13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

पूर्वेऽध्याये विकृतान् दोषानाश्वेवोपक्रमेदित्युक्तम्|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अतस्तमेवोपक्रमं दर्शयितुं दोषोपक्रमणीयमारिरिप्सुरिदमाह - - - - अथातो दोषोपक्रमणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|

स०-दोषाणामुपक्रमणं-चिकित्सा, दोषोपक्रमणम्| तस्मै हितो दोषोपक्रमणीयः| शेषं पूर्ववद्योज्यम्|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

सर्वदोषेभ्यश्च प्रधानो वात इति तदुपक्रमं पूर्वमाह - - - - वातस्योपक्रमः स्नेहः स्वेदः संशोधनं मृदु| स्वाद्वम्ललवणोष्णानि भोज्यान्यभ्यङ्गमर्दनम्||१|| वेष्टनं त्रासनं सेको मद्यं पैष्टिकगौडिकम्| स्निग्धोष्णा बस्तयो बस्तिनियमः सुखशीलता||२|| दीपनैः पाचनैः सिद्धाः स्नेहाश्चानेकयोनयः| विशेषान्मेद्यपिशितरसतैलानुवासनम्||३||

स०-वातस्योपक्रमः स्नेहः, श्रेष्ठत्वाच्च प्रागुपादानं स्नेहस्य| ततः स्वेदः| कृतस्नेहस्वेदस्य च संशोधनम्| तच्च मृदु-न तीक्ष्णम्, तीक्ष्णस्य वातकोपहेतुत्वात्| तथा, स्वाद्वादीनि भोज्यानि-भक्ष्याणि| अभ्यङ्गश्च मर्दनं चाभ्यङ्गमर्दनम्| मर्दनं-पाण्यादि ना| वेष्टनं-शाटकादिना| त्रासनं-खङ्गव्यग्राग्रहस्तराजपुरुषदर्शनादिना| ननु, भीशोकादिभिर्मारुतस्य कोप ऊक्तः| वक्ष्यति हि (हृ. नि. अ. १|१५) - "क्रियातियोगभीशोक" इत्यादि| तत् कथं त्रासनं वायोरुपक्रमः ? उच्यते| भयं वातप्रकोपहेतुः, न तु त्रासनम्| त्रासनं हि सर्ववतविजयि| तस्माद्वातोपशान्त्यर्थं त्रासनं युक्तम्| यथा,-उन्मादादिषु| तथा च वक्ष्यति वातोन्मादे (हृ. उ. अ. ६|२९) - "हर्षणाश्वासनोत्त्रासभयताडनतर्जनम्|" इत्यादि| तथा, सेकादिरुपक्रमः| सेको-दशमूलक्वाथादिना| तथा, मद्यं पैष्टिकं गौडिकं च वातस्योपक्रमः| तथा, स्निग्धोष्णा बस्तयो वातस्योपक्रमः| स्निग्धोष्णा इत्युक्त्या रूक्षशीतं बस्तिमत्र निराकरोति| तथा, बस्तिनियमो-यथाविधि बस्तिदानम्, वातस्योपक्रमः| अथवा बस्तिनियमः-कर्मकालयोगाख्यस्त्रिपञ्चाशद्बस्तिसङ्ख्यः "प्राक् स्नेह एकः पञ्चान्ते" (हृ. सू. अ. १९|६३) इत्येवमादिना ग्रन्थेन यो दर्शितः, स वातस्योपक्रमः| तथा सुखं शीलयतीति सुखशीलः| शीलिकामिभिक्ष्याचरिभ्यो णः| तस्य भावः सुखशीलता,-सौख्यवृत्तित्वम्| तिलप्रियालाक्षोडादयोऽनेका योनयो येषां तेऽनेकयोनयः स्नेहाः, ते च वातस्योपक्रम इति योज्यम्| किम्भूताः ? दीपनपाचनैर्द्रव्यैः सिद्धाः| विशेषेण पुष्टमांसरसस्तैलमनुवासनं च वातस्योपक्रमः|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

पित्तस्योपक्रमं वक्ति - - - - पित्तस्य सर्पिषः पानं स्वादुशीतैर्विरेचनम्| स्वादुतिक्तकषायाणि भोजनान्यौषधानि च||४|| सुगन्धिशीतहृद्यानां गन्धानामुपसेवनम्| कण्ठेगुणानां हाराणां मणीनामुरसा धृतिः||५|| कर्पूरचन्दनोशीरैरनुलेपः क्षणे क्षणे| प्रदोषश्चन्द्रमाः सौधं हारि गीतं हिमोऽनिलः||६|| अयन्त्रणसुखं मित्रं पुत्रः सन्दिग्धमुग्धवाक्| छन्दानुवर्तिनो दाराः प्रियाः शीलविभूषिताः||७|| शीताम्बुधारागर्भाणि गृहाण्युद्यानदीर्घिकाः| सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते||८|| साम्भोजजलतीरान्ते कायमाने द्रुमाकुले| सौम्या भावाः पयः सर्पिर्विरेकश्च विशेषतः||९||

स०-उपक्रम इत्यनुवर्तते| सर्पिषः पानमित्यादि पित्तस्योपक्रमः| तथा, हाराणां-मुक्तादाम्नां कण्ठेगुणसंज्ञानां वक्षसा धृतिः-धारणम्| तथा, मणीनां-मरकतचन्द्रकान्तपद्मरागादीनाम्| तथा, कर्पूरादिभिः प्रतिक्षणमनुलेपनम्| तथा, प्रदोषादिः पित्तस्योपक्रम इति वर्तते| प्रदोषो-रात्रिमुखम्| सुधाया इदं सौधं,-धवलगृहम्| हारि-रम्यम्, गीतं-गानम्| तथा, मित्रमयन्त्रणसुखं-न विद्यते यन्त्रणा यस्मिंस्तथाविधं सुखं यस्मिंस्तथाविधं मित्रम्| तथा, सन्दिग्धा-अव्यक्ता, मुग्धा-अप्रौढा, वाग्-वाणी, यस्य स एवंविधः पुत्रः| दाराः-कलत्राणि, वल्लभाः-सुशीलाश्च| तथा, छन्दानुवर्तिनः-चित्तानुगुणकारिणः| शीताम्बुधारा गर्भे-अभ्यन्तरे, येषां तथाविधानि गृहाणि| तथा, उद्यानं-उपवनम्| तथा, दीर्घिकाः-गृहपुष्करिण्यः| तथा, सौम्या भावाः पित्तस्योपक्रमः| क्व स्थितस्य ? सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयसैकते यत् कायमानं-तृणगृहम्, तस्मिन्| शोभनं तीर्थं तस्य स एवम्| सुतीर्थश्चासौ विततविमलजलाशयश्च सुतीर्थविपुलस्वच्छसलिलाशयः तस्य समीपे सैकतम्, तस्मिन्| सिकता अस्मिन्देशे सन्तीति सैकतम्, "सिकताशर्कराभ्यां च" इत्यण्| समूहार्थे ठग्दुर्निवारः स्यात्| कीदृशे कायमाने ? साम्भोजं-सपद्मं, जलं यस्मिंस्तीरान्ते स एवं साम्भोजजलस्तीरान्तो यस्मिन् कायमाने तस्मिन्| तथा, द्रुमैः-वृक्षैः, आकुले-व्याप्ते| विशेषेण तु पयो घृतं विरेकश्चोपक्रमः|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

आधुना श्लेष्मण उपक्रममाह - - - - श्लेष्मणो विधिना युक्तं तीक्ष्णं वमनरेचनम्| अन्नं रूक्षाल्पतीक्ष्णोष्णं कटुतिक्तकषायकम्||१०|| दीर्घकालस्थितं मद्यं रतिप्रीतिः प्रजागरः| अनेकरूपो व्यायामश्चिन्ता रूक्षं विमर्दनम्||११|| विशेषाद्वमनं यूषः क्षौद्रं मेदोघ्नमौषधम्| धूमोपवासगण्डूषा निःसुखत्वं सुखाय च||१२||

स०-विधिना-शास्त्रोक्तेन, युक्तं तीक्ष्णं वमनविरेचनं कफस्योपक्रमः| तथा, अन्नं रूक्षादिगुणयुक्तम्| तथा, मद्यं पुराणम्| रतिप्रीतिः प्रजागरः,-रमणं-रतिः, तस्याः प्रीतिः-सुखम्| तथा, प्रजागरः-अतिजागरणम्| तथा, अनेकरूपो व्यायामो-नियुद्धधनुराकर्षणादिकः| विशेषेण तु वमनं यूषो माक्षिकं तथा मेदोघ्नं यदौषधं तच्च धूमादयश्च| तथा, निःसुखत्वं-सुखाभावो दुःखरूपत्वम्, वाग्देहमनःकर्मणो दुःखदस्यानुष्ठानाद्यदसुखमुपद्यते, तच्च श्लेष्मणो वृद्धस्य विकारकरणहेतोरुपशमात् सुखाय जायते|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

इदानीं संसर्गोपक्रमं वक्ति - - - उपक्रमः पृथग्दोषान् योऽयमुद्दिश्य कीर्तितः| संसर्गसन्निपातेषु तं यथास्वं विकल्पयेत्||१३||

स०-पृथक्-प्रत्येकं, दोषान्-वातादीन्. उद्दिश्य-आश्रित्य, य उपक्रमः कीर्तितः-उक्तः, संसर्गे सन्निपाते च तं-उपक्रमं, यथास्वं विकल्पयेत्-प्रवृद्धदोषानुसारेण निरूप्य प्रयुञ्जीत| यथा,-वातपित्तसंसर्गे वातपित्तोपक्रमौ मिश्रौ, वातकफसंसर्गे वातकफोपक्रमौ, इत्यादि| एवं सन्निपातेऽपि निरूप्योपक्रमः प्रयोज्यः|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

संसर्गे भूयोऽप्युपक्रममाह - - - - ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते| मरुतो योगवाहित्वात्, कफपित्ते तु शारदः||१४||

स०-उपक्रम इत्यनुवर्तते| वातपित्तसंसर्गे ग्रीष्मर्तुचर्याविहित उपक्रमः प्रायेण योज्यः| यथा (हृ. सू. अ. ३|२७) - "अतोऽस्मिन् पटुकट्वम्लव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्| भजेन्मधुरमेवान्नम्" इत्यादि सर्वं त्याज्यं सेव्यं च| कफमारुतसंसर्गे वसन्तर्तुभवः "तीक्ष्णैर्वमननस्याद्यैः" (हृ. सू. अ. ३|१९) इत्यादिरुपक्रमो योज्यः| प्रायेणेत्यत्रापि योज्यम्| ननु, ग्रीष्मेऽत्यन्तशीतसेवोक्ता, वसन्ते च तीक्ष्णं वमननस्याद्युक्तम्| एतच्च द्वयमप्येकान्तेन पवनहेतुः| तत्कथमुक्तम् ? "ग्रैष्मः प्रायो मरुत्पित्ते वासन्तः कफमारुते|" इत्याशङ्क्याह-मरुतो योगवाहित्वात्| अत्रायं भावः,-यदा किल वायुः पित्तेन युज्यते तदा दाहादिकृत्, न च पित्ते समे सति दाहादिकं कर्तुं मरुत्समर्थः| अपि च ग्रीष्मे शीतमेव सेव्यत इति नायं नियमः| किं तर्हि? स्निग्धाद्यपि| तस्मान्मरुत्पित्ते ग्रीष्मविधिर्युक्तः| वसन्ते च कफयोगात् कफविकारकार्येव भवति पवनः, योगवाहित्वात्| अतस्तीक्ष्णो वमननस्यादिर्न्याय्य एव| पित्तेन सह स्थितस्य वायोः पित्तचिकित्सा, कफेन सह स्थितस्य वायोः कफचिकित्सा, स्वभाववशादिति भावः| तथा च ग्रन्थः,-"योगवाही" (पृ. ९|२३) इत्यादि| कफपित्तसंसर्गे तु शारदः-शरदृतुचर्याविहित उपक्रमः| ननु, सन्निपाते क उपक्रमः ? ब्रूमः| वर्षर्तुचर्याविहितः| प्रावृषि हि दोषत्रयकोप उक्तः| अत एव तत्राह (हृ. सू. अ. ३|४४) - "भजेत्साधारणं सर्वम्" इत्यादि|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

सम्प्रत्युपक्रमस्य कालं वक्ति - - - - चय एव जयेद्दोषं कुपितं त्वविरोधयन्| सर्वकोपे बलीयांसं शेषदोषाविरोधतः||१५||

स०-चयकाल एव दोषं-वातादिं, जयेत्| यथा छिन्नमूलत्वान्न विकुर्वीत| न कोपकालं प्रतीक्षेतेति सूचनार्थ एवशब्दः| कथं जयेत् ? इत्याह-कुपितं दोषमविरोधयन्| सर्वदोषकोपे तु बलवत्तरं दोषं जयेत्| कथम्? शेषदोषाविरोधेन|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

प्रयोगः शमयेद्व्याधिमेकं योऽन्यमुदीरयेत्| नाऽसौ विशुद्धः शुद्धस्तु शमयेद्यो न कोपयेत्||१६||

स०-यः प्रयोगो व्याधिं शमयेदन्यमन्यं व्याधिमुदीरयेत्-प्रकोपयेत्, नासौ विशुद्धो-न श्रेष्ठ इत्यर्थः| स तु विशुद्धः प्रयोगो, यः शमयेद्व्याधिं न कोपयेत्| तस्मादन्यं व्याधिमविरोधयन् व्याधिं जयेत्|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

अत कथं दोषाः कोष्ठाच्छाखास्थिमर्मसु यान्ति ? इत्याह - - - - व्यायामादूष्मणस्तैक्ष्ण्यादहिताचरणादपि| कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि द्रुतत्वान्मारुतस्य च||१७|| शाखादिभ्यः कथं दोषाः कोष्ठं यान्ति ? इत्याह - - - - दोषा यान्तितथा तेभ्यः स्रोतोमुखविशोधनात्| वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्पाकात्कोष्ठं वायोश्च निग्रहात्||१८|| कोष्ठस्था दोषाः किं कुर्यः ? इत्याह - - - - तत्रस्थाश्च विलम्बेरन् भूयो हेतुप्रतीक्षिणः| |१९|

स०-कोष्ठात्-उदारात्, शाखास्थिमर्माणि दोषा यान्ति| कुतः ? इति हेतुचतुष्टयमाह-व्यायामादिभिः शाखास्थिमर्माणि दोषा यान्ति| तत्र व्यायामोपजातश्रमस्योर्ध्वं प्रपन्नः पवनो व्यायामकृतक्षोभश्रमोष्मादिभिः प्रशिथिलं चलं च दोषं स्वास्पदात् च्यावयित्वा पर्याकुलं शाखादिषु क्षिपति| तथा, अग्न्यातपादिसम्बन्धिन ऊष्मणस्तैक्ष्ण्यात्,-तीक्ष्णेन ह्यूष्मणा विलायिता दोषास्तेनैव चोष्मणा विवृतेषु स्रोतोमुखेषु सत्सु शाखादीनि यान्ति| अहितेत्यादि| अहितेन च सेवितेन दोषाः स्वप्रमाणादतिरिच्यमानाः कोष्ठमापूर्य वार्षिका इव जलौघा निम्नोन्नतानीव शाखास्थिमर्माणि प्रपद्यन्ते| अपि समुच्चये| द्रुतत्वादित्यादि| द्रुतत्वात्-शीघ्रवाहित्वात्, मारुतस्य च, कोष्ठाच्छाखास्थिमर्माणि दोषा यान्ति| स०-स्रोतसां मुखानि, तेषां विशोधनं-विवरणम्, तस्माद्दोषाः कोष्ठं यान्ति| तथा, वृद्ध्यादिभिः| वृद्धिः-स्वप्रमाणातिरेकः| वृद्धा हि दोषाः स्वानि स्रोतांस्यापूर्य कोष्ठं यान्ति| अभिष्यन्दनं च नाग्नितापादितीक्ष्णोष्णादिसंश्लेषादेव, अपि तु क्षीरदध्याद्यभिष्यन्दिभोजनादपि| एवं पाकात्,-पाचनादिभिः पक्वा दोषाः क्वचिदनासज्जन्तः कोष्ठं यान्ति| किञ्चः ? वायोश्च निग्रहात्,-चशब्दान्न केवलं पूर्वेभ्यो हेतुभ्यो यावद्वाय्वप्रेरणाच्च, इति चार्थः| स०-तत्रस्थाः-कोष्ठस्थाश्च दोषा विलम्बेरन्-न रोगानुत्पादयेयुः| यस्मात्ते भूयो हेतुप्रतीक्षिणः, निमित्तकारणहेतुषु सर्वासां प्रायोदर्शनाद्धेतौ प्रथमा, भूयो हेतुप्रतीक्षित्वादित्यर्थः| वृद्धोऽपि हि दोषः कोष्ठे शाखादौ वा मार्गान्तरेण गतो हीनशक्तित्वान्न रोगोत्पादनसमर्थो भवति|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

यद्येवं किं कदाचिदप्यन्यस्थानगता दोषा हीनशक्तित्वान्न रोगान् कुर्युः ? इत्याह - - - - | ते कालादिबलं लब्ध्वा कुपयन्त्यन्याश्रयेष्वपि||१९||

स०-ते-दोषाः, कालदेशापथ्यादेः समानगुणाद्बलं लब्ध्वा कुप्यन्ति,-विकारमुत्पादयन्तीत्यर्थः| कुत्र स्थाने ? इत्याह-अन्याश्रयेष्वपि,-कोष्ठाश्रयाः शाखास्थिमर्मस्वपि, शाखास्थिमर्मस्वपि, शाखामर्माश्रिताः कोष्ठेष्वपीत्यर्थः| न केवलं स्वस्थानस्था एव कुप्यन्तीति सूचनार्थोऽपि शब्दः|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

इदानीं परस्थानगतानां दोषाणां विकल्पेन चिकित्सामुपदिशन्नाह - - - - तत्रान्यस्थानसंस्थेषु तदीयामबलेषु तु| कुर्याच्चिकित्साम्|२०|

स०-तत्र-तेषु वातादिषु, अन्यस्थानसंस्थेषु-अन्यस्य स्थानमन्यस्थानं तत्र सन्तिष्ठन्तेऽन्यस्थानसंस्थास्तेषु,-परस्थानगतेषु, तदीयां-स्थानिदोषसम्बन्धिनीमेव, चिकित्सां कुर्यात्, न स्वकीयाम्| तस्य-परस्थानदोषस्येयं-तदीया, ताम्| किम्भूतेषु दोषेषु ? अबलेषु तु| तुरवधारणे, अबलेष्वेव न बलवत्सु| बलवत्सु हि स्वामेव चिकित्सां वक्ष्यति|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

अत एवाह - - - - | स्वामेव बलेनान्याभिभाविषु||२०||

स०-बलेन- आत्मीयया शक्त्या, अन्याभिभाविषु-अन्यस्थानिदोषमभिभवितुं शीलं येषां तेऽन्याभिभाविनः, स्थानिदोषं पराभूय तत्र ये सन्तिष्ठन्ते इत्यर्थः| तेषु स्वामेव चिकित्सां कुर्यात्|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

किमेष एव नियमः ? यदन्यस्थानगतेष्वबलेष्वागन्तुषु स्थानिदोषसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| बलवत्सु पुनरागन्तुसम्बन्धिनीं चिकित्सां कुर्यात्| अथ पक्षान्तरोऽपि कुत्रचित् कश्चिदस्ति ? इत्याह - - - - आगन्तुं शमयेद्दोषं स्थानिनं प्रतिकृत्य वा| |२१|

स०-स्थानिनं दोषं प्रतिकृत्य-यथास्वं स्थानिदोष आगन्तुदोषचकित्सानिर्वर्तनान्न विकारं कुर्यात्तथा तस्य प्रतीकारं कृत्वा, स्वैरेवोपक्रमैरबलवन्तमागन्तुं दोषं शमयेत्-चिकित्सेत्| न केवलमन्यस्थानसंस्थेष्वागन्तुष्वबलेषु स्थानिदोषचिकित्सां कुर्यात्, यावदागन्तुदोषचिकित्सामपि कुर्यादित्यर्थः| अथासौ स्थानिदोष आगन्तुदोषेण बलवत्त्वादभिभूयेत, ततोऽस्य विकारकरणं प्रत्यसमर्थत्वात्तत्प्रतीकारमकृत्वैवागन्तुं शमयेदिति वाशब्दार्थः| अन्यस्थानसंस्थेष्विति बहुवचननिर्देशः पर्यायेण दोषाणां स्थितत्वात्| अन्यथा द्वयोरेकस्य वाऽन्यस्थानस्थितत्वं सम्भवति, न त्रयाणाम्|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

तिर्यग्गतेषु दोषेषु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रायस्तिर्यग्गता दोषाः क्लेशयन्त्यातुरांश्चिरम्||२१|| कुर्यान्न तेषु त्वरया देहाग्निबलवित् क्रियाम्| |२२|

स०-तिर्यग्गता दोषाः प्रायो-बाहुल्येन, आतुरांश्चिरं क्लेशयन्ति-पीडयन्ति| तेषु-तिर्यग्गतेषु दोषेषु, त्वरया-शीघ्रमेव, क्रियां-चिकित्सां, न कुर्यात्| वैद्य इति शेषः| कीदृशो वैद्यः ? देहाग्निबलाभिज्ञः|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

कथं तेषामुपक्रमः कार्यः ? इत्याह - - - - | शमयेत्तान् प्रयोगेण सुखं वा कोष्ठमानयेत्||२२|| ज्ञात्वा कोष्ठप्रपन्नांश्च यथासन्नं विनिर्हरेत्| |२३|

स०-तान्-तिर्यग्गतान् दोषान्, प्रयोगेण-शास्त्रविहितेन, शमयेत्| सुखं वेति वा देहपीडा न भवति तथा क्रमेण कोष्ठमानयेत्, "वृद्ध्याऽभिष्यन्दनात्" इत्यादिना| ज्ञात्वेत्यादि| कोष्ठगतांश्चावगत्य यथासन्नं विनिर्हरेत्,-यो य आसन्नो मार्गो गुदं मुखं घ्राणं वा, तेनैव यथासन्नं-वमनविरेचनादिना निष्कासयेदित्यर्थः|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

सम्प्रति साममललिङ्गमाह - - - - | स्रोतोरोधबलभ्रंशगौरवानिलमूढताः||२३|| आलस्यापक्तिनिष्ठीवमलसङ्गारुचिक्लमाः| लिङ्गं मलानां सामानां, निरामाणां विपर्ययः||२४||

स०-स्रोतसां रोधः-स्रोतोरोधः| बलस्य भ्रंशो-हानिः,-बलभ्रंशः| गौरवं-गुरुत्वम्| अनिलस्य-वायोः, मूढता-सम्यगसञ्चारः| आलस्यं-तन्द्रा| अपक्तिः-आहारस्यापाकः| निष्ठीवो-मुखस्रावः| मलस्य-पुरीषादेः, सङ्गः-अप्रवृत्तिः| अरुचिः-अन्नानभिलाषः| क्लमो-ग्लानिः| इत्येतत्सामानां मलानां-दोषाणाम्. लिङ्गं-लक्षणम्| निरामाणां विपर्ययः-अस्माद्वैपरीत्यम्|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

सम्प्रत्यामलिङ्गमाह - - - - ऊष्मणोऽल्पबलत्वेन धातुमाद्यमपाचितम्| दुष्टमामाशयगतं रसमामं प्रचक्षते||२५||

स०-ऊष्मणः-अग्नेः, अल्पबलत्वेन-दौर्बल्येन, आद्यं-प्रथमं, धातुं रसं-रसाख्यम्, अपाचितमामं प्रचक्ष्यते-वदन्ति| आचार्या इति शेषः| किम्भूतं रसम् ? आमाशयगतम्| तथा, दुष्टं-वाताद्यनुशयितम्| रसग्रहणमनिलस्य निरासार्थम्| अन्यथा आद्यो धातुर्वाताख्य इत्याशङ्क्येत| वातादीनामपि हि धारणाद्धातुसंज्ञाऽस्त्येव|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

अन्ये दोषेभ्य एवातिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्| कोद्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम्||२६||

स०-अन्ये-अपरे आचार्याः, दोषेभ्य एव-वातादिभ्यो, अतिदुष्टेभ्योऽन्योन्यमूर्च्छनात्-परस्परमिश्रीभावात्, आमस्य सम्भवं कथयन्ति| केभ्यः कस्येव? यथा कोद्रवेभ्यो विषस्य सम्भवं कथयन्ति| [तथा दोषेभ्य आमस्य सम्भवम्| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

आमेन तेन सम्पृक्ता दोषा दूष्याश्च दूषिताः| सामा इत्युपदिश्यन्ते ये च रोगास्तदुद्भवाः||२७||

स०-तेन-पूर्वोक्तलक्षणेन, आमेन सम्पृक्ताः-संयुक्ताः, दोषा दूष्याश्च-रसादयः| कीदृशाः ? दूषिताः, तैरेव वातादिभिः| सहामेन सामाः, इत्युपदिश्यन्ते-तत्र तत्र प्रदेशे तन्त्रे भण्यन्ते| ये च रोगाः-ज्वरादयः, तदुद्भवाः-वातादिदोषसमुत्थाः, तेनामेन युक्ताः सामा इत्युच्यन्ते| यथेहैव (हृ. चि. अ. १|१८) - "अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे|" इत्यादि वक्ष्यति| आमलक्षणं चैवं पठन्ति-"द्रवं गुर्वनेकवर्णं हेतुः सर्वरोगाणां स्निग्धं पिच्छिलमामं तन्तुमदनुबद्धशूलं दुर्गन्धि" इत्यादि| सामानां च वातादीनां सङ्ग्रहे पृथग्लक्षणमुक्तम्| ते सङ्ग्रहश्लोका यथा (सू. अ. २१) - "वायुरामान्वयः सार्तिराध्मानकृदसञ्चरः| दुर्गन्धमसितं पित्तं कटुकं बहलं गुरु|| आविलस्तन्तुमांस्त्यानः प्रलेपी पिच्छिलः कफः| विपर्यये तु पक्वत्वं तथा ताम्रं समेचकम्|| पीतं च पित्तमच्छं च श्लेष्माऽच्छः पिण्डितोऽथवा| विशदश्च सफेनश्च धवलो मधुरो रसे||" इति|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

सामा अपि दोषा यादृशा न निर्हार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - सर्वदेहप्रविसृतान् सामान् दोषान् न निर्हरेत्| लीनान् धातुष्वनुत्क्लिष्टान् फलादामाद्रसानिव||२८|| आश्रयस्य हि नाशाय ते स्युर्दुर्निर्हरत्वतः| |२९|

स०-सामान्-दोषान्-वातादीन्, सर्वस्मिन् देहे प्रविसृतान्-व्याप्ताशेषकायान्, धातुषु-रसाद्येषु, लीनान्-श्लिष्टान्, अनुत्क्लिष्टान्-स्वस्थानादचलितान्, न निर्हरेत्-वमनादिभिर्न शोधयेत्| कुतः ? दुर्निर्हरत्वतः-दुःखेन निर्हर्तुं शक्यत्वात्| ते हि निर्ह्रियमाणा आश्रयस्य-शरीराख्यस्य, नाशाय स्युः| यावत्तु सर्वदेहप्रविसृता न स्युः| यथा भुक्तानन्तरं ज्वरोत्पत्तौ नवातिसारे च तदा वमनेन हरीतक्या च यथायोगं निर्हारोऽनुज्ञात एव ग्रन्थकृता| अत्र दृष्टान्तमाह-फलादित्यादि| आमात्-अपक्वात्, फलात्-आम्रादेः, रसो निर्ह्रियमाणो दुर्निर्हरत्वात् आश्रयस्य-फलस्य, यथा नाशाय भवति, एवं दोषा अपि|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

तर्हीदृशे दोषे किं कार्यम् ? इत्याह - - - - | पाचनैर्दीपनैः स्नेहैस्तान् स्वेदैश्च परिष्कृतान्||२९|| शोधयेच्छोधनैः काले यथासन्नं यथाबलम्| |३०|

स०-तान्-तथाविधान् दोषान्, पाचनैः-ज्वराद्यध्यायोक्तैः| दीपनैरिति पाचनानां स्नेहानां च विशेषणम्, मध्यदीपकत्वात्| अग्निदीप्तिकृद्भिः पाचनैः स्नेहैश्च तथा स्वेदैः परिष्कृतान्-परिकल्पितान् कृतसंस्कारान्, यथासन्नं यथाबलं च कृत्वा यथोक्ते काले शोधनैर्द्रव्यैः शोधयेत्| यथासन्नमिति यस्य दोषस्य य आसन्नो मार्गस्तेनैव तं निर्हरेत्| यथाबलमिति यस्य यावद्बलमातुरस्योत्तमं मध्यममधमं वा, तज्ज्ञात्वा तीक्ष्णेन मध्येन मृदुना वा शोधनेन शोधयेदित्यर्थः|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

कस्य को मार्ग आसन्नः ? इत्याह - - - - | हन्त्याशु युक्तं वक्क्रेण द्रव्यमामाशयान्मलान्||३०|| घ्राणेन चोर्ध्वजत्रूत्थान् पक्वाधानाद्गुदेन च| |३१|

स०-वक्क्रेण द्रव्यं युक्तं-पीतं, आमाशयात् मलानाशु हन्ति| घ्राणेन तु पीतमूर्ध्वजत्रूत्थान् मलानाशु हन्ति| गुदेन युक्तं पक्वाधानात्-पक्वाशयात्, आशु मलान् हन्ति|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

इदानीं यादृशा आमा न धार्यास्तादृशान् दर्शयति - - - - | उत्क्लिष्टानध ऊर्ध्वं वा न चामान् वहतः स्वयम्||३१|| धारयेदौषधैर्दोषान् विधृतास्ते हि रोगदाः| |३२|

स०-अध ऊर्ध्वं वोत्क्लिष्टानामान् स्वयं वहतो-यत्नं विनैव प्रवृत्तान्, औषधैः-स्तम्भनैः, न धारयेत्| कुतः ? इत्याह-हि-यस्मात्, ते-दोषाः, विधृता रोगदाः-ज्वरादिकारिणः|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

तेषु तु यत्कार्यं तदाह - - - - | प्रवृत्तान् प्रागतो दोषानुपेक्षेत हिताशिनः||३२|| विबद्धान् पाचनैस्तैस्तैः पाचयन्निर्हरेत वा| |३३|

स०-अतः-अस्माद्धेतोः, प्रवृत्तान् प्राक्-प्रारम्भकाले, दोषान् हितभोजिन उपेक्षेत-सङ्ग्रहणेन न धारयेत्| विबद्धान्-ईषत्प्रवृत्तान्, तैस्तैः-यथोक्तैः, पाचनैः पाचयेत्-पाकं नयेत्| निर्हरेद्वा|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

अथ कः शोधनकालः ? इत्याह - - - - | श्रावणे कार्तिके चैत्रे मासि साधारणे क्रमात्||३३|| ग्रीष्मवर्षाहिमचितान् वाय्वादीनाशु निर्हरेत्| |३४|

स०-क्रमात्-यथाक्रमम्| ग्रीष्मचितं वायुं श्रावणे निर्हरेत्| वर्षाचितं पित्तं कार्तिके निर्हरेत्| हेमन्तशिशिरचितं कफं चैत्रे निर्हरेत्| एते हि साधारणाः कालाः अत एतेषु शोधनं युक्तम्|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

ननु, ग्रीष्मादिष्वेव कस्माद्वातादयो न शोध्यन्ते ? इत्याह - - - - | अत्युष्णवर्षशीता हि ग्रीष्मवर्षाहिमागमाः||३४|| सन्धौ साधारणे तेषां दुष्टान् दोषान् विशोधयेत्| संशोधनसाध्यस्यायमेव संशोधनकालः ? नेत्याह - - - - स्वस्थवृत्तमभिप्रेत्य, व्याधौ व्याधिवशेन तु||३५||

स०-यतो ग्रीष्मादयोऽत्युष्णादियुक्ताः| [तेषां-अत्युष्णवर्षशीतानां, ग्रीष्मवर्षाहिमागमानां, साधारणे सन्धौ शीतोष्णवर्षसमभावे काले दोषान्-वातादीन्, दुष्टान्-विकृतान्, विशोधयेत्-विनिर्हरेत्| सन्धौ हि साम्यम्| ] ततः शोधनं प्रति न ते कालाः| तथा हि-ग्रीष्मे तावदादानग्लानं खरतररविकिरणतप्तं पिपासाक्लमाद्याकुलमतिप्रविलीनदोषमतिशिथिलं शरीरं भवति| औषधं पुनरतिखरदिवाकरकरनिर्भरतापादुष्णतीक्ष्णतां यातमतियोगाय सम्पद्यते| प्रावृषि घनघनौषसङ्घट्टसादिते सर्वतो जगत्यवसन्नोऽग्निर्भवति| आदानदुर्बलं च शरीरं भवति| ओषधयश्च जलदजलप्लावितमूला अल्पवीर्याः सम्पद्यन्ते| भूबाष्पसंयोगाच्चौषधीनां विदग्धत्वम्| अतोऽपथ्यतां गता अयोगायैव| शीतकाले चातिशीतोपहतत्वाच्छरीरमतिवातविष्टब्धमतिस्तब्धगुरुदोषं भवति| शीतोपहतत्वाच्चोष्णस्वभावमप्यौषधं संशोधनायोपयुक्तं मन्दवीर्यतां प्राप्तमयोगायैव कल्पते इति| तस्माद्युक्तमुक्तमत्युष्णवर्षशीतत्वात् ग्रीष्मादिषु स्वस्थस्य शोधनमयुक्तम्, न त्वातुरस्य, इति| स०-स्वस्थावस्थमधिकृत्यायं संशोधनकाल उक्तः| व्याधौ त्वात्ययिके व्याध्यनुरोधेन संशोधनकालः|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

यदि हेमन्तादावतिशीतोष्णादौ काले व्याधिः संशोधनसाध्यः सम्भवेत्, तदा कथं संशोधनं कार्यम् ? इत्याह - - - - कृत्वा शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम्| प्रयोजयेत्क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत्||३६||

स०-शीतोष्णवृष्टीनां प्रतीकारं कृत्वा-कृत्रिमं ऋतुगुणं यथायथं सम्पाद्य संशोधनादिलक्षणां क्रियां प्रयोजयेत्| कृत्रिमगुणोपधानं च यथा,-हेमन्ते गर्भगृहादि, ग्रीष्मे धाराग्रहादीनि| क्रियाकालं न हापयेत्-नातिक्रामयेत्, आत्ययिकस्य व्याधेः प्राणहारित्वात्|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

सम्प्रत्यौषधकालान् दर्शयन्नाह - - - - युञ्ज्यादनन्नमन्नादौ मध्येऽन्ते कवलान्तरे| ग्रासे ग्रासे मुहुः सान्नं सामुद्गं निशिचौषधम्||३७||

स०-दशैते औषधस्य कालाः| अनन्नमौषधं तदुच्यते यदुपयुज्य परिणते तस्मिन् भुञ्जीत| अन्नादौ तदुच्यते यदुपयुज्य समनन्तरमाहारोपयोगो विधीयते| मध्य इति अन्नस्य-आहारस्य मध्ये यदौषधं भुज्यते| अन्ते-अवसाने| कवलान्तर इति कवलयोः-ग्रासयोः, अन्तरे-मध्ये, न तु ग्रासमिश्रितं कृत्वेत्यर्थः| ग्रासे ग्रास इति यद्ऽऽग्राससम्पृक्तं भुज्यते| मुहुरिति पुनः पुनर्भुक्तेऽभुक्ते वा यदौषधं भुज्यते| सान्नमिति सहान्नेन-आहारेण यदौषधं भुज्यते| सामुद्गं तद्भण्यते यदाहारस्य प्राक् पश्चाच्च प्रयुज्यते, तेन हि समुद्गपुटयुगलसमेनौषधद्वयेनाहारो मध्यीक्रियते| समुद्गः-सम्पुटकः| निशि तदुच्यते यच्छयनवेलायां भुज्यते|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

अधुना विषयविभागेन यस्मिन् व्याधौ यदुपयुज्यते तद्दर्शयति - - - - कफोद्रेके गदेऽनन्नं बलिनो रोगरोगिणोः| अन्नादौ विगुणेऽपाने, समाने मध्य इष्यते||३८|| व्यानेऽन्ते प्रातराशस्य, सायमाशस्य तूत्तरे| ग्रासग्रासान्तयोः प्राणे प्रदुष्टे मातरिश्वनि||३९|| मुहुर्मुहुर्विषच्छर्दिहिध्मातृट्श्वासकासिषु| योज्यं सभोज्यं भैषज्यं भोज्यैश्चित्रैररोचके||४०|| कम्पाक्षेपकहिध्मासु सामुद्रं लघुभोजिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु स्वप्नकाले प्रशस्यते||४१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||

स०-कफोद्रेके रोगे निरन्नमौषधं योज्यम्| कयोः ? इत्याह-बलिनोरित्यादि| बलवति रोगे रोगिणि च तत्केवलमन्नादिरहितमौषधं योज्यम्| तद्धि निरन्नमतिवीर्यं भवति| बलवांश्च यदि रोगी तदोपयुञ्जीत, न तु दुर्बले| दुर्बलस्य त्वन्नसहितं न ग्लानिकरं भवति| अन्नादाविति| अपाने वायौ विगुणे-कुपिते सति, औषधं भुक्त्वा समनन्तरमेवाहार इष्यत इत्यर्थः| समाने वायौ विगुणे मध्ये भक्तस्यौषधमिष्यते| व्याने वायौ विगुणे प्रातराशस्य-पूर्वाह्णभुक्तस्य, अन्ते-अवसाने, भेषजमिष्यते| सायमित्यादि| उत्तरे-व्यानापेक्षया उदाने मरुति, विगुणे सायमाशस्य-अपराह्णभुक्तस्य त्वन्ते भेषजमिष्यते| प्राणे मातरिश्वनि-वाते, प्रदुष्टे-विकृते, ग्रासग्रासान्तरयोर्भेषजमिष्यते| ग्रासस्य ग्रासान्तश्च तयोः, तेन ग्राससम्पृक्तमौषधं ग्रासयोर्मध्ये भेषजमिति चावतिष्ठते| मुहुर्मुहुः-भुक्ते यदभुक्ते वा भेषजं, तत्तु विषादिषु योज्यम्| अरोचके-अरुचौ, सह भोज्यैर्भैषज्यं योज्यम्| कीदृशैर्भोज्यैः ? चित्रैः-अनेकविधैः| सामुद्गं नाम यदादावन्ते चाहारस्य भुज्यते तत्कम्पादिषु 'प्रशस्यते' इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः| केषाम् ? लघ्वन्नाशिनाम्| ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु शयनवेलायामौषधं प्रशस्यत इति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने दोषोपक्रमणीयाध्यायस्त्रयोदशः समाप्तः|| १३||