13. dōṣōpakramaṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

பூர்வேऽத்யாயே விகதாந் தோஷாநாஶ்வேவோபக்ரமேதித்யுக்தம்|

Adhikarana doShopakramaNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அதஸ்தமேவோபக்ரமஂ தர்ஶயிதுஂ தோஷோபக்ரமணீயமாரிரிப்ஸுரிதமாஹ - - - - அதாதோ தோஷோபக்ரமணீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே|௨|

ஸ௦-தோஷாணாமுபக்ரமணஂ-சிகித்ஸா, தோஷோபக்ரமணம்| தஸ்மை ஹிதோ தோஷோபக்ரமணீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்யோஜ்யம்|

Adhikarana vAtasyopakramaH (1-3) · Śloka 3

ஸர்வதோஷேப்யஶ்ச ப்ரதாநோ வாத இதி ததுபக்ரமஂ பூர்வமாஹ - - - - வாதஸ்யோபக்ரமஃ ஸ்நேஹஃ ஸ்வேதஃ ஸஂஶோதநஂ மது| ஸ்வாத்வம்லலவணோஷ்ணாநி போஜ்யாந்யப்யங்கமர்தநம்||௧|| வேஷ்டநஂ த்ராஸநஂ ஸேகோ மத்யஂ பைஷ்டிககௌடிகம்| ஸ்நிக்தோஷ்ணா பஸ்தயோ பஸ்திநியமஃ ஸுகஶீலதா||௨|| தீபநைஃ பாசநைஃ ஸித்தாஃ ஸ்நேஹாஶ்சாநேகயோநயஃ| விஶேஷாந்மேத்யபிஶிதரஸதைலாநுவாஸநம்||௩||

ஸ௦-வாதஸ்யோபக்ரமஃ ஸ்நேஹஃ, ஶ்ரேஷ்டத்வாச்ச ப்ராகுபாதாநஂ ஸ்நேஹஸ்ய| ததஃ ஸ்வேதஃ| கதஸ்நேஹஸ்வேதஸ்ய ச ஸஂஶோதநம்| தச்ச மது-ந தீக்ஷ்ணம், தீக்ஷ்ணஸ்ய வாதகோபஹேதுத்வாத்| ததா, ஸ்வாத்வாதீநி போஜ்யாநி-பக்ஷ்யாணி| அப்யங்கஶ்ச மர்தநஂ சாப்யங்கமர்தநம்| மர்தநஂ-பாண்யாதி நா| வேஷ்டநஂ-ஶாடகாதிநா| த்ராஸநஂ-கங்கவ்யக்ராக்ரஹஸ்தராஜபுருஷதர்ஶநாதிநா| நநு, பீஶோகாதிபிர்மாருதஸ்ய கோப ஊக்தஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. நி. அ. ௧|௧௫) - "க்ரியாதியோகபீஶோக" இத்யாதி| தத் கதஂ த்ராஸநஂ வாயோருபக்ரமஃ ? உச்யதே| பயஂ வாதப்ரகோபஹேதுஃ, ந து த்ராஸநம்| த்ராஸநஂ ஹி ஸர்வவதவிஜயி| தஸ்மாத்வாதோபஶாந்த்யர்தஂ த்ராஸநஂ யுக்தம்| யதா,-உந்மாதாதிஷு| ததா ச வக்ஷ்யதி வாதோந்மாதே (ஹ. உ. அ. ௬|௨௯) - "ஹர்ஷணாஶ்வாஸநோத்த்ராஸபயதாடநதர்ஜநம்|" இத்யாதி| ததா, ஸேகாதிருபக்ரமஃ| ஸேகோ-தஶமூலக்வாதாதிநா| ததா, மத்யஂ பைஷ்டிகஂ கௌடிகஂ ச வாதஸ்யோபக்ரமஃ| ததா, ஸ்நிக்தோஷ்ணா பஸ்தயோ வாதஸ்யோபக்ரமஃ| ஸ்நிக்தோஷ்ணா இத்யுக்த்யா ரூக்ஷஶீதஂ பஸ்திமத்ர நிராகரோதி| ததா, பஸ்திநியமோ-யதாவிதி பஸ்திதாநம், வாதஸ்யோபக்ரமஃ| அதவா பஸ்திநியமஃ-கர்மகாலயோகாக்யஸ்த்ரிபஞ்சாஶத்பஸ்திஸங்க்யஃ "ப்ராக் ஸ்நேஹ ஏகஃ பஞ்சாந்தே" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯|௬௩) இத்யேவமாதிநா க்ரந்தேந யோ தர்ஶிதஃ, ஸ வாதஸ்யோபக்ரமஃ| ததா ஸுகஂ ஶீலயதீதி ஸுகஶீலஃ| ஶீலிகாமிபிக்ஷ்யாசரிப்யோ ணஃ| தஸ்ய பாவஃ ஸுகஶீலதா,-ஸௌக்யவத்தித்வம்| திலப்ரியாலாக்ஷோடாதயோऽநேகா யோநயோ யேஷாஂ தேऽநேகயோநயஃ ஸ்நேஹாஃ, தே ச வாதஸ்யோபக்ரம இதி யோஜ்யம்| கிம்பூதாஃ ? தீபநபாசநைர்த்ரவ்யைஃ ஸித்தாஃ| விஶேஷேண புஷ்டமாஂஸரஸஸ்தைலமநுவாஸநஂ ச வாதஸ்யோபக்ரமஃ|

Adhikarana pittasyopakramaH (4-9) · Śloka 9

பித்தஸ்யோபக்ரமஂ வக்தி - - - - பித்தஸ்ய ஸர்பிஷஃ பாநஂ ஸ்வாதுஶீதைர்விரேசநம்| ஸ்வாதுதிக்தகஷாயாணி போஜநாந்யௌஷதாநி ச||௪|| ஸுகந்திஶீதஹத்யாநாஂ கந்தாநாமுபஸேவநம்| கண்டேகுணாநாஂ ஹாராணாஂ மணீநாமுரஸா ததிஃ||௫|| கர்பூரசந்தநோஶீரைரநுலேபஃ க்ஷணே க்ஷணே| ப்ரதோஷஶ்சந்த்ரமாஃ ஸௌதஂ ஹாரி கீதஂ ஹிமோऽநிலஃ||௬|| அயந்த்ரணஸுகஂ மித்ரஂ புத்ரஃ ஸந்திக்தமுக்தவாக்| சந்தாநுவர்திநோ தாராஃ ப்ரியாஃ ஶீலவிபூஷிதாஃ||௭|| ஶீதாம்புதாராகர்பாணி கஹாண்யுத்யாநதீர்கிகாஃ| ஸுதீர்தவிபுலஸ்வச்சஸலிலாஶயஸைகதே||௮|| ஸாம்போஜஜலதீராந்தே காயமாநே த்ருமாகுலே| ஸௌம்யா பாவாஃ பயஃ ஸர்பிர்விரேகஶ்ச விஶேஷதஃ||௯||

ஸ௦-உபக்ரம இத்யநுவர்ததே| ஸர்பிஷஃ பாநமித்யாதி பித்தஸ்யோபக்ரமஃ| ததா, ஹாராணாஂ-முக்தாதாம்நாஂ கண்டேகுணஸஂஜ்ஞாநாஂ வக்ஷஸா ததிஃ-தாரணம்| ததா, மணீநாஂ-மரகதசந்த்ரகாந்தபத்மராகாதீநாம்| ததா, கர்பூராதிபிஃ ப்ரதிக்ஷணமநுலேபநம்| ததா, ப்ரதோஷாதிஃ பித்தஸ்யோபக்ரம இதி வர்ததே| ப்ரதோஷோ-ராத்ரிமுகம்| ஸுதாயா இதஂ ஸௌதஂ,-தவலகஹம்| ஹாரி-ரம்யம், கீதஂ-காநம்| ததா, மித்ரமயந்த்ரணஸுகஂ-ந வித்யதே யந்த்ரணா யஸ்மிஂஸ்ததாவிதஂ ஸுகஂ யஸ்மிஂஸ்ததாவிதஂ மித்ரம்| ததா, ஸந்திக்தா-அவ்யக்தா, முக்தா-அப்ரௌடா, வாக்-வாணீ, யஸ்ய ஸ ஏவஂவிதஃ புத்ரஃ| தாராஃ-கலத்ராணி, வல்லபாஃ-ஸுஶீலாஶ்ச| ததா, சந்தாநுவர்திநஃ-சித்தாநுகுணகாரிணஃ| ஶீதாம்புதாரா கர்பே-அப்யந்தரே, யேஷாஂ ததாவிதாநி கஹாணி| ததா, உத்யாநஂ-உபவநம்| ததா, தீர்கிகாஃ-கஹபுஷ்கரிண்யஃ| ததா, ஸௌம்யா பாவாஃ பித்தஸ்யோபக்ரமஃ| க்வ ஸ்திதஸ்ய ? ஸுதீர்தவிபுலஸ்வச்சஸலிலாஶயஸைகதே யத் காயமாநஂ-தணகஹம், தஸ்மிந்| ஶோபநஂ தீர்தஂ தஸ்ய ஸ ஏவம்| ஸுதீர்தஶ்சாஸௌ விததவிமலஜலாஶயஶ்ச ஸுதீர்தவிபுலஸ்வச்சஸலிலாஶயஃ தஸ்ய ஸமீபே ஸைகதம், தஸ்மிந்| ஸிகதா அஸ்மிந்தேஶே ஸந்தீதி ஸைகதம், "ஸிகதாஶர்கராப்யாஂ ச" இத்யண்| ஸமூஹார்தே டக்துர்நிவாரஃ ஸ்யாத்| கீதஶே காயமாநே ? ஸாம்போஜஂ-ஸபத்மஂ, ஜலஂ யஸ்மிஂஸ்தீராந்தே ஸ ஏவஂ ஸாம்போஜஜலஸ்தீராந்தோ யஸ்மிந் காயமாநே தஸ்மிந்| ததா, த்ருமைஃ-வக்ஷைஃ, ஆகுலே-வ்யாப்தே| விஶேஷேண து பயோ கதஂ விரேகஶ்சோபக்ரமஃ|

Adhikarana shleShmaNa upakramaH (10-12) · Śloka 12

ஆதுநா ஶ்லேஷ்மண உபக்ரமமாஹ - - - - ஶ்லேஷ்மணோ விதிநா யுக்தஂ தீக்ஷ்ணஂ வமநரேசநம்| அந்நஂ ரூக்ஷால்பதீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ கடுதிக்தகஷாயகம்||௧௦|| தீர்ககாலஸ்திதஂ மத்யஂ ரதிப்ரீதிஃ ப்ரஜாகரஃ| அநேகரூபோ வ்யாயாமஶ்சிந்தா ரூக்ஷஂ விமர்தநம்||௧௧|| விஶேஷாத்வமநஂ யூஷஃ க்ஷௌத்ரஂ மேதோக்நமௌஷதம்| தூமோபவாஸகண்டூஷா நிஃஸுகத்வஂ ஸுகாய ச||௧௨||

ஸ௦-விதிநா-ஶாஸ்த்ரோக்தேந, யுக்தஂ தீக்ஷ்ணஂ வமநவிரேசநஂ கபஸ்யோபக்ரமஃ| ததா, அந்நஂ ரூக்ஷாதிகுணயுக்தம்| ததா, மத்யஂ புராணம்| ரதிப்ரீதிஃ ப்ரஜாகரஃ,-ரமணஂ-ரதிஃ, தஸ்யாஃ ப்ரீதிஃ-ஸுகம்| ததா, ப்ரஜாகரஃ-அதிஜாகரணம்| ததா, அநேகரூபோ வ்யாயாமோ-நியுத்ததநுராகர்ஷணாதிகஃ| விஶேஷேண து வமநஂ யூஷோ மாக்ஷிகஂ ததா மேதோக்நஂ யதௌஷதஂ தச்ச தூமாதயஶ்ச| ததா, நிஃஸுகத்வஂ-ஸுகாபாவோ துஃகரூபத்வம், வாக்தேஹமநஃகர்மணோ துஃகதஸ்யாநுஷ்டாநாத்யதஸுகமுபத்யதே, தச்ச ஶ்லேஷ்மணோ வத்தஸ்ய விகாரகரணஹேதோருபஶமாத் ஸுகாய ஜாயதே|

Adhikarana saMsargasannipAtabhedAnAmupakramaH (13) · Śloka 13

இதாநீஂ ஸஂஸர்கோபக்ரமஂ வக்தி - - - உபக்ரமஃ பதக்தோஷாந் யோऽயமுத்திஶ்ய கீர்திதஃ| ஸஂஸர்கஸந்நிபாதேஷு தஂ யதாஸ்வஂ விகல்பயேத்||௧௩||

ஸ௦-பதக்-ப்ரத்யேகஂ, தோஷாந்-வாதாதீந். உத்திஶ்ய-ஆஶ்ரித்ய, ய உபக்ரமஃ கீர்திதஃ-உக்தஃ, ஸஂஸர்கே ஸந்நிபாதே ச தஂ-உபக்ரமஂ, யதாஸ்வஂ விகல்பயேத்-ப்ரவத்ததோஷாநுஸாரேண நிரூப்ய ப்ரயுஞ்ஜீத| யதா,-வாதபித்தஸஂஸர்கே வாதபித்தோபக்ரமௌ மிஶ்ரௌ, வாதகபஸஂஸர்கே வாதகபோபக்ரமௌ, இத்யாதி| ஏவஂ ஸந்நிபாதேऽபி நிரூப்யோபக்ரமஃ ப்ரயோஜ்யஃ|

Adhikarana saMsargabhedAnAmupakramAntaram (14) · Śloka 14

ஸஂஸர்கே பூயோऽப்யுபக்ரமமாஹ - - - - க்ரைஷ்மஃ ப்ராயோ மருத்பித்தே வாஸந்தஃ கபமாருதே| மருதோ யோகவாஹித்வாத், கபபித்தே து ஶாரதஃ||௧௪||

ஸ௦-உபக்ரம இத்யநுவர்ததே| வாதபித்தஸஂஸர்கே க்ரீஷ்மர்துசர்யாவிஹித உபக்ரமஃ ப்ராயேண யோஜ்யஃ| யதா (ஹ. ஸூ. அ. ௩|௨௭) - "அதோऽஸ்மிந் படுகட்வம்லவ்யாயாமார்ககராஂஸ்த்யஜேத்| பஜேந்மதுரமேவாந்நம்" இத்யாதி ஸர்வஂ த்யாஜ்யஂ ஸேவ்யஂ ச| கபமாருதஸஂஸர்கே வஸந்தர்துபவஃ "தீக்ஷ்ணைர்வமநநஸ்யாத்யைஃ" (ஹ. ஸூ. அ. ௩|௧௯) இத்யாதிருபக்ரமோ யோஜ்யஃ| ப்ராயேணேத்யத்ராபி யோஜ்யம்| நநு, க்ரீஷ்மேऽத்யந்தஶீதஸேவோக்தா, வஸந்தே ச தீக்ஷ்ணஂ வமநநஸ்யாத்யுக்தம்| ஏதச்ச த்வயமப்யேகாந்தேந பவநஹேதுஃ| தத்கதமுக்தம் ? "க்ரைஷ்மஃ ப்ராயோ மருத்பித்தே வாஸந்தஃ கபமாருதே|" இத்யாஶங்க்யாஹ-மருதோ யோகவாஹித்வாத்| அத்ராயஂ பாவஃ,-யதா கில வாயுஃ பித்தேந யுஜ்யதே ததா தாஹாதிகத், ந ச பித்தே ஸமே ஸதி தாஹாதிகஂ கர்துஂ மருத்ஸமர்தஃ| அபி ச க்ரீஷ்மே ஶீதமேவ ஸேவ்யத இதி நாயஂ நியமஃ| கிஂ தர்ஹி? ஸ்நிக்தாத்யபி| தஸ்மாந்மருத்பித்தே க்ரீஷ்மவிதிர்யுக்தஃ| வஸந்தே ச கபயோகாத் கபவிகாரகார்யேவ பவதி பவநஃ, யோகவாஹித்வாத்| அதஸ்தீக்ஷ்ணோ வமநநஸ்யாதிர்ந்யாய்ய ஏவ| பித்தேந ஸஹ ஸ்திதஸ்ய வாயோஃ பித்தசிகித்ஸா, கபேந ஸஹ ஸ்திதஸ்ய வாயோஃ கபசிகித்ஸா, ஸ்வபாவவஶாதிதி பாவஃ| ததா ச க்ரந்தஃ,-"யோகவாஹீ" (ப. ௯|௨௩) இத்யாதி| கபபித்தஸஂஸர்கே து ஶாரதஃ-ஶரததுசர்யாவிஹித உபக்ரமஃ| நநு, ஸந்நிபாதே க உபக்ரமஃ ? ப்ரூமஃ| வர்ஷர்துசர்யாவிஹிதஃ| ப்ராவஷி ஹி தோஷத்ரயகோப உக்தஃ| அத ஏவ தத்ராஹ (ஹ. ஸூ. அ. ௩|௪௪) - "பஜேத்ஸாதாரணஂ ஸர்வம்" இத்யாதி|

Adhikarana upakramasya kAlaH (15) · Śloka 15

ஸம்ப்ரத்யுபக்ரமஸ்ய காலஂ வக்தி - - - - சய ஏவ ஜயேத்தோஷஂ குபிதஂ த்வவிரோதயந்| ஸர்வகோபே பலீயாஂஸஂ ஶேஷதோஷாவிரோததஃ||௧௫||

ஸ௦-சயகால ஏவ தோஷஂ-வாதாதிஂ, ஜயேத்| யதா சிந்நமூலத்வாந்ந விகுர்வீத| ந கோபகாலஂ ப்ரதீக்ஷேதேதி ஸூசநார்த ஏவஶப்தஃ| கதஂ ஜயேத் ? இத்யாஹ-குபிதஂ தோஷமவிரோதயந்| ஸர்வதோஷகோபே து பலவத்தரஂ தோஷஂ ஜயேத்| கதம்? ஶேஷதோஷாவிரோதேந|

Adhikarana ashuddhashuddhaprayogayorlakShaNam (16) · Śloka 16

ப்ரயோகஃ ஶமயேத்வ்யாதிமேகஂ யோऽந்யமுதீரயேத்| நாऽஸௌ விஶுத்தஃ ஶுத்தஸ்து ஶமயேத்யோ ந கோபயேத்||௧௬||

ஸ௦-யஃ ப்ரயோகோ வ்யாதிஂ ஶமயேதந்யமந்யஂ வ்யாதிமுதீரயேத்-ப்ரகோபயேத், நாஸௌ விஶுத்தோ-ந ஶ்ரேஷ்ட இத்யர்தஃ| ஸ து விஶுத்தஃ ப்ரயோகோ, யஃ ஶமயேத்வ்யாதிஂ ந கோபயேத்| தஸ்மாதந்யஂ வ்யாதிமவிரோதயந் வ்யாதிஂ ஜயேத்|

Adhikarana doShANAM sthAnAntaraprAptiprakAraH (17-19) · Śloka 19

அத கதஂ தோஷாஃ கோஷ்டாச்சாகாஸ்திமர்மஸு யாந்தி ? இத்யாஹ - - - - வ்யாயாமாதூஷ்மணஸ்தைக்ஷ்ண்யாதஹிதாசரணாதபி| கோஷ்டாச்சாகாஸ்திமர்மாணி த்ருதத்வாந்மாருதஸ்ய ச||௧௭|| ஶாகாதிப்யஃ கதஂ தோஷாஃ கோஷ்டஂ யாந்தி ? இத்யாஹ - - - - தோஷா யாந்திததா தேப்யஃ ஸ்ரோதோமுகவிஶோதநாத்| வத்த்யாऽபிஷ்யந்தநாத்பாகாத்கோஷ்டஂ வாயோஶ்ச நிக்ரஹாத்||௧௮|| கோஷ்டஸ்தா தோஷாஃ கிஂ குர்யஃ ? இத்யாஹ - - - - தத்ரஸ்தாஶ்ச விலம்பேரந் பூயோ ஹேதுப்ரதீக்ஷிணஃ| |௧௯|

ஸ௦-கோஷ்டாத்-உதாராத், ஶாகாஸ்திமர்மாணி தோஷா யாந்தி| குதஃ ? இதி ஹேதுசதுஷ்டயமாஹ-வ்யாயாமாதிபிஃ ஶாகாஸ்திமர்மாணி தோஷா யாந்தி| தத்ர வ்யாயாமோபஜாதஶ்ரமஸ்யோர்த்வஂ ப்ரபந்நஃ பவநோ வ்யாயாமகதக்ஷோபஶ்ரமோஷ்மாதிபிஃ ப்ரஶிதிலஂ சலஂ ச தோஷஂ ஸ்வாஸ்பதாத் ச்யாவயித்வா பர்யாகுலஂ ஶாகாதிஷு க்ஷிபதி| ததா, அக்ந்யாதபாதிஸம்பந்திந ஊஷ்மணஸ்தைக்ஷ்ண்யாத்,-தீக்ஷ்ணேந ஹ்யூஷ்மணா விலாயிதா தோஷாஸ்தேநைவ சோஷ்மணா விவதேஷு ஸ்ரோதோமுகேஷு ஸத்ஸு ஶாகாதீநி யாந்தி| அஹிதேத்யாதி| அஹிதேந ச ஸேவிதேந தோஷாஃ ஸ்வப்ரமாணாததிரிச்யமாநாஃ கோஷ்டமாபூர்ய வார்ஷிகா இவ ஜலௌகா நிம்நோந்நதாநீவ ஶாகாஸ்திமர்மாணி ப்ரபத்யந்தே| அபி ஸமுச்சயே| த்ருதத்வாதித்யாதி| த்ருதத்வாத்-ஶீக்ரவாஹித்வாத், மாருதஸ்ய ச, கோஷ்டாச்சாகாஸ்திமர்மாணி தோஷா யாந்தி| ஸ௦-ஸ்ரோதஸாஂ முகாநி, தேஷாஂ விஶோதநஂ-விவரணம், தஸ்மாத்தோஷாஃ கோஷ்டஂ யாந்தி| ததா, வத்த்யாதிபிஃ| வத்திஃ-ஸ்வப்ரமாணாதிரேகஃ| வத்தா ஹி தோஷாஃ ஸ்வாநி ஸ்ரோதாஂஸ்யாபூர்ய கோஷ்டஂ யாந்தி| அபிஷ்யந்தநஂ ச நாக்நிதாபாதிதீக்ஷ்ணோஷ்ணாதிஸஂஶ்லேஷாதேவ, அபி து க்ஷீரதத்யாத்யபிஷ்யந்திபோஜநாதபி| ஏவஂ பாகாத்,-பாசநாதிபிஃ பக்வா தோஷாஃ க்வசிதநாஸஜ்ஜந்தஃ கோஷ்டஂ யாந்தி| கிஞ்சஃ ? வாயோஶ்ச நிக்ரஹாத்,-சஶப்தாந்ந கேவலஂ பூர்வேப்யோ ஹேதுப்யோ யாவத்வாய்வப்ரேரணாச்ச, இதி சார்தஃ| ஸ௦-தத்ரஸ்தாஃ-கோஷ்டஸ்தாஶ்ச தோஷா விலம்பேரந்-ந ரோகாநுத்பாதயேயுஃ| யஸ்மாத்தே பூயோ ஹேதுப்ரதீக்ஷிணஃ, நிமித்தகாரணஹேதுஷு ஸர்வாஸாஂ ப்ராயோதர்ஶநாத்தேதௌ ப்ரதமா, பூயோ ஹேதுப்ரதீக்ஷித்வாதித்யர்தஃ| வத்தோऽபி ஹி தோஷஃ கோஷ்டே ஶாகாதௌ வா மார்காந்தரேண கதோ ஹீநஶக்தித்வாந்ந ரோகோத்பாதநஸமர்தோ பவதி|

Adhikarana doShAH kAlAdibalenAnyasthAne~api kupyanti (19) · Śloka 19

யத்யேவஂ கிஂ கதாசிதப்யந்யஸ்தாநகதா தோஷா ஹீநஶக்தித்வாந்ந ரோகாந் குர்யுஃ ? இத்யாஹ - - - - | தே காலாதிபலஂ லப்த்வா குபயந்த்யந்யாஶ்ரயேஷ்வபி||௧௯||

ஸ௦-தே-தோஷாஃ, காலதேஶாபத்யாதேஃ ஸமாநகுணாத்பலஂ லப்த்வா குப்யந்தி,-விகாரமுத்பாதயந்தீத்யர்தஃ| குத்ர ஸ்தாநே ? இத்யாஹ-அந்யாஶ்ரயேஷ்வபி,-கோஷ்டாஶ்ரயாஃ ஶாகாஸ்திமர்மஸ்வபி, ஶாகாஸ்திமர்மஸ்வபி, ஶாகாமர்மாஶ்ரிதாஃ கோஷ்டேஷ்வபீத்யர்தஃ| ந கேவலஂ ஸ்வஸ்தாநஸ்தா ஏவ குப்யந்தீதி ஸூசநார்தோऽபி ஶப்தஃ|

Adhikarana AgantudoShasyAlpabalasya sthAnicikitsA (20) · Śloka 20

இதாநீஂ பரஸ்தாநகதாநாஂ தோஷாணாஂ விகல்பேந சிகித்ஸாமுபதிஶந்நாஹ - - - - தத்ராந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷு ததீயாமபலேஷு து| குர்யாச்சிகித்ஸாம்|௨௦|

ஸ௦-தத்ர-தேஷு வாதாதிஷு, அந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷு-அந்யஸ்ய ஸ்தாநமந்யஸ்தாநஂ தத்ர ஸந்திஷ்டந்தேऽந்யஸ்தாநஸஂஸ்தாஸ்தேஷு,-பரஸ்தாநகதேஷு, ததீயாஂ-ஸ்தாநிதோஷஸம்பந்திநீமேவ, சிகித்ஸாஂ குர்யாத், ந ஸ்வகீயாம்| தஸ்ய-பரஸ்தாநதோஷஸ்யேயஂ-ததீயா, தாம்| கிம்பூதேஷு தோஷேஷு ? அபலேஷு து| துரவதாரணே, அபலேஷ்வேவ ந பலவத்ஸு| பலவத்ஸு ஹி ஸ்வாமேவ சிகித்ஸாஂ வக்ஷ்யதி|

Adhikarana prabalasyAgantoH svacikitsA (20) · Śloka 20

அத ஏவாஹ - - - - | ஸ்வாமேவ பலேநாந்யாபிபாவிஷு||௨௦||

ஸ௦-பலேந- ஆத்மீயயா ஶக்த்யா, அந்யாபிபாவிஷு-அந்யஸ்தாநிதோஷமபிபவிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தேऽந்யாபிபாவிநஃ, ஸ்தாநிதோஷஂ பராபூய தத்ர யே ஸந்திஷ்டந்தே இத்யர்தஃ| தேஷு ஸ்வாமேவ சிகித்ஸாஂ குர்யாத்|

Adhikarana AgantusthAninostulyabalayoH krameNa cikitsA (21) · Śloka 21

கிமேஷ ஏவ நியமஃ ? யதந்யஸ்தாநகதேஷ்வபலேஷ்வாகந்துஷு ஸ்தாநிதோஷஸம்பந்திநீஂ சிகித்ஸாஂ குர்யாத்| பலவத்ஸு புநராகந்துஸம்பந்திநீஂ சிகித்ஸாஂ குர்யாத்| அத பக்ஷாந்தரோऽபி குத்ரசித் கஶ்சிதஸ்தி ? இத்யாஹ - - - - ஆகந்துஂ ஶமயேத்தோஷஂ ஸ்தாநிநஂ ப்ரதிகத்ய வா| |௨௧|

ஸ௦-ஸ்தாநிநஂ தோஷஂ ப்ரதிகத்ய-யதாஸ்வஂ ஸ்தாநிதோஷ ஆகந்துதோஷசகித்ஸாநிர்வர்தநாந்ந விகாரஂ குர்யாத்ததா தஸ்ய ப்ரதீகாரஂ கத்வா, ஸ்வைரேவோபக்ரமைரபலவந்தமாகந்துஂ தோஷஂ ஶமயேத்-சிகித்ஸேத்| ந கேவலமந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷ்வாகந்துஷ்வபலேஷு ஸ்தாநிதோஷசிகித்ஸாஂ குர்யாத், யாவதாகந்துதோஷசிகித்ஸாமபி குர்யாதித்யர்தஃ| அதாஸௌ ஸ்தாநிதோஷ ஆகந்துதோஷேண பலவத்த்வாதபிபூயேத, ததோऽஸ்ய விகாரகரணஂ ப்ரத்யஸமர்தத்வாத்தத்ப்ரதீகாரமகத்வைவாகந்துஂ ஶமயேதிதி வாஶப்தார்தஃ| அந்யஸ்தாநஸஂஸ்தேஷ்விதி பஹுவசநநிர்தேஶஃ பர்யாயேண தோஷாணாஂ ஸ்திதத்வாத்| அந்யதா த்வயோரேகஸ்ய வாऽந்யஸ்தாநஸ்திதத்வஂ ஸம்பவதி, ந த்ரயாணாம்|

Adhikarana tiryaggateShu doSheShu sAvadhAnena cikitsA (21-22) · Śloka 22

திர்யக்கதேஷு தோஷேஷு யத்கார்யஂ ததாஹ - - - - | ப்ராயஸ்திர்யக்கதா தோஷாஃ க்லேஶயந்த்யாதுராஂஶ்சிரம்||௨௧|| குர்யாந்ந தேஷு த்வரயா தேஹாக்நிபலவித் க்ரியாம்| |௨௨|

ஸ௦-திர்யக்கதா தோஷாஃ ப்ராயோ-பாஹுல்யேந, ஆதுராஂஶ்சிரஂ க்லேஶயந்தி-பீடயந்தி| தேஷு-திர்யக்கதேஷு தோஷேஷு, த்வரயா-ஶீக்ரமேவ, க்ரியாஂ-சிகித்ஸாஂ, ந குர்யாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| கீதஶோ வைத்யஃ ? தேஹாக்நிபலாபிஜ்ஞஃ|

Adhikarana taccikitsAprakAraH (22-23) · Śloka 23

கதஂ தேஷாமுபக்ரமஃ கார்யஃ ? இத்யாஹ - - - - | ஶமயேத்தாந் ப்ரயோகேண ஸுகஂ வா கோஷ்டமாநயேத்||௨௨|| ஜ்ஞாத்வா கோஷ்டப்ரபந்நாஂஶ்ச யதாஸந்நஂ விநிர்ஹரேத்| |௨௩|

ஸ௦-தாந்-திர்யக்கதாந் தோஷாந், ப்ரயோகேண-ஶாஸ்த்ரவிஹிதேந, ஶமயேத்| ஸுகஂ வேதி வா தேஹபீடா ந பவதி ததா க்ரமேண கோஷ்டமாநயேத், "வத்த்யாऽபிஷ்யந்தநாத்" இத்யாதிநா| ஜ்ஞாத்வேத்யாதி| கோஷ்டகதாஂஶ்சாவகத்ய யதாஸந்நஂ விநிர்ஹரேத்,-யோ ய ஆஸந்நோ மார்கோ குதஂ முகஂ க்ராணஂ வா, தேநைவ யதாஸந்நஂ-வமநவிரேசநாதிநா நிஷ்காஸயேதித்யர்தஃ|

Adhikarana sAmadoShalakShaNam, nirAmadoShalakShaNam (23-24) · Śloka 24

ஸம்ப்ரதி ஸாமமலலிங்கமாஹ - - - - | ஸ்ரோதோரோதபலப்ரஂஶகௌரவாநிலமூடதாஃ||௨௩|| ஆலஸ்யாபக்திநிஷ்டீவமலஸங்காருசிக்லமாஃ| லிங்கஂ மலாநாஂ ஸாமாநாஂ, நிராமாணாஂ விபர்யயஃ||௨௪||

ஸ௦-ஸ்ரோதஸாஂ ரோதஃ-ஸ்ரோதோரோதஃ| பலஸ்ய ப்ரஂஶோ-ஹாநிஃ,-பலப்ரஂஶஃ| கௌரவஂ-குருத்வம்| அநிலஸ்ய-வாயோஃ, மூடதா-ஸம்யகஸஞ்சாரஃ| ஆலஸ்யஂ-தந்த்ரா| அபக்திஃ-ஆஹாரஸ்யாபாகஃ| நிஷ்டீவோ-முகஸ்ராவஃ| மலஸ்ய-புரீஷாதேஃ, ஸங்கஃ-அப்ரவத்திஃ| அருசிஃ-அந்நாநபிலாஷஃ| க்லமோ-க்லாநிஃ| இத்யேதத்ஸாமாநாஂ மலாநாஂ-தோஷாணாம். லிங்கஂ-லக்ஷணம்| நிராமாணாஂ விபர்யயஃ-அஸ்மாத்வைபரீத்யம்|

Adhikarana AmalakShaNam (25) · Śloka 25

ஸம்ப்ரத்யாமலிங்கமாஹ - - - - ஊஷ்மணோऽல்பபலத்வேந தாதுமாத்யமபாசிதம்| துஷ்டமாமாஶயகதஂ ரஸமாமஂ ப்ரசக்ஷதே||௨௫||

ஸ௦-ஊஷ்மணஃ-அக்நேஃ, அல்பபலத்வேந-தௌர்பல்யேந, ஆத்யஂ-ப்ரதமஂ, தாதுஂ ரஸஂ-ரஸாக்யம், அபாசிதமாமஂ ப்ரசக்ஷ்யதே-வதந்தி| ஆசார்யா இதி ஶேஷஃ| கிம்பூதஂ ரஸம் ? ஆமாஶயகதம்| ததா, துஷ்டஂ-வாதாத்யநுஶயிதம்| ரஸக்ரஹணமநிலஸ்ய நிராஸார்தம்| அந்யதா ஆத்யோ தாதுர்வாதாக்ய இத்யாஶங்க்யேத| வாதாதீநாமபி ஹி தாரணாத்தாதுஸஂஜ்ஞாऽஸ்த்யேவ|

Adhikarana anyamatenAmalakShaNam (26) · Śloka 26

அந்யே தோஷேப்ய ஏவாதிதுஷ்டேப்யோऽந்யோந்யமூர்ச்சநாத்| கோத்ரவேப்யோ விஷஸ்யேவ வதந்த்யாமஸ்ய ஸம்பவம்||௨௬||

ஸ௦-அந்யே-அபரே ஆசார்யாஃ, தோஷேப்ய ஏவ-வாதாதிப்யோ, அதிதுஷ்டேப்யோऽந்யோந்யமூர்ச்சநாத்-பரஸ்பரமிஶ்ரீபாவாத், ஆமஸ்ய ஸம்பவஂ கதயந்தி| கேப்யஃ கஸ்யேவ? யதா கோத்ரவேப்யோ விஷஸ்ய ஸம்பவஂ கதயந்தி| [ததா தோஷேப்ய ஆமஸ்ய ஸம்பவம்| ]

Adhikarana sAmA doShA rogAshca (27) · Śloka 27

ஆமேந தேந ஸம்பக்தா தோஷா தூஷ்யாஶ்ச தூஷிதாஃ| ஸாமா இத்யுபதிஶ்யந்தே யே ச ரோகாஸ்ததுத்பவாஃ||௨௭||

ஸ௦-தேந-பூர்வோக்தலக்ஷணேந, ஆமேந ஸம்பக்தாஃ-ஸஂயுக்தாஃ, தோஷா தூஷ்யாஶ்ச-ரஸாதயஃ| கீதஶாஃ ? தூஷிதாஃ, தைரேவ வாதாதிபிஃ| ஸஹாமேந ஸாமாஃ, இத்யுபதிஶ்யந்தே-தத்ர தத்ர ப்ரதேஶே தந்த்ரே பண்யந்தே| யே ச ரோகாஃ-ஜ்வராதயஃ, ததுத்பவாஃ-வாதாதிதோஷஸமுத்தாஃ, தேநாமேந யுக்தாஃ ஸாமா இத்யுச்யந்தே| யதேஹைவ (ஹ. சி. அ. ௧|௧௮) - "அஜீர்ண இவ ஶூலக்நஂ ஸாமே தீவ்ரருஜி ஜ்வரே|" இத்யாதி வக்ஷ்யதி| ஆமலக்ஷணஂ சைவஂ படந்தி-"த்ரவஂ குர்வநேகவர்ணஂ ஹேதுஃ ஸர்வரோகாணாஂ ஸ்நிக்தஂ பிச்சிலமாமஂ தந்துமதநுபத்தஶூலஂ துர்கந்தி" இத்யாதி| ஸாமாநாஂ ச வாதாதீநாஂ ஸங்க்ரஹே பதக்லக்ஷணமுக்தம்| தே ஸங்க்ரஹஶ்லோகா யதா (ஸூ. அ. ௨௧) - "வாயுராமாந்வயஃ ஸார்திராத்மாநகதஸஞ்சரஃ| துர்கந்தமஸிதஂ பித்தஂ கடுகஂ பஹலஂ குரு|| ஆவிலஸ்தந்துமாஂஸ்த்யாநஃ ப்ரலேபீ பிச்சிலஃ கபஃ| விபர்யயே து பக்வத்வஂ ததா தாம்ரஂ ஸமேசகம்|| பீதஂ ச பித்தமச்சஂ ச ஶ்லேஷ்மாऽச்சஃ பிண்டிதோऽதவா| விஶதஶ்ச ஸபேநஶ்ச தவலோ மதுரோ ரஸே||" இதி|

Adhikarana sAmadoShANAM cikitsA, sarvadehapravisRutAdisAmadoSheShu shodhananiShedhaH (28-29) · Śloka 29

ஸாமா அபி தோஷா யாதஶா ந நிர்ஹார்யாஸ்தாதஶாந் தர்ஶயதி - - - - ஸர்வதேஹப்ரவிஸதாந் ஸாமாந் தோஷாந் ந நிர்ஹரேத்| லீநாந் தாதுஷ்வநுத்க்லிஷ்டாந் பலாதாமாத்ரஸாநிவ||௨௮|| ஆஶ்ரயஸ்ய ஹி நாஶாய தே ஸ்யுர்துர்நிர்ஹரத்வதஃ| |௨௯|

ஸ௦-ஸாமாந்-தோஷாந்-வாதாதீந், ஸர்வஸ்மிந் தேஹே ப்ரவிஸதாந்-வ்யாப்தாஶேஷகாயாந், தாதுஷு-ரஸாத்யேஷு, லீநாந்-ஶ்லிஷ்டாந், அநுத்க்லிஷ்டாந்-ஸ்வஸ்தாநாதசலிதாந், ந நிர்ஹரேத்-வமநாதிபிர்ந ஶோதயேத்| குதஃ ? துர்நிர்ஹரத்வதஃ-துஃகேந நிர்ஹர்துஂ ஶக்யத்வாத்| தே ஹி நிர்ஹ்ரியமாணா ஆஶ்ரயஸ்ய-ஶரீராக்யஸ்ய, நாஶாய ஸ்யுஃ| யாவத்து ஸர்வதேஹப்ரவிஸதா ந ஸ்யுஃ| யதா புக்தாநந்தரஂ ஜ்வரோத்பத்தௌ நவாதிஸாரே ச ததா வமநேந ஹரீதக்யா ச யதாயோகஂ நிர்ஹாரோऽநுஜ்ஞாத ஏவ க்ரந்தகதா| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-பலாதித்யாதி| ஆமாத்-அபக்வாத், பலாத்-ஆம்ராதேஃ, ரஸோ நிர்ஹ்ரியமாணோ துர்நிர்ஹரத்வாத் ஆஶ்ரயஸ்ய-பலஸ்ய, யதா நாஶாய பவதி, ஏவஂ தோஷா அபி|

Adhikarana tAn shedhanayogyAn kRutva yathAsannaM shodhayet (29-30) · Śloka 30

தர்ஹீதஶே தோஷே கிஂ கார்யம் ? இத்யாஹ - - - - | பாசநைர்தீபநைஃ ஸ்நேஹைஸ்தாந் ஸ்வேதைஶ்ச பரிஷ்கதாந்||௨௯|| ஶோதயேச்சோதநைஃ காலே யதாஸந்நஂ யதாபலம்| |௩௦|

ஸ௦-தாந்-ததாவிதாந் தோஷாந், பாசநைஃ-ஜ்வராத்யத்யாயோக்தைஃ| தீபநைரிதி பாசநாநாஂ ஸ்நேஹாநாஂ ச விஶேஷணம், மத்யதீபகத்வாத்| அக்நிதீப்திகத்பிஃ பாசநைஃ ஸ்நேஹைஶ்ச ததா ஸ்வேதைஃ பரிஷ்கதாந்-பரிகல்பிதாந் கதஸஂஸ்காராந், யதாஸந்நஂ யதாபலஂ ச கத்வா யதோக்தே காலே ஶோதநைர்த்ரவ்யைஃ ஶோதயேத்| யதாஸந்நமிதி யஸ்ய தோஷஸ்ய ய ஆஸந்நோ மார்கஸ்தேநைவ தஂ நிர்ஹரேத்| யதாபலமிதி யஸ்ய யாவத்பலமாதுரஸ்யோத்தமஂ மத்யமமதமஂ வா, தஜ்ஜ்ஞாத்வா தீக்ஷ்ணேந மத்யேந மதுநா வா ஶோதநேந ஶோதயேதித்யர்தஃ|

Adhikarana yathAsannamArgaH (30-31) · Śloka 31

கஸ்ய கோ மார்க ஆஸந்நஃ ? இத்யாஹ - - - - | ஹந்த்யாஶு யுக்தஂ வக்க்ரேண த்ரவ்யமாமாஶயாந்மலாந்||௩௦|| க்ராணேந சோர்த்வஜத்ரூத்தாந் பக்வாதாநாத்குதேந ச| |௩௧|

ஸ௦-வக்க்ரேண த்ரவ்யஂ யுக்தஂ-பீதஂ, ஆமாஶயாத் மலாநாஶு ஹந்தி| க்ராணேந து பீதமூர்த்வஜத்ரூத்தாந் மலாநாஶு ஹந்தி| குதேந யுக்தஂ பக்வாதாநாத்-பக்வாஶயாத், ஆஶு மலாந் ஹந்தி|

Adhikarana svayaMpravRuttAnsAmAnna stambhayet (31-32) · Śloka 32

இதாநீஂ யாதஶா ஆமா ந தார்யாஸ்தாதஶாந் தர்ஶயதி - - - - | உத்க்லிஷ்டாநத ஊர்த்வஂ வா ந சாமாந் வஹதஃ ஸ்வயம்||௩௧|| தாரயேதௌஷதைர்தோஷாந் விததாஸ்தே ஹி ரோகதாஃ| |௩௨|

ஸ௦-அத ஊர்த்வஂ வோத்க்லிஷ்டாநாமாந் ஸ்வயஂ வஹதோ-யத்நஂ விநைவ ப்ரவத்தாந், ஔஷதைஃ-ஸ்தம்பநைஃ, ந தாரயேத்| குதஃ ? இத்யாஹ-ஹி-யஸ்மாத், தே-தோஷாஃ, விததா ரோகதாஃ-ஜ்வராதிகாரிணஃ|

Adhikarana teShUpekShaiva bheShajam, savibandheShu teShu pAcanA nirharaNaM vA (32-33) · Śloka 33

தேஷு து யத்கார்யஂ ததாஹ - - - - | ப்ரவத்தாந் ப்ராகதோ தோஷாநுபேக்ஷேத ஹிதாஶிநஃ||௩௨|| விபத்தாந் பாசநைஸ்தைஸ்தைஃ பாசயந்நிர்ஹரேத வா| |௩௩|

ஸ௦-அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, ப்ரவத்தாந் ப்ராக்-ப்ராரம்பகாலே, தோஷாந் ஹிதபோஜிந உபேக்ஷேத-ஸங்க்ரஹணேந ந தாரயேத்| விபத்தாந்-ஈஷத்ப்ரவத்தாந், தைஸ்தைஃ-யதோக்தைஃ, பாசநைஃ பாசயேத்-பாகஂ நயேத்| நிர்ஹரேத்வா|

Adhikarana svasthasya shodhanakAlaH (33-34) · Śloka 34

அத கஃ ஶோதநகாலஃ ? இத்யாஹ - - - - | ஶ்ராவணே கார்திகே சைத்ரே மாஸி ஸாதாரணே க்ரமாத்||௩௩|| க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமசிதாந் வாய்வாதீநாஶு நிர்ஹரேத்| |௩௪|

ஸ௦-க்ரமாத்-யதாக்ரமம்| க்ரீஷ்மசிதஂ வாயுஂ ஶ்ராவணே நிர்ஹரேத்| வர்ஷாசிதஂ பித்தஂ கார்திகே நிர்ஹரேத்| ஹேமந்தஶிஶிரசிதஂ கபஂ சைத்ரே நிர்ஹரேத்| ஏதே ஹி ஸாதாரணாஃ காலாஃ அத ஏதேஷு ஶோதநஂ யுக்தம்|

Adhikarana asandhau shodhananiShedhaH (34-35) · Śloka 35

நநு, க்ரீஷ்மாதிஷ்வேவ கஸ்மாத்வாதாதயோ ந ஶோத்யந்தே ? இத்யாஹ - - - - | அத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதா ஹி க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமாகமாஃ||௩௪|| ஸந்தௌ ஸாதாரணே தேஷாஂ துஷ்டாந் தோஷாந் விஶோதயேத்| ஸஂஶோதநஸாத்யஸ்யாயமேவ ஸஂஶோதநகாலஃ ? நேத்யாஹ - - - - ஸ்வஸ்தவத்தமபிப்ரேத்ய, வ்யாதௌ வ்யாதிவஶேந து||௩௫||

ஸ௦-யதோ க்ரீஷ்மாதயோऽத்யுஷ்ணாதியுக்தாஃ| [தேஷாஂ-அத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதாநாஂ, க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமாகமாநாஂ, ஸாதாரணே ஸந்தௌ ஶீதோஷ்ணவர்ஷஸமபாவே காலே தோஷாந்-வாதாதீந், துஷ்டாந்-விகதாந், விஶோதயேத்-விநிர்ஹரேத்| ஸந்தௌ ஹி ஸாம்யம்| ] ததஃ ஶோதநஂ ப்ரதி ந தே காலாஃ| ததா ஹி-க்ரீஷ்மே தாவதாதாநக்லாநஂ கரதரரவிகிரணதப்தஂ பிபாஸாக்லமாத்யாகுலமதிப்ரவிலீநதோஷமதிஶிதிலஂ ஶரீரஂ பவதி| ஔஷதஂ புநரதிகரதிவாகரகரநிர்பரதாபாதுஷ்ணதீக்ஷ்ணதாஂ யாதமதியோகாய ஸம்பத்யதே| ப்ராவஷி கநகநௌஷஸங்கட்டஸாதிதே ஸர்வதோ ஜகத்யவஸந்நோऽக்நிர்பவதி| ஆதாநதுர்பலஂ ச ஶரீரஂ பவதி| ஓஷதயஶ்ச ஜலதஜலப்லாவிதமூலா அல்பவீர்யாஃ ஸம்பத்யந்தே| பூபாஷ்பஸஂயோகாச்சௌஷதீநாஂ விதக்தத்வம்| அதோऽபத்யதாஂ கதா அயோகாயைவ| ஶீதகாலே சாதிஶீதோபஹதத்வாச்சரீரமதிவாதவிஷ்டப்தமதிஸ்தப்தகுருதோஷஂ பவதி| ஶீதோபஹதத்வாச்சோஷ்ணஸ்வபாவமப்யௌஷதஂ ஸஂஶோதநாயோபயுக்தஂ மந்தவீர்யதாஂ ப்ராப்தமயோகாயைவ கல்பதே இதி| தஸ்மாத்யுக்தமுக்தமத்யுஷ்ணவர்ஷஶீதத்வாத் க்ரீஷ்மாதிஷு ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶோதநமயுக்தம், ந த்வாதுரஸ்ய, இதி| ஸ௦-ஸ்வஸ்தாவஸ்தமதிகத்யாயஂ ஸஂஶோதநகால உக்தஃ| வ்யாதௌ த்வாத்யயிகே வ்யாத்யநுரோதேந ஸஂஶோதநகாலஃ|

Adhikarana vyAdhitasya shodhanakAlaH (36) · Śloka 36

யதி ஹேமந்தாதாவதிஶீதோஷ்ணாதௌ காலே வ்யாதிஃ ஸஂஶோதநஸாத்யஃ ஸம்பவேத், ததா கதஂ ஸஂஶோதநஂ கார்யம் ? இத்யாஹ - - - - கத்வா ஶீதோஷ்ணவஷ்டீநாஂ ப்ரதீகாரஂ யதாயதம்| ப்ரயோஜயேத்க்ரியாஂ ப்ராப்தாஂ க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்||௩௬||

ஸ௦-ஶீதோஷ்ணவஷ்டீநாஂ ப்ரதீகாரஂ கத்வா-கத்ரிமஂ துகுணஂ யதாயதஂ ஸம்பாத்ய ஸஂஶோதநாதிலக்ஷணாஂ க்ரியாஂ ப்ரயோஜயேத்| கத்ரிமகுணோபதாநஂ ச யதா,-ஹேமந்தே கர்பகஹாதி, க்ரீஷ்மே தாராக்ரஹாதீநி| க்ரியாகாலஂ ந ஹாபயேத்-நாதிக்ராமயேத், ஆத்யயிகஸ்ய வ்யாதேஃ ப்ராணஹாரித்வாத்|

Adhikarana shamanauShadhakAlAH dasha (37) · Śloka 37

ஸம்ப்ரத்யௌஷதகாலாந் தர்ஶயந்நாஹ - - - - யுஞ்ஜ்யாதநந்நமந்நாதௌ மத்யேऽந்தே கவலாந்தரே| க்ராஸே க்ராஸே முஹுஃ ஸாந்நஂ ஸாமுத்கஂ நிஶிசௌஷதம்||௩௭||

ஸ௦-தஶைதே ஔஷதஸ்ய காலாஃ| அநந்நமௌஷதஂ ததுச்யதே யதுபயுஜ்ய பரிணதே தஸ்மிந் புஞ்ஜீத| அந்நாதௌ ததுச்யதே யதுபயுஜ்ய ஸமநந்தரமாஹாரோபயோகோ விதீயதே| மத்ய இதி அந்நஸ்ய-ஆஹாரஸ்ய மத்யே யதௌஷதஂ புஜ்யதே| அந்தே-அவஸாநே| கவலாந்தர இதி கவலயோஃ-க்ராஸயோஃ, அந்தரே-மத்யே, ந து க்ராஸமிஶ்ரிதஂ கத்வேத்யர்தஃ| க்ராஸே க்ராஸ இதி யத்ऽऽக்ராஸஸம்பக்தஂ புஜ்யதே| முஹுரிதி புநஃ புநர்புக்தேऽபுக்தே வா யதௌஷதஂ புஜ்யதே| ஸாந்நமிதி ஸஹாந்நேந-ஆஹாரேண யதௌஷதஂ புஜ்யதே| ஸாமுத்கஂ தத்பண்யதே யதாஹாரஸ்ய ப்ராக் பஶ்சாச்ச ப்ரயுஜ்யதே, தேந ஹி ஸமுத்கபுடயுகலஸமேநௌஷதத்வயேநாஹாரோ மத்யீக்ரியதே| ஸமுத்கஃ-ஸம்புடகஃ| நிஶி ததுச்யதே யச்சயநவேலாயாஂ புஜ்யதே|

Adhikarana anannasya viShayaH, prAgbhaktasya viShayaH, madhyebhaktasya viShayaH, adhobhaktasya viShayaH, grAsagrAsAntayorviShayaH, muhurauShadhasya viShayaH, sAnnasya viShayaH, sAmudrasya viShayaH, naishauShadhasya viShayaH (13) · Śloka 13

அதுநா விஷயவிபாகேந யஸ்மிந் வ்யாதௌ யதுபயுஜ்யதே தத்தர்ஶயதி - - - - கபோத்ரேகே கதேऽநந்நஂ பலிநோ ரோகரோகிணோஃ| அந்நாதௌ விகுணேऽபாநே, ஸமாநே மத்ய இஷ்யதே||௩௮|| வ்யாநேऽந்தே ப்ராதராஶஸ்ய, ஸாயமாஶஸ்ய தூத்தரே| க்ராஸக்ராஸாந்தயோஃ ப்ராணே ப்ரதுஷ்டே மாதரிஶ்வநி||௩௯|| முஹுர்முஹுர்விஷச்சர்திஹித்மாதட்ஶ்வாஸகாஸிஷு| யோஜ்யஂ ஸபோஜ்யஂ பைஷஜ்யஂ போஜ்யைஶ்சித்ரைரரோசகே||௪௦|| கம்பாக்ஷேபகஹித்மாஸு ஸாமுத்ரஂ லகுபோஜிநாம்| ஊர்த்வஜத்ருவிகாரேஷு ஸ்வப்நகாலே ப்ரஶஸ்யதே||௪௧|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷோபக்ரமணீயோ நாம த்ரயோதஶோऽத்யாயஃ||௧௩||

ஸ௦-கபோத்ரேகே ரோகே நிரந்நமௌஷதஂ யோஜ்யம்| கயோஃ ? இத்யாஹ-பலிநோரித்யாதி| பலவதி ரோகே ரோகிணி ச தத்கேவலமந்நாதிரஹிதமௌஷதஂ யோஜ்யம்| தத்தி நிரந்நமதிவீர்யஂ பவதி| பலவாஂஶ்ச யதி ரோகீ ததோபயுஞ்ஜீத, ந து துர்பலே| துர்பலஸ்ய த்வந்நஸஹிதஂ ந க்லாநிகரஂ பவதி| அந்நாதாவிதி| அபாநே வாயௌ விகுணே-குபிதே ஸதி, ஔஷதஂ புக்த்வா ஸமநந்தரமேவாஹார இஷ்யத இத்யர்தஃ| ஸமாநே வாயௌ விகுணே மத்யே பக்தஸ்யௌஷதமிஷ்யதே| வ்யாநே வாயௌ விகுணே ப்ராதராஶஸ்ய-பூர்வாஹ்ணபுக்தஸ்ய, அந்தே-அவஸாநே, பேஷஜமிஷ்யதே| ஸாயமித்யாதி| உத்தரே-வ்யாநாபேக்ஷயா உதாநே மருதி, விகுணே ஸாயமாஶஸ்ய-அபராஹ்ணபுக்தஸ்ய த்வந்தே பேஷஜமிஷ்யதே| ப்ராணே மாதரிஶ்வநி-வாதே, ப்ரதுஷ்டே-விகதே, க்ராஸக்ராஸாந்தரயோர்பேஷஜமிஷ்யதே| க்ராஸஸ்ய க்ராஸாந்தஶ்ச தயோஃ, தேந க்ராஸஸம்பக்தமௌஷதஂ க்ராஸயோர்மத்யே பேஷஜமிதி சாவதிஷ்டதே| முஹுர்முஹுஃ-புக்தே யதபுக்தே வா பேஷஜஂ, தத்து விஷாதிஷு யோஜ்யம்| அரோசகே-அருசௌ, ஸஹ போஜ்யைர்பைஷஜ்யஂ யோஜ்யம்| கீதஶைர்போஜ்யைஃ ? சித்ரைஃ-அநேகவிதைஃ| ஸாமுத்கஂ நாம யதாதாவந்தே சாஹாரஸ்ய புஜ்யதே தத்கம்பாதிஷு 'ப்ரஶஸ்யதே' இதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பந்தஃ| கேஷாம் ? லக்வந்நாஶிநாம்| ஊர்த்வஜத்ருவிகாரேஷு ஶயநவேலாயாமௌஷதஂ ப்ரஶஸ்யத இதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷோபக்ரமணீயாத்யாயஸ்த்ரயோதஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௩||