്യഃ|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

സംസര്ഗേ ഭൂയോऽപ്യുപക്രമമാഹ - - - - ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ വാസന്തഃ കഫമാരുതേ| മരുതോ യോഗവാഹിത്വാത്, കഫപിത്തേ തു ശാരദഃ||൧൪||

സ൦-ഉപക്രമ ഇത്യനുവര്തതേ| വാതപിത്തസംസര്ഗേ ഗ്രീഷ്മര്തുചര്യാവിഹിത ഉപക്രമഃ പ്രായേണ യോജ്യഃ| യഥാ (ഹൃ. സൂ. അ. ൩|൨൭) - "അതോऽസ്മിന് പടുകട്വമ്ലവ്യായാമാര്കകരാംസ്ത്യജേത്| ഭജേന്മധുരമേവാന്നമ്" ഇത്യാദി സര്വം ത്യാജ്യം സേവ്യം ച| കഫമാരുതസംസര്ഗേ വസന്തര്തുഭവഃ "തീക്ഷ്ണൈര്വമനനസ്യാദ്യൈഃ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൩|൧൯) ഇത്യാദിരുപക്രമോ യോജ്യഃ| പ്രായേണേത്യത്രാപി യോജ്യമ്| നനു, ഗ്രീഷ്മേऽത്യന്തശീതസേവോക്താ, വസന്തേ ച തീക്ഷ്ണം വമനനസ്യാദ്യുക്തമ്| ഏതച്ച ദ്വയമപ്യേകാന്തേന പവനഹേതുഃ| തത്കഥമുക്തമ് ? "ഗ്രൈഷ്മഃ പ്രായോ മരുത്പിത്തേ വാസന്തഃ കഫമാരുതേ|" ഇത്യാശങ്ക്യാഹ-മരുതോ യോഗവാഹിത്വാത്| അത്രായം ഭാവഃ,-യദാ കില വായുഃ പിത്തേന യുജ്യതേ തദാ ദാഹാദികൃത്, ന ച പിത്തേ സമേ സതി ദാഹാദികം കര്തും മരുത്സമര്ഥഃ| അപി ച ഗ്രീഷ്മേ ശീതമേവ സേവ്യത ഇതി നായം നിയമഃ| കിം തര്ഹി? സ്നിഗ്ധാദ്യപി| തസ്മാന്മരുത്പിത്തേ ഗ്രീഷ്മവിധിര്യുക്തഃ| വസന്തേ ച കഫയോഗാത് കഫവികാരകാര്യേവ ഭവതി പവനഃ, യോഗവാഹിത്വാത്| അതസ്തീക്ഷ്ണോ വമനനസ്യാദിര്ന്യായ്യ ഏവ| പിത്തേന സഹ സ്ഥിതസ്യ വായോഃ പിത്തചികിത്സാ, കഫേന സഹ സ്ഥിതസ്യ വായോഃ കഫചികിത്സാ, സ്വഭാവവശാദിതി ഭാവഃ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ,-"യോഗവാഹീ" (പൃ. ൯|൨൩) ഇത്യാദി| കഫപിത്തസംസര്ഗേ തു ശാരദഃ-ശരദൃതുചര്യാവിഹിത ഉപക്രമഃ| നനു, സന്നിപാതേ ക ഉപക്രമഃ ? ബ്രൂമഃ| വര്ഷര്തുചര്യാവിഹിതഃ| പ്രാവൃഷി ഹി ദോഷത്രയകോപ ഉക്തഃ| അത ഏവ തത്രാഹ (ഹൃ. സൂ. അ. ൩|൪൪) - "ഭജേത്സാധാരണം സര്വമ്" ഇത്യാദി|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

സമ്പ്രത്യുപക്രമസ്യ കാലം വക്തി - - - - ചയ ഏവ ജയേദ്ദോഷം കുപിതം ത്വവിരോധയന്| സര്വകോപേ ബലീയാംസം ശേഷദോഷാവിരോധതഃ||൧൫||

സ൦-ചയകാല ഏവ ദോഷം-വാതാദിം, ജയേത്| യഥാ ഛിന്നമൂലത്വാന്ന വികുര്വീത| ന കോപകാലം പ്രതീക്ഷേതേതി സൂചനാര്ഥ ഏവശബ്ദഃ| കഥം ജയേത് ? ഇത്യാഹ-കുപിതം ദോഷമവിരോധയന്| സര്വദോഷകോപേ തു ബലവത്തരം ദോഷം ജയേത്| കഥമ്? ശേഷദോഷാവിരോധേന|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

പ്രയോഗഃ ശമയേദ്വ്യാധിമേകം യോऽന്യമുദീരയേത്| നാऽസൌ വിശുദ്ധഃ ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്||൧൬||

സ൦-യഃ പ്രയോഗോ വ്യാധിം ശമയേദന്യമന്യം വ്യാധിമുദീരയേത്-പ്രകോപയേത്, നാസൌ വിശുദ്ധോ-ന ശ്രേഷ്ഠ ഇത്യര്ഥഃ| സ തു വിശുദ്ധഃ പ്രയോഗോ, യഃ ശമയേദ്വ്യാധിം ന കോപയേത്| തസ്മാദന്യം വ്യാധിമവിരോധയന് വ്യാധിം ജയേത്|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

അത കഥം ദോഷാഃ കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മസു യാന്തി ? ഇത്യാഹ - - - - വ്യായാമാദൂഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാദഹിതാചരണാദപി| കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദ്രുതത്വാന്മാരുതസ്യ ച||൧൭|| ശാഖാദിഭ്യഃ കഥം ദോഷാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി ? ഇത്യാഹ - - - - ദോഷാ യാന്തിതഥാ തേഭ്യഃ സ്രോതോമുഖവിശോധനാത്| വൃദ്ധ്യാऽഭിഷ്യന്ദനാത്പാകാത്കോഷ്ഠം വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്||൧൮|| കോഷ്ഠസ്ഥാ ദോഷാഃ കിം കുര്യഃ ? ഇത്യാഹ - - - - തത്രസ്ഥാശ്ച വിലമ്ബേരന് ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ| |൧൯|

സ൦-കോഷ്ഠാത്-ഉദാരാത്, ശാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദോഷാ യാന്തി| കുതഃ ? ഇതി ഹേതുചതുഷ്ടയമാഹ-വ്യായാമാദിഭിഃ ശാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദോഷാ യാന്തി| തത്ര വ്യായാമോപജാതശ്രമസ്യോര്ധ്വം പ്രപന്നഃ പവനോ വ്യായാമകൃതക്ഷോഭശ്രമോഷ്മാദിഭിഃ പ്രശിഥിലം ചലം ച ദോഷം സ്വാസ്പദാത് ച്യാവയിത്വാ പര്യാകുലം ശാഖാദിഷു ക്ഷിപതി| തഥാ, അഗ്ന്യാതപാദിസമ്ബന്ധിന ഊഷ്മണസ്തൈക്ഷ്ണ്യാത്,-തീക്ഷ്ണേന ഹ്യൂഷ്മണാ വിലായിതാ ദോഷാസ്തേനൈവ ചോഷ്മണാ വിവൃതേഷു സ്രോതോമുഖേഷു സത്സു ശാഖാദീനി യാന്തി| അഹിതേത്യാദി| അഹിതേന ച സേവിതേന ദോഷാഃ സ്വപ്രമാണാദതിരിച്യമാനാഃ കോഷ്ഠമാപൂര്യ വാര്ഷികാ ഇവ ജലൌഘാ നിമ്നോന്നതാനീവ ശാഖാസ്ഥിമര്മാണി പ്രപദ്യന്തേ| അപി സമുച്ചയേ| ദ്രുതത്വാദിത്യാദി| ദ്രുതത്വാത്-ശീഘ്രവാഹിത്വാത്, മാരുതസ്യ ച, കോഷ്ഠാച്ഛാഖാസ്ഥിമര്മാണി ദോഷാ യാന്തി| സ൦-സ്രോതസാം മുഖാനി, തേഷാം വിശോധനം-വിവരണമ്, തസ്മാദ്ദോഷാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി| തഥാ, വൃദ്ധ്യാദിഭിഃ| വൃദ്ധിഃ-സ്വപ്രമാണാതിരേകഃ| വൃദ്ധാ ഹി ദോഷാഃ സ്വാനി സ്രോതാംസ്യാപൂര്യ കോഷ്ഠം യാന്തി| അഭിഷ്യന്ദനം ച നാഗ്നിതാപാദിതീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിസംശ്ലേഷാദേവ, അപി തു ക്ഷീരദധ്യാദ്യഭിഷ്യന്ദിഭോജനാദപി| ഏവം പാകാത്,-പാചനാദിഭിഃ പക്വാ ദോഷാഃ ക്വചിദനാസജ്ജന്തഃ കോഷ്ഠം യാന്തി| കിഞ്ചഃ ? വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്,-ചശബ്ദാന്ന കേവലം പൂര്വേഭ്യോ ഹേതുഭ്യോ യാവദ്വായ്വപ്രേരണാച്ച, ഇതി ചാര്ഥഃ| സ൦-തത്രസ്ഥാഃ-കോഷ്ഠസ്ഥാശ്ച ദോഷാ വിലമ്ബേരന്-ന രോഗാനുത്പാദയേയുഃ| യസ്മാത്തേ ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിണഃ, നിമിത്തകാരണഹേതുഷു സര്വാസാം പ്രായോദര്ശനാദ്ധേതൌ പ്രഥമാ, ഭൂയോ ഹേതുപ്രതീക്ഷിത്വാദിത്യര്ഥഃ| വൃദ്ധോऽപി ഹി ദോഷഃ കോഷ്ഠേ ശാഖാദൌ വാ മാര്ഗാന്തരേണ ഗതോ ഹീനശക്തിത്വാന്ന രോഗോത്പാദനസമര്ഥോ ഭവതി|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

യദ്യേവം കിം കദാചിദപ്യന്യസ്ഥാനഗതാ ദോഷാ ഹീനശക്തിത്വാന്ന രോഗാന് കുര്യുഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | തേ കാലാദിബലം ലബ്ധ്വാ കുപയന്ത്യന്യാശ്രയേഷ്വപി||൧൯||

സ൦-തേ-ദോഷാഃ, കാലദേശാപഥ്യാദേഃ സമാനഗുണാദ്ബലം ലബ്ധ്വാ കുപ്യന്തി,-വികാരമുത്പാദയന്തീത്യര്ഥഃ| കുത്ര സ്ഥാനേ ? ഇത്യാഹ-അന്യാശ്രയേഷ്വപി,-കോഷ്ഠാശ്രയാഃ ശാഖാസ്ഥിമര്മസ്വപി, ശാഖാസ്ഥിമര്മസ്വപി, ശാഖാമര്മാശ്രിതാഃ കോഷ്ഠേഷ്വപീത്യര്ഥഃ| ന കേവലം സ്വസ്ഥാനസ്ഥാ ഏവ കുപ്യന്തീതി സൂചനാര്ഥോऽപി ശബ്ദഃ|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

ഇദാനീം പരസ്ഥാനഗതാനാം ദോഷാണാം വികല്പേന ചികിത്സാമുപദിശന്നാഹ - - - - തത്രാന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു തദീയാമബലേഷു തു| കുര്യാച്ചികിത്സാമ്|൨൦|

സ൦-തത്ര-തേഷു വാതാദിഷു, അന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷു-അന്യസ്യ സ്ഥാനമന്യസ്ഥാനം തത്ര സന്തിഷ്ഠന്തേऽന്യസ്ഥാനസംസ്ഥാസ്തേഷു,-പരസ്ഥാനഗതേഷു, തദീയാം-സ്ഥാനിദോഷസമ്ബന്ധിനീമേവ, ചികിത്സാം കുര്യാത്, ന സ്വകീയാമ്| തസ്യ-പരസ്ഥാനദോഷസ്യേയം-തദീയാ, താമ്| കിമ്ഭൂതേഷു ദോഷേഷു ? അബലേഷു തു| തുരവധാരണേ, അബലേഷ്വേവ ന ബലവത്സു| ബലവത്സു ഹി സ്വാമേവ ചികിത്സാം വക്ഷ്യതി|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

അത ഏവാഹ - - - - | സ്വാമേവ ബലേനാന്യാഭിഭാവിഷു||൨൦||

സ൦-ബലേന- ആത്മീയയാ ശക്ത്യാ, അന്യാഭിഭാവിഷു-അന്യസ്ഥാനിദോഷമഭിഭവിതും ശീലം യേഷാം തേऽന്യാഭിഭാവിനഃ, സ്ഥാനിദോഷം പരാഭൂയ തത്ര യേ സന്തിഷ്ഠന്തേ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷു സ്വാമേവ ചികിത്സാം കുര്യാത്|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

കിമേഷ ഏവ നിയമഃ ? യദന്യസ്ഥാനഗതേഷ്വബലേഷ്വാഗന്തുഷു സ്ഥാനിദോഷസമ്ബന്ധിനീം ചികിത്സാം കുര്യാത്| ബലവത്സു പുനരാഗന്തുസമ്ബന്ധിനീം ചികിത്സാം കുര്യാത്| അഥ പക്ഷാന്തരോऽപി കുത്രചിത് കശ്ചിദസ്തി ? ഇത്യാഹ - - - - ആഗന്തും ശമയേദ്ദോഷം സ്ഥാനിനം പ്രതികൃത്യ വാ| |൨൧|

സ൦-സ്ഥാനിനം ദോഷം പ്രതികൃത്യ-യഥാസ്വം സ്ഥാനിദോഷ ആഗന്തുദോഷചകിത്സാനിര്വര്തനാന്ന വികാരം കുര്യാത്തഥാ തസ്യ പ്രതീകാരം കൃത്വാ, സ്വൈരേവോപക്രമൈരബലവന്തമാഗന്തും ദോഷം ശമയേത്-ചികിത്സേത്| ന കേവലമന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷ്വാഗന്തുഷ്വബലേഷു സ്ഥാനിദോഷചികിത്സാം കുര്യാത്, യാവദാഗന്തുദോഷചികിത്സാമപി കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| അഥാസൌ സ്ഥാനിദോഷ ആഗന്തുദോഷേണ ബലവത്ത്വാദഭിഭൂയേത, തതോऽസ്യ വികാരകരണം പ്രത്യസമര്ഥത്വാത്തത്പ്രതീകാരമകൃത്വൈവാഗന്തും ശമയേദിതി വാശബ്ദാര്ഥഃ| അന്യസ്ഥാനസംസ്ഥേഷ്വിതി ബഹുവചനനിര്ദേശഃ പര്യായേണ ദോഷാണാം സ്ഥിതത്വാത്| അന്യഥാ ദ്വയോരേകസ്യ വാऽന്യസ്ഥാനസ്ഥിതത്വം സമ്ഭവതി, ന ത്രയാണാമ്|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

തിര്യഗ്ഗതേഷു ദോഷേഷു യത്കാര്യം തദാഹ - - - - | പ്രായസ്തിര്യഗ്ഗതാ ദോഷാഃ ക്ലേശയന്ത്യാതുരാംശ്ചിരമ്||൨൧|| കുര്യാന്ന തേഷു ത്വരയാ ദേഹാഗ്നിബലവിത് ക്രിയാമ്| |൨൨|

സ൦-തിര്യഗ്ഗതാ ദോഷാഃ പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, ആതുരാംശ്ചിരം ക്ലേശയന്തി-പീഡയന്തി| തേഷു-തിര്യഗ്ഗതേഷു ദോഷേഷു, ത്വരയാ-ശീഘ്രമേവ, ക്രിയാം-ചികിത്സാം, ന കുര്യാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| കീദൃശോ വൈദ്യഃ ? ദേഹാഗ്നിബലാഭിജ്ഞഃ|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

കഥം തേഷാമുപക്രമഃ കാര്യഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ശമയേത്താന് പ്രയോഗേണ സുഖം വാ കോഷ്ഠമാനയേത്||൨൨|| ജ്ഞാത്വാ കോഷ്ഠപ്രപന്നാംശ്ച യഥാസന്നം വിനിര്ഹരേത്| |൨൩|

സ൦-താന്-തിര്യഗ്ഗതാന് ദോഷാന്, പ്രയോഗേണ-ശാസ്ത്രവിഹിതേന, ശമയേത്| സുഖം വേതി വാ ദേഹപീഡാ ന ഭവതി തഥാ ക്രമേണ കോഷ്ഠമാനയേത്, "വൃദ്ധ്യാऽഭിഷ്യന്ദനാത്" ഇത്യാദിനാ| ജ്ഞാത്വേത്യാദി| കോഷ്ഠഗതാംശ്ചാവഗത്യ യഥാസന്നം വിനിര്ഹരേത്,-യോ യ ആസന്നോ മാര്ഗോ ഗുദം മുഖം ഘ്രാണം വാ, തേനൈവ യഥാസന്നം-വമനവിരേചനാദിനാ നിഷ്കാസയേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

സമ്പ്രതി സാമമലലിങ്ഗമാഹ - - - - | സ്രോതോരോധബലഭ്രംശഗൌരവാനിലമൂഢതാഃ||൨൩|| ആലസ്യാപക്തിനിഷ്ഠീവമലസങ്ഗാരുചിക്ലമാഃ| ലിങ്ഗം മലാനാം സാമാനാം, നിരാമാണാം വിപര്യയഃ||൨൪||

സ൦-സ്രോതസാം രോധഃ-സ്രോതോരോധഃ| ബലസ്യ ഭ്രംശോ-ഹാനിഃ,-ബലഭ്രംശഃ| ഗൌരവം-ഗുരുത്വമ്| അനിലസ്യ-വായോഃ, മൂഢതാ-സമ്യഗസഞ്ചാരഃ| ആലസ്യം-തന്ദ്രാ| അപക്തിഃ-ആഹാരസ്യാപാകഃ| നിഷ്ഠീവോ-മുഖസ്രാവഃ| മലസ്യ-പുരീഷാദേഃ, സങ്ഗഃ-അപ്രവൃത്തിഃ| അരുചിഃ-അന്നാനഭിലാഷഃ| ക്ലമോ-ഗ്ലാനിഃ| ഇത്യേതത്സാമാനാം മലാനാം-ദോഷാണാമ്. ലിങ്ഗം-ലക്ഷണമ്| നിരാമാണാം വിപര്യയഃ-അസ്മാദ്വൈപരീത്യമ്|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

സമ്പ്രത്യാമലിങ്ഗമാഹ - - - - ഊഷ്മണോऽല്പബലത്വേന ധാതുമാദ്യമപാചിതമ്| ദുഷ്ടമാമാശയഗതം രസമാമം പ്രചക്ഷതേ||൨൫||

സ൦-ഊഷ്മണഃ-അഗ്നേഃ, അല്പബലത്വേന-ദൌര്ബല്യേന, ആദ്യം-പ്രഥമം, ധാതും രസം-രസാഖ്യമ്, അപാചിതമാമം പ്രചക്ഷ്യതേ-വദന്തി| ആചാര്യാ ഇതി ശേഷഃ| കിമ്ഭൂതം രസമ് ? ആമാശയഗതമ്| തഥാ, ദുഷ്ടം-വാതാദ്യനുശയിതമ്| രസഗ്രഹണമനിലസ്യ നിരാസാര്ഥമ്| അന്യഥാ ആദ്യോ ധാതുര്വാതാഖ്യ ഇത്യാശങ്ക്യേത| വാതാദീനാമപി ഹി ധാരണാദ്ധാതുസംജ്ഞാऽസ്ത്യേവ|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

അന്യേ ദോഷേഭ്യ ഏവാതിദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യമൂര്ച്ഛനാത്| കോദ്രവേഭ്യോ വിഷസ്യേവ വദന്ത്യാമസ്യ സമ്ഭവമ്||൨൬||

സ൦-അന്യേ-അപരേ ആചാര്യാഃ, ദോഷേഭ്യ ഏവ-വാതാദിഭ്യോ, അതിദുഷ്ടേഭ്യോऽന്യോന്യമൂര്ച്ഛനാത്-പരസ്പരമിശ്രീഭാവാത്, ആമസ്യ സമ്ഭവം കഥയന്തി| കേഭ്യഃ കസ്യേവ? യഥാ കോദ്രവേഭ്യോ വിഷസ്യ സമ്ഭവം കഥയന്തി| [തഥാ ദോഷേഭ്യ ആമസ്യ സമ്ഭവമ്| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

ആമേന തേന സമ്പൃക്താ ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച ദൂഷിതാഃ| സാമാ ഇത്യുപദിശ്യന്തേ യേ ച രോഗാസ്തദുദ്ഭവാഃ||൨൭||

സ൦-തേന-പൂര്വോക്തലക്ഷണേന, ആമേന സമ്പൃക്താഃ-സംയുക്താഃ, ദോഷാ ദൂഷ്യാശ്ച-രസാദയഃ| കീദൃശാഃ ? ദൂഷിതാഃ, തൈരേവ വാതാദിഭിഃ| സഹാമേന സാമാഃ, ഇത്യുപദിശ്യന്തേ-തത്ര തത്ര പ്രദേശേ തന്ത്രേ ഭണ്യന്തേ| യേ ച രോഗാഃ-ജ്വരാദയഃ, തദുദ്ഭവാഃ-വാതാദിദോഷസമുത്ഥാഃ, തേനാമേന യുക്താഃ സാമാ ഇത്യുച്യന്തേ| യഥേഹൈവ (ഹൃ. ചി. അ. ൧|൧൮) - "അജീര്ണ ഇവ ശൂലഘ്നം സാമേ തീവ്രരുജി ജ്വരേ|" ഇത്യാദി വക്ഷ്യതി| ആമലക്ഷണം ചൈവം പഠന്തി-"ദ്രവം ഗുര്വനേകവര്ണം ഹേതുഃ സര്വരോഗാണാം സ്നിഗ്ധം പിച്ഛിലമാമം തന്തുമദനുബദ്ധശൂലം ദുര്ഗന്ധി" ഇത്യാദി| സാമാനാം ച വാതാദീനാം സങ്ഗ്രഹേ പൃഥഗ്ലക്ഷണമുക്തമ്| തേ സങ്ഗ്രഹശ്ലോകാ യഥാ (സൂ. അ. ൨൧) - "വായുരാമാന്വയഃ സാര്തിരാധ്മാനകൃദസഞ്ചരഃ| ദുര്ഗന്ധമസിതം പിത്തം കടുകം ബഹലം ഗുരു|| ആവിലസ്തന്തുമാംസ്ത്യാനഃ പ്രലേപീ പിച്ഛിലഃ കഫഃ| വിപര്യയേ തു പക്വത്വം തഥാ താമ്രം സമേചകമ്|| പീതം ച പിത്തമച്ഛം ച ശ്ലേഷ്മാऽച്ഛഃ പിണ്ഡിതോऽഥവാ| വിശദശ്ച സഫേനശ്ച ധവലോ മധുരോ രസേ||" ഇതി|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

സാമാ അപി ദോഷാ യാദൃശാ ന നിര്ഹാര്യാസ്താദൃശാന് ദര്ശയതി - - - - സര്വദേഹപ്രവിസൃതാന് സാമാന് ദോഷാന് ന നിര്ഹരേത്| ലീനാന് ധാതുഷ്വനുത്ക്ലിഷ്ടാന് ഫലാദാമാദ്രസാനിവ||൨൮|| ആശ്രയസ്യ ഹി നാശായ തേ സ്യുര്ദുര്നിര്ഹരത്വതഃ| |൨൯|

സ൦-സാമാന്-ദോഷാന്-വാതാദീന്, സര്വസ്മിന് ദേഹേ പ്രവിസൃതാന്-വ്യാപ്താശേഷകായാന്, ധാതുഷു-രസാദ്യേഷു, ലീനാന്-ശ്ലിഷ്ടാന്, അനുത്ക്ലിഷ്ടാന്-സ്വസ്ഥാനാദചലിതാന്, ന നിര്ഹരേത്-വമനാദിഭിര്ന ശോധയേത്| കുതഃ ? ദുര്നിര്ഹരത്വതഃ-ദുഃഖേന നിര്ഹര്തും ശക്യത്വാത്| തേ ഹി നിര്ഹ്രിയമാണാ ആശ്രയസ്യ-ശരീരാഖ്യസ്യ, നാശായ സ്യുഃ| യാവത്തു സര്വദേഹപ്രവിസൃതാ ന സ്യുഃ| യഥാ ഭുക്താനന്തരം ജ്വരോത്പത്തൌ നവാതിസാരേ ച തദാ വമനേന ഹരീതക്യാ ച യഥായോഗം നിര്ഹാരോऽനുജ്ഞാത ഏവ ഗ്രന്ഥകൃതാ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-ഫലാദിത്യാദി| ആമാത്-അപക്വാത്, ഫലാത്-ആമ്രാദേഃ, രസോ നിര്ഹ്രിയമാണോ ദുര്നിര്ഹരത്വാത് ആശ്രയസ്യ-ഫലസ്യ, യഥാ നാശായ ഭവതി, ഏവം ദോഷാ അപി|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

തര്ഹീദൃശേ ദോഷേ കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - | പാചനൈര്ദീപനൈഃ സ്നേഹൈസ്താന് സ്വേദൈശ്ച പരിഷ്കൃതാന്||൨൯|| ശോധയേച്ഛോധനൈഃ കാലേ യഥാസന്നം യഥാബലമ്| |൩൦|

സ൦-താന്-തഥാവിധാന് ദോഷാന്, പാചനൈഃ-ജ്വരാദ്യധ്യായോക്തൈഃ| ദീപനൈരിതി പാചനാനാം സ്നേഹാനാം ച വിശേഷണമ്, മധ്യദീപകത്വാത്| അഗ്നിദീപ്തികൃദ്ഭിഃ പാചനൈഃ സ്നേഹൈശ്ച തഥാ സ്വേദൈഃ പരിഷ്കൃതാന്-പരികല്പിതാന് കൃതസംസ്കാരാന്, യഥാസന്നം യഥാബലം ച കൃത്വാ യഥോക്തേ കാലേ ശോധനൈര്ദ്രവ്യൈഃ ശോധയേത്| യഥാസന്നമിതി യസ്യ ദോഷസ്യ യ ആസന്നോ മാര്ഗസ്തേനൈവ തം നിര്ഹരേത്| യഥാബലമിതി യസ്യ യാവദ്ബലമാതുരസ്യോത്തമം മധ്യമമധമം വാ, തജ്ജ്ഞാത്വാ തീക്ഷ്ണേന മധ്യേന മൃദുനാ വാ ശോധനേന ശോധയേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

കസ്യ കോ മാര്ഗ ആസന്നഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ഹന്ത്യാശു യുക്തം വക്ക്രേണ ദ്രവ്യമാമാശയാന്മലാന്||൩൦|| ഘ്രാണേന ചോര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് പക്വാധാനാദ്ഗുദേന ച| |൩൧|

സ൦-വക്ക്രേണ ദ്രവ്യം യുക്തം-പീതം, ആമാശയാത് മലാനാശു ഹന്തി| ഘ്രാണേന തു പീതമൂര്ധ്വജത്രൂത്ഥാന് മലാനാശു ഹന്തി| ഗുദേന യുക്തം പക്വാധാനാത്-പക്വാശയാത്, ആശു മലാന് ഹന്തി|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

ഇദാനീം യാദൃശാ ആമാ ന ധാര്യാസ്താദൃശാന് ദര്ശയതി - - - - | ഉത്ക്ലിഷ്ടാനധ ഊര്ധ്വം വാ ന ചാമാന് വഹതഃ സ്വയമ്||൩൧|| ധാരയേദൌഷധൈര്ദോഷാന് വിധൃതാസ്തേ ഹി രോഗദാഃ| |൩൨|

സ൦-അധ ഊര്ധ്വം വോത്ക്ലിഷ്ടാനാമാന് സ്വയം വഹതോ-യത്നം വിനൈവ പ്രവൃത്താന്, ഔഷധൈഃ-സ്തമ്ഭനൈഃ, ന ധാരയേത്| കുതഃ ? ഇത്യാഹ-ഹി-യസ്മാത്, തേ-ദോഷാഃ, വിധൃതാ രോഗദാഃ-ജ്വരാദികാരിണഃ|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

തേഷു തു യത്കാര്യം തദാഹ - - - - | പ്രവൃത്താന് പ്രാഗതോ ദോഷാനുപേക്ഷേത ഹിതാശിനഃ||൩൨|| വിബദ്ധാന് പാചനൈസ്തൈസ്തൈഃ പാചയന്നിര്ഹരേത വാ| |൩൩|

സ൦-അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, പ്രവൃത്താന് പ്രാക്-പ്രാരമ്ഭകാലേ, ദോഷാന് ഹിതഭോജിന ഉപേക്ഷേത-സങ്ഗ്രഹണേന ന ധാരയേത്| വിബദ്ധാന്-ഈഷത്പ്രവൃത്താന്, തൈസ്തൈഃ-യഥോക്തൈഃ, പാചനൈഃ പാചയേത്-പാകം നയേത്| നിര്ഹരേദ്വാ|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

അഥ കഃ ശോധനകാലഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | ശ്രാവണേ കാര്തികേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്||൩൩|| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമചിതാന് വായ്വാദീനാശു നിര്ഹരേത്| |൩൪|

സ൦-ക്രമാത്-യഥാക്രമമ്| ഗ്രീഷ്മചിതം വായും ശ്രാവണേ നിര്ഹരേത്| വര്ഷാചിതം പിത്തം കാര്തികേ നിര്ഹരേത്| ഹേമന്തശിശിരചിതം കഫം ചൈത്രേ നിര്ഹരേത്| ഏതേ ഹി സാധാരണാഃ കാലാഃ അത ഏതേഷു ശോധനം യുക്തമ്|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

നനു, ഗ്രീഷ്മാദിഷ്വേവ കസ്മാദ്വാതാദയോ ന ശോധ്യന്തേ ? ഇത്യാഹ - - - - | അത്യുഷ്ണവര്ഷശീതാ ഹി ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമാഗമാഃ||൩൪|| സന്ധൌ സാധാരണേ തേഷാം ദുഷ്ടാന് ദോഷാന് വിശോധയേത്| സംശോധനസാധ്യസ്യായമേവ സംശോധനകാലഃ ? നേത്യാഹ - - - - സ്വസ്ഥവൃത്തമഭിപ്രേത്യ, വ്യാധൌ വ്യാധിവശേന തു||൩൫||

സ൦-യതോ ഗ്രീഷ്മാദയോऽത്യുഷ്ണാദിയുക്താഃ| [തേഷാം-അത്യുഷ്ണവര്ഷശീതാനാം, ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമാഗമാനാം, സാധാരണേ സന്ധൌ ശീതോഷ്ണവര്ഷസമഭാവേ കാലേ ദോഷാന്-വാതാദീന്, ദുഷ്ടാന്-വികൃതാന്, വിശോധയേത്-വിനിര്ഹരേത്| സന്ധൌ ഹി സാമ്യമ്| ] തതഃ ശോധനം പ്രതി ന തേ കാലാഃ| തഥാ ഹി-ഗ്രീഷ്മേ താവദാദാനഗ്ലാനം ഖരതരരവികിരണതപ്തം പിപാസാക്ലമാദ്യാകുലമതിപ്രവിലീനദോഷമതിശിഥിലം ശരീരം ഭവതി| ഔഷധം പുനരതിഖരദിവാകരകരനിര്ഭരതാപാദുഷ്ണതീക്ഷ്ണതാം യാതമതിയോഗായ സമ്പദ്യതേ| പ്രാവൃഷി ഘനഘനൌഷസങ്ഘട്ടസാദിതേ സര്വതോ ജഗത്യവസന്നോऽഗ്നിര്ഭവതി| ആദാനദുര്ബലം ച ശരീരം ഭവതി| ഓഷധയശ്ച ജലദജലപ്ലാവിതമൂലാ അല്പവീര്യാഃ സമ്പദ്യന്തേ| ഭൂബാഷ്പസംയോഗാച്ചൌഷധീനാം വിദഗ്ധത്വമ്| അതോऽപഥ്യതാം ഗതാ അയോഗായൈവ| ശീതകാലേ ചാതിശീതോപഹതത്വാച്ഛരീരമതിവാതവിഷ്ടബ്ധമതിസ്തബ്ധഗുരുദോഷം ഭവതി| ശീതോപഹതത്വാച്ചോഷ്ണസ്വഭാവമപ്യൌഷധം സംശോധനായോപയുക്തം മന്ദവീര്യതാം പ്രാപ്തമയോഗായൈവ കല്പതേ ഇതി| തസ്മാദ്യുക്തമുക്തമത്യുഷ്ണവര്ഷശീതത്വാത് ഗ്രീഷ്മാദിഷു സ്വസ്ഥസ്യ ശോധനമയുക്തമ്, ന ത്വാതുരസ്യ, ഇതി| സ൦-സ്വസ്ഥാവസ്ഥമധികൃത്യായം സംശോധനകാല ഉക്തഃ| വ്യാധൌ ത്വാത്യയികേ വ്യാധ്യനുരോധേന സംശോധനകാലഃ|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

യദി ഹേമന്താദാവതിശീതോഷ്ണാദൌ കാലേ വ്യാധിഃ സംശോധനസാധ്യഃ സമ്ഭവേത്, തദാ കഥം സംശോധനം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ - - - - കൃത്വാ ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടീനാം പ്രതീകാരം യഥായഥമ്| പ്രയോജയേത്ക്രിയാം പ്രാപ്താം ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്||൩൬||

സ൦-ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടീനാം പ്രതീകാരം കൃത്വാ-കൃത്രിമം ഋതുഗുണം യഥായഥം സമ്പാദ്യ സംശോധനാദിലക്ഷണാം ക്രിയാം പ്രയോജയേത്| കൃത്രിമഗുണോപധാനം ച യഥാ,-ഹേമന്തേ ഗര്ഭഗൃഹാദി, ഗ്രീഷ്മേ ധാരാഗ്രഹാദീനി| ക്രിയാകാലം ന ഹാപയേത്-നാതിക്രാമയേത്, ആത്യയികസ്യ വ്യാധേഃ പ്രാണഹാരിത്വാത്|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

സമ്പ്രത്യൌഷധകാലാന് ദര്ശയന്നാഹ - - - - യുഞ്ജ്യാദനന്നമന്നാദൌ മധ്യേऽന്തേ കവലാന്തരേ| ഗ്രാസേ ഗ്രാസേ മുഹുഃ സാന്നം സാമുദ്ഗം നിശിചൌഷധമ്||൩൭||

സ൦-ദശൈതേ ഔഷധസ്യ കാലാഃ| അനന്നമൌഷധം തദുച്യതേ യദുപയുജ്യ പരിണതേ തസ്മിന് ഭുഞ്ജീത| അന്നാദൌ തദുച്യതേ യദുപയുജ്യ സമനന്തരമാഹാരോപയോഗോ വിധീയതേ| മധ്യ ഇതി അന്നസ്യ-ആഹാരസ്യ മധ്യേ യദൌഷധം ഭുജ്യതേ| അന്തേ-അവസാനേ| കവലാന്തര ഇതി കവലയോഃ-ഗ്രാസയോഃ, അന്തരേ-മധ്യേ, ന തു ഗ്രാസമിശ്രിതം കൃത്വേത്യര്ഥഃ| ഗ്രാസേ ഗ്രാസ ഇതി യദ്ऽऽഗ്രാസസമ്പൃക്തം ഭുജ്യതേ| മുഹുരിതി പുനഃ പുനര്ഭുക്തേऽഭുക്തേ വാ യദൌഷധം ഭുജ്യതേ| സാന്നമിതി സഹാന്നേന-ആഹാരേണ യദൌഷധം ഭുജ്യതേ| സാമുദ്ഗം തദ്ഭണ്യതേ യദാഹാരസ്യ പ്രാക് പശ്ചാച്ച പ്രയുജ്യതേ, തേന ഹി സമുദ്ഗപുടയുഗലസമേനൌഷധദ്വയേനാഹാരോ മധ്യീക്രിയതേ| സമുദ്ഗഃ-സമ്പുടകഃ| നിശി തദുച്യതേ യച്ഛയനവേലായാം ഭുജ്യതേ|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

അധുനാ വിഷയവിഭാഗേന യസ്മിന് വ്യാധൌ യദുപയുജ്യതേ തദ്ദര്ശയതി - - - - കഫോദ്രേകേ ഗദേऽനന്നം ബലിനോ രോഗരോഗിണോഃ| അന്നാദൌ വിഗുണേऽപാനേ, സമാനേ മധ്യ ഇഷ്യതേ||൩൮|| വ്യാനേऽന്തേ പ്രാതരാശസ്യ, സായമാശസ്യ തൂത്തരേ| ഗ്രാസഗ്രാസാന്തയോഃ പ്രാണേ പ്രദുഷ്ടേ മാതരിശ്വനി||൩൯|| മുഹുര്മുഹുര്വിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാതൃട്ശ്വാസകാസിഷു| യോജ്യം സഭോജ്യം ഭൈഷജ്യം ഭോജ്യൈശ്ചിത്രൈരരോചകേ||൪൦|| കമ്പാക്ഷേപകഹിധ്മാസു സാമുദ്രം ലഘുഭോജിനാമ്| ഊര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു സ്വപ്നകാലേ പ്രശസ്യതേ||൪൧|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷോപക്രമണീയോ നാമ ത്രയോദശോऽധ്യായഃ||൧൩||

സ൦-കഫോദ്രേകേ രോഗേ നിരന്നമൌഷധം യോജ്യമ്| കയോഃ ? ഇത്യാഹ-ബലിനോരിത്യാദി| ബലവതി രോഗേ രോഗിണി ച തത്കേവലമന്നാദിരഹിതമൌഷധം യോജ്യമ്| തദ്ധി നിരന്നമതിവീര്യം ഭവതി| ബലവാംശ്ച യദി രോഗീ തദോപയുഞ്ജീത, ന തു ദുര്ബലേ| ദുര്ബലസ്യ ത്വന്നസഹിതം ന ഗ്ലാനികരം ഭവതി| അന്നാദാവിതി| അപാനേ വായൌ വിഗുണേ-കുപിതേ സതി, ഔഷധം ഭുക്ത്വാ സമനന്തരമേവാഹാര ഇഷ്യത ഇത്യര്ഥഃ| സമാനേ വായൌ വിഗുണേ മധ്യേ ഭക്തസ്യൌഷധമിഷ്യതേ| വ്യാനേ വായൌ വിഗുണേ പ്രാതരാശസ്യ-പൂര്വാഹ്ണഭുക്തസ്യ, അന്തേ-അവസാനേ, ഭേഷജമിഷ്യതേ| സായമിത്യാദി| ഉത്തരേ-വ്യാനാപേക്ഷയാ ഉദാനേ മരുതി, വിഗുണേ സായമാശസ്യ-അപരാഹ്ണഭുക്തസ്യ ത്വന്തേ ഭേഷജമിഷ്യതേ| പ്രാണേ മാതരിശ്വനി-വാതേ, പ്രദുഷ്ടേ-വികൃതേ, ഗ്രാസഗ്രാസാന്തരയോര്ഭേഷജമിഷ്യതേ| ഗ്രാസസ്യ ഗ്രാസാന്തശ്ച തയോഃ, തേന ഗ്രാസസമ്പൃക്തമൌഷധം ഗ്രാസയോര്മധ്യേ ഭേഷജമിതി ചാവതിഷ്ഠതേ| മുഹുര്മുഹുഃ-ഭുക്തേ യദഭുക്തേ വാ ഭേഷജം, തത്തു വിഷാദിഷു യോജ്യമ്| അരോചകേ-അരുചൌ, സഹ ഭോജ്യൈര്ഭൈഷജ്യം യോജ്യമ്| കീദൃശൈര്ഭോജ്യൈഃ ? ചിത്രൈഃ-അനേകവിധൈഃ| സാമുദ്ഗം നാമ യദാദാവന്തേ ചാഹാരസ്യ ഭുജ്യതേ തത്കമ്പാദിഷു 'പ്രശസ്യതേ' ഇതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| കേഷാമ് ? ലഘ്വന്നാശിനാമ്| ഊര്ധ്വജത്രുവികാരേഷു ശയനവേലായാമൌഷധം പ്രശസ്യത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷോപക്രമണീയാധ്യായസ്ത്രയോദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൩||