30. kṣārāgnikarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

அதோऽநந்தரஂ க்ஷாராக்நிகர்மவிதிராரப்யதே| யதைவ ஹி ஶஸ்த்ரேண பாடநாதீநி கத்வா தத்ஸாத்ய ஆமய உபக்ரம்யதே, ததைவ க்ஷாராக்நிப்யாமித்யாஹ-

Adhikarana kShArAgnikarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

அதாதஃ க்ஷாராக்நிகர்மவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே|௨|

ஸஂ-க்ஷாரஶ்சாக்நிஶ்ச க்ஷாராக்நீ, தயோஃ கர்ம க்ஷாராக்நிகர்ம, தஸ்ய விதிஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்| க்ஷாரஸ்ய பாஹ்யாப்யந்தரோபயோகித்வேந பூர்வமுபந்யாஸஃ|

Adhikarana kShAraprashaMsA (1-2) · Śloka 2

ஸர்வஶஸ்த்ராநுஶஸ்த்ராணாஂ க்ஷாரஃ ஶ்ரேஷ்டோ பஹூநி யத்| சேத்யபேத்யாதிகர்மாணி குருதே விஷமேஷ்வபி||௧|| துஃகாவசார்யஶஸ்த்ரேஷு தேந ஸித்திமயாத்ஸு ச| அதிகச்ச்ரேஷு ரோகேஷு யச்ச பாநேऽபி யுஜ்யதே||௨||

ஸ ௦ -ஸர்வாணி ச தாநி ஶஸ்த்ராண்யநுஶஸ்த்ராணி ச தாந்யேவம், தேஷாஂ ஸர்வஶஸ்த்ராநுஶஸ்த்ராணாஂ மத்யே க்ஷாரஃ ஶ்ரேஷ்டோ ஜ்யாயாந்| குதோऽஸ்ய ஶ்ரேஷ்டதா ? இத்யாஹ-யத்-யஸ்மாத், பஹூநி சேத்யபேத்யாதீநி கர்மாண்யஸௌ கரோதி| ஆதிஶப்தேந லேகநபாடநாதிபரிக்ரஹஃ| விஷமேஷ்வபி-தேஹதேஶேஷு| துஃகாவசார்யஶஸ்த்ரேஷு-நாஸார்ஶோர்புதாதிஷு, துஃகேநாவசாரயிதுஂ ஶக்யஂ ஶஸ்த்ரஂ யேஷு தேஷு| அபிஶப்தாத் ஸமேஷ்வபி தேஹதேஶேஷு யுஜ்யதே| தேந ச-ஶஸ்த்ரேண ச, ஸித்திமயாத்ஸு-அஸித்யத்ஸு துஷ்டவ்ரணேஷு பஹுஶஃ ப்ரகோபிஷு| கிம்பூதேஷு ? அதிகச்ச்ரேஷு-அதிதுஃகஸாத்யேஷு துஷ்டவ்ரணாதிஷு| சஶப்தாதந்யேஷ்வபி ரோகோஷ்வஸௌ க்ஷாரௌ யுஜ்யதே-யோக்யஃ ஸம்பத்யதே, ததோऽபி ஹேதோஃ க்ஷாரஃ ஶ்ரேஷ்டஃ| யச்சேதி| யஸ்மாச்ச க்ஷாரஃ பாநவிஷயேऽபி யுஜ்யதே ஶரீராந்தஃஸ்திதரோகஶாந்த்யை| அபிஶப்தாத்பாஹ்யேऽபி பாஹ்யஸ்திதரோகஶாந்த்யை லேபே ஸ யுஜ்யதே|

Adhikarana antaH parimArjanasya viShayaH (3) · Śloka 3

அதுநா க்ஷாரஸ்ய பேயலேபவிஷயவிபாகஂ தர்ஶயதி- ஸ பேயோऽர்ஶோக்நிஸாதாஶ்மகுல்மோதரகராதிஷு| |௩|

ஸ௦-ஸஃ-க்ஷாரஃ, அர்ஶஃஸு விஷயே பேயஃ| ததாऽக்நிஸாதே, ததாஶ்மர்யாஂ, குல்மாதிஷு ச| ஆதிக்ரஹணாதாநாஹஶூலாதிஷு ச|

Adhikarana bahiH parimArjanasya viShayaH (3-4) · Śloka 4

| யோஜ்யஃ ஸாக்ஷாந்மஷஶ்வித்ரபாஹ்யார்ஶஃகுஷ்டஸுப்திஷு||௩|| பகந்தரார்புதக்ரந்திதுஷ்டநாடீவ்ரணாதிஷு| |௪|

ஸஂ-ஸ க்ஷாரோ யோஜ்யஃ ஸாக்ஷாத்-லேபநேந, மஷாதிஷு| ஆதிக்ரஹணாத் சர்மகீலவர்த்மதிலகாதிபரிக்ரஹஃ|

Adhikarana dvayorapi kShArayorniShedhaH (4-8) · Śloka 8

| ந தூபயோऽபி யோக்தவ்யஃ பித்தே ரக்தே சலேऽபலே||௪|| ஜ்வரேऽதிஸாரே ஹந்மூர்தரோகே பாண்ட்வாமயேऽருசௌ| திமிரே கதஸஂஶுத்த்தௌ ஶ்வயதௌ ஸர்வகாத்ரகே||௫|| பீருகர்பிண்யதுமதீப்ரோத்வத்தபலயோநிஷு| அஜீர்ணேऽந்நே ஶிஶௌ வத்தே தமநீஸந்திமர்மஸு||௬|| தருணாஸ்திஸிராஸ்நாயுஸேவநீகலநாபிஷு| தேஶேऽல்பமாஂஸே வஷணமேட்ரஸ்ரோதோநகாந்தரே||௭|| வர்த்மரோகாததேऽக்ஷ்ணோஶ்ச ஶீதவர்ஷோஷ்ணதுர்திநே| |௮|

ஸஂ-பாநலேபநபேதேந த்விதோऽபி க்ஷாரஃ பித்தாதௌ ந யோக்தவ்யஃ| சலே-வாதே| அபலே-ப்ராணாஹீநே| { ஜ்வரே, அதிஸாரே, ஹத்ரோகே, மூர்தரோகே, பாண்ட்வாமயே-பாண்டுரோகே, அருசௌ-அரோசகே, கதஸஂஶுத்தௌ-கதவமநவிரேகே, ஶ்வயதௌ ஸர்வகாத்ரகே-ஸர்வாங்கே ஶூநே, ததா பீரௌ, கர்பிண்யாம், துமத்யாம், } ப்ரோத்வத்தபலயோநிஃ-வக்ஷ்யமாணா உத்தரதந்த்ரே குஹ்யரோகவிஜ்ஞாநே| ப்ரகர்ஷேணோத்வத்தஂ பலஂ-ரஜோரூபஂ, யஸ்யா யோநேஃ ஸா ப்ரோத்வத்தபலயோநிஃ| ரஜ ஏவ பலஂ கர்பாக்யபலஸாதநோபாயத்வாத்| ப்ரோத்வத்தபலயோநேர்லக்ஷணமுக்தம், யதா (ஹ. உ. அ. ௩௩|௩௩)-"வேகோதாவர்தநாத்யோநிஂ ப்ரபீடயதி மாருதஃ| ஸா பேநிலஂ ரஜஃ கச்ச்ராதுதாவத்தஂ விமுஞ்சதி|| இயஂ வ்யாபதுதாவத்தா" இத்யாதி| ததா ஶிஶௌ-பாலே, வத்தே-கதவயஸி| ததா தமந்யாதிஷு ஶரீரதேஶேஷு, தேஶேऽல்பமாஂஸே-கல்பபிஶிதே| ததா, வஷணாதிஷு ஶரீரதேஶேஷு| ததா, அக்ஷ்ணோஃ-நேத்ரயோஃ வர்த்மரோகஂ வர்ஜயித்வாऽந்யத்ர க்ஷாரோ ந ப்ரயோஜ்யஃ| வர்த்மரோகே து க்ஷாரோ யோஜ்ய ஏவ| ஶீதவர்ஷோஷ்ணா இதி ஹேமந்தஶிஶிரப்ராவட்க்ரீஷ்மாஃ, துர்திநஂ-மேகாத்யாகுலதிவஸம், ஏஷு க்ஷாரோ ந யோஜ்யஃ|

Adhikarana bahiH parimArjanasya dahanavidhiH galanavidhiH pAkavidhiH (8-20) · Śloka 20

அதுநா க்ஷாரக்ரியாமாஹ | காலமுஷ்ககஶம்யாககதலீபாரிபத்ரகாந்||௮|| அஶ்வகர்ணமஹாவக்ஷபலாஶாஸ்போதவக்ஷகாந்| இந்த்ரவக்ஷார்கபூதீகநக்தமாலாஶ்வமாரகாந்||௯|| காகஜங்காமபாமார்கமக்நிமந்தாக்நிதில்வகாந்| ஸார்த்ராந் ஸமூலஶாகாதீந் கண்டஶஃ பதிகல்பிதாந்||௧௦|| கோஶாதகீஶ்சதஸ்ரஶ்ச ஶூகஂ நாலஂ யவஸ்ய ச| நிவாதே நிசயீகத்ய பதக் தாநி ஶிலாதலே||௧௧|| ப்ரக்ஷிப்ய முஷ்ககசயே ஸுதாஶ்மாநி ச தீபயேத்| ததஸ்திலாநாஂ குதலைர்தக்த்வாऽக்நௌ விகதே பதக்||௧௨|| கத்வா ஸுதாஶ்மநாஂ பஸ்ம த்ரோணஂ த்விதரபஸ்மநஃ| முஷ்ககோத்தரமாதாய ப்ரத்யேகஂ ஜலமூத்ரயோஃ||௧௩|| காலயேதர்தபாரேண மஹதா வாஸஸா ச தத்| யாவத்பிச்சிலரக்தாச்சஸ்தீக்ஷ்ணோ ஜாதஸ்ததா ச தம்||௧௪|| கஹீத்வா க்ஷாரநிஷ்யந்தஂ பசேல்லௌஹ்யாஂ விகட்டயந்| பச்யமாநே ததஸ்தஸ்மிஂஸ்தாஃ ஸுதாபஸ்மஶர்கராஃ||௧௫|| ஶுக்தீஃ க்ஷீரபகஂ ஶங்காநாபீஶ்சாயஸபாஜநே| கத்வாऽக்நிவர்ணாந்பஹுஶஃ க்ஷாரோத்தே குடவோந்மிதே||௧௬|| நிர்வாப்ய பிஷ்ட்வா தேநைவ ப்ரதீவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| ஶ்லக்ஷ்ணஂ ஶகத்தக்ஷஶிகிகத்ரகங்ககபோதஜம்||௧௭|| சதுஷ்பாத்பக்ஷிபித்தாலமநோஹ்வாலவணாநி ச| பரிதஃ ஸுதராஂ சாதோ தர்வ்யா தமவகட்டயேத்||௧௮|| ஸபாஷ்பைஶ்ச யதோத்திஷ்டேத்புத்புதைர்லேஹவத்தநஃ| அவதார்ய ததா ஶீதோ யவராஶாவயோமயே||௧௯|| ஸ்தாப்யோऽயஂ மத்யமஃ க்ஷாரோ| |௨௦|

ஸஂ-காலமுஷ்ககோ-மோக்ஷஃ| அஶ்வகர்ணஃ-குஶிகஃ| மஹாவக்ஷஃ-ஸ்நுஹீ| ஆஸ்போதோ-கிரிகர்ணிகா| வக்ஷகோ-நந்தீவக்ஷஃ| இந்த்ரவக்ஷஃ-குடஜஃ| பூதீகஃ-பூதீகரஞ்ஜஃ| நக்தமாலஃ-கரஞ்ஜஃ| அஶ்வமாரஃ-கரவீரஃ| காலமுஷ்ககாதீந் மூலாதிஸஹிதாந் கண்டஂ கண்டஂ கல்பிதாந்-பரஶ்வாதிநா சிந்நாந்| ததா கோஶாதகீஶ்சதஸ்ரோ, யவஸ்ய ச ஶூகஂ நாலஂ-யவஸ்ய ஶூகோ நாலோऽவயவோ பவதி, தாஂஶ்ச நிவாதே தேஶே ஶிலாதலே-ஶிலாபஷ்டே, பதக் முஷ்ககாதீந்நிசயீகத்ய, முஷ்ககசயே ச ஸுதாஶ்மாநி-ஸுதாஶர்கராஃ, ப்ரக்ஷிப்ய தீபயேத்-ஜ்வாலயேத்| கைஃ ? திலாநாஂ குதலைஃ-காண்டைஃ| ஸுதாஶ்மாநி சேதி நபுஂஸகத்வஂ சிந்த்யம்| பதக்தீபநே சைஷாமசிந்த்யப்ரபாவஃ| ஏவஂ தாநி தக்த்வாऽநந்தரமக்நௌ விகதே ஸுதாஶ்மநாஂ பஸ்ம த்ரோணஂ பதக்கத்வா-வ்யஸ்தஂ ஸஂஸ்தாப்ய, இதரபஸ்மநஃ-ஶம்யாகாதித்ரவ்யபஸ்மநோ, த்ரோணமாதாய-கஹீத்வா| கிம்பூதஂ த்ரோணம் ? முஷ்கக உத்தரஃ-அதிகோ, யஸ்ய தமாதாய, ஜலமூத்ரயோஃ ப்ரத்யேகமர்தபாரேண தத்-பஸ்ம, காலயேத்| கதஂ காலயேத் ? மஹதா-விஸ்தீர்ணேந, வாஸஸா| கியந்தஂ காலம் ? யாவத் க்ஷாரநிஷ்யந்தஃ-க்ஷாரஸ்ராவஃ, பிச்சிலரக்தாச்சஸ்ததா தீக்ஷ்ணோ ஜாதஃ-ஸம்பந்நஃ, ததா-தஸ்மிம்காலே, தஂ-க்ஷாரநிஷ்யந்தஂ, கஹீத்வா லௌஹ்யாஂ ஸ்நேஹபாகவிதிநா பசேத்| கிஂ குர்வந் ? தர்வ்யா-கஜகஸஂஜ்ஞயா, விகட்டயந்-ஆலோடயந்| ததஃ-அநந்தரஂ, தஸ்மிந்-க்ஷாரநிஷ்யந்தே, பச்யமாநே தாஃ-ப்ராக் ஸ்தாபிதாஃ ஸுதாபஸ்மஶர்கராஃ, { யா முஷ்ககமத்யே ப்ரக்ஷிப்ய தத்தாஃ,} ததா ஶுக்தீஃ-ப்ராணிவிஶேஷாஸ்தீநி, ததா க்ஷீரபகஂ-ப்ரலேபகஂ (?) கடிகாஸஂஜ்ஞம், ததா ஶங்கநாபீஶ்சாக்நிவர்ணாந் கத்வா, க்ஷாரோத்தே-க்ஷாரநிஷ்யந்தே, குடவோந்மிதே-பலாஷ்டகபரிமாணே க்வதிதக்ஷாரோத்தே, ஆயஸபாஜநே- தீக்ஷ்ணலோஹபாத்ரகதே, பஹுஶஃ-பஹூந் வாராந், நிர்வாப்ய-ஶீதீகத்ய, தேநைவ-க்ஷாரநிஷ்யந்தேந, தஷதி பிஷ்ட்வா தஸ்மிந்பச்யமாநே க்ஷாரநிஷ்யந்தே, ப்ரதீவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| த்ரவத்ரவ்யே த்ரவ்யாந்தரஂ ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டஂ தீயதே ஸ ப்ரதீவாப உச்யதே| ந ச கேவலமேஷ ஏவ ப்ரதீவாபத்வேந க்ஷேப்தவ்யோ யாவத் தக்ஷாதீநாமபி ஶகத் ஶ்லக்ஷ்ணஂ கத்வா விநிக்ஷிபேத்| தக்ஷஃ-குக்குடஃ| (ஶிகீ-மயூரஃ| கத்ரஃ-ஶ்யேநஃ| கங்ககபோதகௌ-பக்ஷிணௌ| } ததா சதுஷ்பதாஂ-கவாதீநாஂ, ததா பக்ஷிணாஂ பித்தஂ, ததா ஹரிதாலமநோஹ்வாலவணாநி ச { அலஂ-ஹரிதாலம்| மநோஹ்வா-மநஃஶிலா| லவணஂ-ஸைந்தவாதி| ஏதாநி } ஶ்லக்ஷ்ணாநி கத்வா ப்ரதீவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| அதஃ-ப்ரதீவாபாதநந்தரஂ, பரிதஃ-ஸமந்தாத், தர்வ்யா தமவகட்டயேத்| ஸபாஷ்பைரித்யாதி| யதா-யஸ்மிந் காலே, ஸ க்ஷாரநிஷ்யந்தஃ ஸபாஷ்பைஃ-ஸோஷ்மபிஃ, புத்புதைர்கநோ லேஹ இவோத்திஷ்டேத்-உத்கச்சேத், யதா {ஸாந்த்ரதயா பச்யமாநஃ ஸந் லேஹதுல்யோ } தர்வீப்ரலேபீ ஸ்யாதித்யர்தஃ| ததா-தஸ்மிந் காலே அயோமயே-லோஹபாண்டே, ஸ்திதோ யவராஶௌ ஸ்தாப்யஃ| கிஂ கத்வா ? அவதார்ய சுல்லீதஃ, ததா ஶீதஃ ஸந்| அயஂ மத்யமஃ க்ஷாரஃ|

Adhikarana mRudutIkShNakShArayorvisheShaH (20-22) · Śloka 22

ந து பிஷ்ட்வா க்ஷிபேந்மதௌ| நிர்வாப்யாபநயேத்தீக்ஷ்ணே பூர்வவத் ப்ரதிவாபநம்||௨௦|| ததா லாங்கலிகாதந்திசித்ரகாதிவிஷாவசாஃ| ஸ்வர்ஜிகாகநகக்ஷீரிஹிங்குபூதீகபல்லவாஃ||௨௧|| தாலபத்ரீ பிடஂ சேதி, ஸப்தராத்ராத்பரஂ து ஸஃ| யோஜ்யஃ|௨௨|

ஸ௦ -மதௌ க்ஷாரே ஸுதாதீநி நிர்வாப்ய-தஸ்மிந்நிஷ்யந்தே ப்ரக்ஷிப்யைவ, அபநயேத்-விஸர்ஜயேத், ந து பிஷ்ட்வா விநிக்ஷிபேத்| தீக்ஷ்ணே க்ஷாரே பூர்வவத்-மத்யமக்ஷாரதுல்யஂ, ப்ரதிவாபநஂ-நிர்வாப்ய பிஷ்ட்வா விநிக்ஷிபேதிதி| ந சைதாவதேவாத்ர ப்ரதிவாபநமித்யாஹ-ததேத்யாதி| லாங்கலிகாதீநி பிடபர்யந்தாநி ச தத்ர ப்ரதிவாபஂ விநிக்ஷிபேத்| ஸப்தராத்ராத் பரஂ-அநந்தரஂ, ஸஃ-க்ஷாரோ, யோஜ்யஃ|

Adhikarana kShAratraye viShayatrayam (22-23) · Śloka 23

இதி க்ஷாரத்ரைவித்யமுக்த்வா தத்விஷயஂ நிர்திதிக்ஷுராஹ- | தீக்ஷ்ணோऽநிலஶ்லேஷ்மமேதோஜேஷ்வர்புதாதிஷு||௨௨|| மத்யேஷ்வேஷ்வேவ மத்யோऽந்யஃ பித்தாஸ்ரகுதஜந்மஸு| பலார்தஂ க்ஷீணபாநீயே க்ஷாராம்பு புநராவபேத்||௨௩||

ஸ௦-தீக்ஷ்ணஃ க்ஷாரோ வாதஶ்லேஷ்மமேதஃஸமுத்தேஷ்வர்புதாதிஷு யோஜ்யஃ| மஹத்ஸ்வேவ யோஜ்யஃ, மத்யேஷு, க்ஷாராந்தரவிதாநாத்| ஆதிக்ரஹணாதந்யேஷ்வபி தத்ஸாத்யேஷு ரோகேஷ்வயஂ க்ஷாரோ யோஜ்யஃ| மத்யேஷ்வேஷ்வேவேதி| ஏஷ்வேவ-அநிலகபமேதோஜேஷு விகாரேஷ்வர்புதாதிஷு, மத்யேஷு-நோத்கஷ்டேஷு நாபி ஹீநேஷு, மத்யஃ க்ஷாரோ யோஜ்யஃ| அந்ய இதி| அந்யோ- மதஃ க்ஷாரஃ, பித்தரக்தஸமுத்தேஷ்வர்ஶஃஸு யோஜ்யோ, ந தீக்ஷ்ணமத்யௌ க்ஷாரௌ| பலார்தமித்யாதி| க்ஷீணபாநீயே-கநீபூதே க்ஷாரே, பலார்தஂ-பலாதாநார்தஂ, புநஃ-பூயஃ, க்ஷாராம்பு-க்ஷாரவிதிஸ்ருதஂ ஜலம் , ஆவபேத்-தத்யாத்|

Adhikarana kShAraguNAH (24-26) · Śloka 26

அதுநா க்ஷாரகுணாநாஹ நாதிதீக்ஷ்ணமதுஃ ஶ்லக்ஷ்ணஃ பிச்சிலஃ ஶீக்ரகஃ ஸிதஃ| ஶிகரீ ஸுகநிர்வாப்யோ ந விஷ்யந்தீ ந சாதிருக்||௨௪|| க்ஷாரோ தஶகுணஃ ஶஸ்த்ரதேஜஸோரபி கர்மகத்| ஆசூஷந்நிவ ஸஂரம்பாத்காத்ரமாபீடயந்நிவ||௨௫|| ஸர்வதோऽநுஸரந் தோஷாநுந்மூலயதி மூலதஃ| கர்ம கத்வா கதருஜஃ ஸ்வயமேவோபஶாம்யதி||௨௬||

ஸ௦-[ க்ஷாரே நாதிதீக்ஷ்ணாதயோ தஶ குணா பவந்தி|] ஶீக்ரஂ கச்சதி-ஆஶு வ்யாப்நோதீதி ஶீக்ரகஃ| ஶிகரீ-உபரிஷ்டாத்பிடிகாவாந்| முகேந-காஞ்ஜிகாதிநா, நிர்வாப்யதே-ஶீதீக்ரியதே, இதி ஸுகநிர்வாப்யஃ| விஷ்யந்தோऽஸ்யாஸ்தீதி விஷ்யந்தீ-ஸ்ருதிமாந், ந விஷ்யந்தீ-ந ஸ்ருதிமாந்| ந சாதிருக்-ந சார்திமாந்| நாதிதீக்ஷ்ணாதயோ தஶ குணா யஸ்ய ஸ தஶகுணஃ க்ஷாரஃ| ஸங்க்ரஹே சாஸ்ய தஶைவ தோஷா கதிதாஃ| தத்யதா (ஸூ. அ. ௩௯)- "அத்யுஷ்ணோऽதிஶீதோऽதிதீக்ஷ்ணோऽதிமதுரதிதநுரதிகநோऽதிபிச்சிலோऽதிவஸர்பீ ஹீநௌஷதோ ஹீநபாகஶ்சேதி|" இதி| ஶஸ்த்ரஸ்ய யத்கர்ம-சேதநபாடநலேகநாதிகஂ, ததா தேஜஸோ-வஹ்நேரபி, யத்கர்ம-வ்யாத்யுபஶமலக்ஷணஂ, தத்கரோதி| அதுநா த்வந்தராநுபவத்வாரேண க்ஷாரஸ்ய குணாந்நிர்திஶதி-ஆசூஷந்நிவேத்யாதி| ஸஂரம்பாத்-க்ஷோபாத், காத்ரமாசூஷந்நிவ, ததாऽऽபீடயந்நிவ, ததா ஸர்வதஃ-ஸர்வஸ்மிந், அநுஸரந்-கச்சந், தோஷாந்-தத்ஸாத்யாந், மூலத உந்மூலயதி-உத்தரதி| ததா, கர்ம-ஸ்வீயஂ தாஹாதிகஂ, கத்வா கதருஜஃ-புருஷஸ்ய, ஸ்வயமேவ-யத்நஂ விநைவ, உபஶாம்யதி|

Adhikarana kShAraprayogaH (27-28) · Śloka 28

க்ஷாரஸாத்யே கதே சிந்நே லிகிதே ஸ்ராவிதேऽதவா| க்ஷாரஂ ஶலாகயா தத்த்வா ப்லோதப்ராவததேஹயா||௨௭|| மாத்ராஶதமுபேக்ஷேத| |௨௮|

ஸ ௦ -க்ஷரஸாத்யே வ்யாதாவர்ஶோர்புதாதௌ சேதாதௌ [ சிந்நே-த்விதாகதே, லிகிதே-ஶஸ்த்ரேண விகஷ்டே, ஸ்ராவிதே-ப்ரச்சாத்ய நிர்ஹதஶோணிதே, ] கர்மணி கதே க்ஷாரோ யோஜ்யோ, நாகதே சேதாதௌ, இதி க்ஷாரஸ்ய விஷயோ தர்ஶிதஃ| க்ஷாரஂ ஶலாகயா தத்த்வா மாத்ராஶதமுபேக்ஷேத, ந காஞ்ஜிகாதிநா நிர்வாபணஂ கார்யமித்யர்தஃ| கிம்பூதயா ஶலாகயா ? ப்லோதேந-சைலகண்டேந, ப்ராவதஃ-ஸ்தகிதோ, தேஹஃ விக்ரஹோ யஸ்யாஃ|

Adhikarana arshaHsu visheShaH (28) · Śloka 28

தத்ரார்ஶஃஸ்வாவதாநநம்| ஹஸ்தேந யந்த்ரஂ குர்வீத|௨௮|

ஸ௦-தத்ர க்ஷாரஸாத்யேஷ்வர்ஶஃஸு க்ஷாரபாதநஂ கத்வா மாத்ராஶதஂ யாவத்தாவத்தஸ்தேந யந்த்ரமாவதாநநஂ-சாதிதமுகஂ, குர்யாத்|

Adhikarana vartmarogeShu visheShaH (28-29) · Śloka 29

| வர்த்மரோகேஷு வர்த்மநீ||௨௮|| நிர்புஜ்ய பிசுநாऽऽச்சாத்ய கஷ்ணபாகஂ விநிக்ஷிபேத்| பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலேபோ, க்ராணார்புதேஷு ச||௨௯||

ஸ௦-க்ஷாரஸாத்யேஷு வர்த்மரோகேஷு வர்த்மநீ நிர்புஜ்ய-குடிலீகத்ய, ததஃ க்ஷாரஸ்பர்ஶபரிஹாராய பிசுநா-கார்பாஸாதிமயேந, கஷ்ணபாகஂ-தாரகப்ரதேஶஂ, ஆச்சாத்ய க்ஷாரஂ விநிக்ஷிபேத்| தத்ர ச பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலேபோ தேயஃ, ந குதார்ஶஃஸ்விவ கநஃ| பத்மபத்ரமிவ தநுரிதி "உபமாநாநி ஸாமாந்யவசநைஃ" இதி ஸமாஸஃ| க்ராணார்புதேஷு ச பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலோபோ யோஜ்யஃ| கதஂ தத்ர லேபோ தேயஃ ? இத்யாஹ-

Adhikarana GrANArbudeShu visheShaH (30) · Śloka 30

ப்ரத்யாதித்யஂ நிஷண்ணஸ்ய ஸமுந்நம்யாக்ரநாஸிகாம்| மாத்ரா விதார்யஃ பஞ்சாஶத்|௩௦|

ஸ௦-ப்ரத்யாதித்யஂ-ரவிஸம்முகஂ, நிஷண்ணஸ்ய-ஸஂஸ்திதஸ்ய| ததா, அக்ரே நாஸிகா-அக்ரநாஸிகா, தாமுந்நம்ய-உத்க்ஷிப்ய| கியந்தஂ காலஂ லேபோ தார்யஃ ? இத்யாஹ| மாத்ராஃ பஞ்சாஶத்விதார்யஃ| வர்த்மஸு சால்பதரா மாத்ராஃ ஸ்தாநஸ்ய ஸுகுமாரத்வாத்|

Adhikarana karNArshaHsu visheShaH (30) · Śloka 30

| தத்வதர்ஶஸி கர்ணஜே||௩௦||

ஸ௦-கர்ணஜேऽர்ஶஸி தத்வத்-தேந க்ராணார்புதேந துல்யம், ஸ ஏவ பத்மபத்ரதநுஃ க்ஷாரலேபஸ்தா ஏவ பஞ்சாஶந்மாத்ரா தார்யஃ|

Adhikarana kShAraprayogAnantaraM kRutyam (31-32) · Śloka 32

க்ஷாரஂ ப்ரமார்ஜநேநாநு பரிமஜ்யாவகம்ய ச| ஸுதக்தஂ கதமத்வக்தஂ தத்பயோமஸ்துகாஞ்ஜிகைஃ||௩௧|| நிர்வாபயேத்ததஃ ஸாஜ்யைஃ ஸ்வாதுஶீதைஃ ப்ரதேஹயேத்| அபிஷ்யந்தீநி போஜ்யாநி க்லேதநாய ச||௩௨||

ஸ௦-அநு-பஶ்சாத் க்ஷாரலேபதாநநியமிதாத்காலாதநந்தரஂ, க்ஷாரஂ ப்ரமார்ஜநேந-சைலாதிநா, பரிமஜ்ய-ஶோதயித்வா, ஸுதக்தஂ க்ஷாரஸ்தாநமர்ஶோர்புதாத்யதிஷ்டாநமவகம்ய-ஸம்யக்தாஹலக்ஷணேந ஜ்ஞாத்வா, தத்-க்ஷாரதக்தஂ ஸ்தாநஂ, கதமதுலேபிதஂ கத்வா பயஃப்ரபதிபிர்நிவாபயேத்-ஶீதீகுர்யாத்| ததஃ-அநந்தரஂ, ஸ்வாதுஶீதைர்த்ரவ்யைஃ-மதுயஷ்டிகாதிபிஃ, ஸாஜ்யைஃ-ஸகதைஃ, லேபயேத்| அபிஷ்யந்தீநி-ஸ்ருதிரூபஶ்லேஷ்மகாரீணி, போஜ்யாநி-அந்நபாநாநி மாஷதத்யாதீநி, போஜ்யாநி-பக்ஷயிதவ்யாநி| கிமர்தம் ? க்லேதநாய-க்ஷாரதக்தஸ்தாநவிஶரணாய| யதஃ க்ஷாரதக்தஂ க்லிந்நஂ ஸச்சீர்யதே|

Adhikarana sudagdhe~apyashIrNe kRutyam (33-34) · Śloka 34

யதி ச ஸ்திரமூலத்வாத்க்ஷாரதக்தஂ ந ஶீர்யதே| தாந்யாம்லபீஜயஷ்ட்யாஹ்வதிலைராலேபயேத்ததஃ||௩௩|| திலகல்கஃ ஸமதுகோ கதாக்தோ வ்ரணரோபணஃ| |௩௪|

ஸ௦-யதி ச க்ஷாரதக்தமிபிஷ்யந்திபிரபி போஜ்யைருபயுக்தைஃ ஸ்திரமூலத்வாத்-தடமூலத்வாத், தத்ரோகாதிஷ்டாநஂ ந ஶீர்யதே, ததோ தாந்யாம்லஸ்ய பீஜஂ-அவயவவிஶேஷஃ, தேந ததா மதுகதிலாப்யாஂ சாலேபயேத்| திலகல்கோ மதுயஷ்டியுக்தோ கதாந்விதோ வ்ரணஸ்ய ரோபணஃ|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (34) · Śloka 34

| பக்வஜம்ப்வஸிதஂ ஸந்நஂ ஸம்யக்தக்தம்|௩௪|

ஸ௦-பக்வஜம்பூபலவதஸிதஂ-கஷ்ணஂ, ததா ஸந்நஂ-நிம்ரஂ, ஸம்யக்தக்தஂ ஸ்தாநஂ வித்யாத்|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (34-35) · Śloka 35

| விபர்யயே||௩௪|| தாம்ரதாதோதகண்ட்வாத்யைர்துர்தக்தம்| |௩௫|

ஸ௦-விபர்யயே-பக்வஜம்ப்வஸிதாதிலக்ஷணவிபர்யயே, ததா தாம்ரதாதோதகண்ட்வாத்யைஃ, ஆதிக்ரஹணாத் ஶோபவிஸ்போடாதிபிஃ, துர்தக்தஂ ஸ்தாநஂ வித்யாத்|

Adhikarana durdagdhe punardAhaH (35) · Śloka 35

தஂ புநர்தஹேத்| |௩௫|

ஸ௦-தஂ-ததாபூதஂ ஜ்ஞாத்வா, புநர்தஹேத்-பூயஸ்தத்ர க்ஷாரஂ பாதயேத், தாஹாய|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (35) · Śloka 35

| அதிதக்தே ஸ்ரவேத்ரக்தஂ மூர்ச்சாதாஹஜ்வராதயஃ||௩௫||

ஸ௦-அதிதக்தே ஸதி ரக்தஂ ஸ்ரவேத்| ததா, மூர்ச்சாதயோ ஜாயந்தே| ஆதிக்ரஹணாத்விஸர்பஶோபௌஷவிஸ்போடாதயோऽபி|

Adhikarana gudAtidagdhalakShaNam (36) · Śloka 36

குதே விஶேஷாத்விண்மூத்ரஸஂரோதோऽதிப்ரவர்தநம்| புஂஸ்த்வோபகாதோ மத்யுர்வா குதஸ்ய ஶாதநாத்த்ருவம்||௩௬||

ஸ௦-குதேऽதிதக்தே விஶேஷேண விண்மூத்ரயோஃ ஸஂரோதஃ, ததா தயோரேவாதிப்ரவர்தநஂ கதாசித்பவதி| விஶேஷக்ரஹணாத் பூர்வோக்தா ரக்தஸ்ராவாதயோऽபி| ததா, புஂஸ்த்வோபகாதஃ-ஶுக்ரக்ஷயாத்காந்தாகமநாஸாமர்த்யம்| அதவா, குதஸ்ய ஶாதநாத்-விதாரணாத், நிஶ்சயேந மத்யுர்பவேத்

Adhikarana nAsAtidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

நாஸாயாஂ நாஸிகாவஂஶதரணாகுஞ்சநோத்பாவஃ| பவேச்ச விஷயாஜ்ஞாநம்|௩௭|

ஸ௦-நாஸாயாஂ க்ஷாராதிதக்தாயாஂ நாஸிகாவஂஶஸ்ய தரணாகுஞ்சநே உத்பவதஃ| ததா, விஷயாஜ்ஞாநஂ-கந்தஸ்யாவேதநஂ ச பவேத்|

Adhikarana shrotrAdyatidagdhalakShaNam (37) · Śloka 37

| தத்வச்ச்ரோத்ராதிகேஷ்வபி||௩௭||

ஸ௦-தத்வத்-தேந க்ஷாராதிதக்தநாஸிகாவிஷயாஜ்ஞாநேந துல்யஂ, க்ஷாராதிதக்தேஷு ஶ்ரோத்ராதிகேஷு-ஶ்ரோத்ரசக்ஷூரஸநேஷு ஸ்தாநேஷு, விஷயாஜ்ஞாநஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana atidagdhe pratIkAraH (38-1) · Śloka 1

விஶேஷாதத்ர ஸேகோऽம்லைர்லேபோ மது கதஂ திலாஃ| வாதபித்தஹரா சேஷ்டா ஸர்வைவ ஶிஶிரா க்ரியா||௩௮|| அம்லோ ஹி ஶீதஃ ஸ்பர்ஶேந க்ஷாரஸ்தேநோபஸஂஹிதஃ| யாத்யாஶு ஸ்வாதுதாஂ தஸ்மாதம்லைர்நிர்வாபயேத்தராம்||௩௯|| (விஷக்நிஶஸ்த்ராஶநிமத்யுதுல்யஃ க்ஷாரோ பவேதல்பமதிப்ரயுக்தஃ| ஸ தீமதா ஸம்யகநுப்ரயுக்தோ ரோகாந்நிஹந்யாதிசிரேண கோராந்)||௧||

ஸ௦-தஸ்மிந்நதிக்ஷாரதக்தே விஶேஷேணாம்லைஃ-காஞ்சிகாதிபிஃ, ஸேகோ ஹிதஃ| மதுகததிலாஶ்ச லேப இஷ்டஃ| ததா ஸர்வைவ ச ஶிஶிரா க்ரியா வாதபித்தஹரா சேஷ்டா| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ. அ.௩௯)- "பாயயேதாதியோகேऽத்ர தஂ ஶீக்ரஂ ஸகதஂ ததி| ஸகுடஂ வா ததிஸரஂ தைலஂ வா ஸஸிதோபலம்||" இதி| அம்ல இத்யாதி| தஸ்மாத்தேதோஃ க்ஷாரதக்தமம்லைஃ-காஞ்ஜிகாதிபிஃ, நிர்வாபயேத்தராம்| யஸ்மாதம்லஃ ஶீதஃ ஸ்பர்ஶேந| தேந ச-அம்லேந, க்ஷார உபஸஂஹிதோ-யுக்தஃ, ஆஶ்வேவ கடுகலவணபூயிஷ்டதாம் த்யக்த்வா ஸ்வாதுதாஂ யாதி| தராஂக்ரஹணமதிஶயேநாம்லைர்நிர்வாபயேத் தேஶஸாத்ய்மாநுரோதாத் கதாசித் க்ஷீராதிபிரபீதி கமயதி| இதி க்ஷாரவிதிஃ| அக்நிகர்மவிதிமாஹ-

Adhikarana agniprashaMsA (40) · Śloka 40

அக்நிஃ க்ஷாராதபி ஶ்ரேஷ்டஸ்தத்தக்தாநாமஸம்பவாத்| பேஷஜக்ஷாரஶஸ்த்ரைஶ்ச ந ஸித்தாநாஂ ப்ரஸாதநாத்||௪௦||

ஸ௦-க்ஷாராதப்யக்நேஃ ப்ரஶஸ்யதரத்வம்| குதஃ ? தேந-அக்நிநா, தக்தாநாஂ ரோகாணாமர்ஶஃப்ரபதிநாமஸம்பவாத்| பூயோऽக்நிதக்தோ ரோகஃ ப்ரரோஹஂ ந யாதி, மூலாதுந்மூலநாதித்யர்தஃ| பேஷஜக்ஷாரஶஸ்த்ரைஶ்ச யே ரோகா ந ஶாந்தாஸ்தேஷாஂ வஹ்நிநா ஸாதநாத் ஜ்வலநோ ஜ்யாயாந்|

Adhikarana agnidAhyAnya~ggAni (41) · Śloka 41

த்வசி மாஂஸே ஸிராஸ்நாயுஸந்த்யஸ்திஷு ஸ யுஜ்யதே| |௪௧|

ஸ௦-ஸஃ-அக்நிதாஹஃ த்வகாதிஷு யுஜ்யதே|

Adhikarana tvagdAha viShayaH tvagdAhasAdhanAni (41-42) · Śloka 42

| மஷாங்கக்லாநிமூர்தார்திமந்தகீலதிலாதிஷு||௪௧|| த்வக்தாஹோ வர்திகோதந்தஸூர்யகாந்தஶராதிபிஃ| |௪௨|

ஸ௦-தத்ர மஷாதிஷு ரோகேஷு த்வக்தாஹஃ கார்யோ வர்த்யாதிபிஃ| வர்திஃ-பிசுவர்திஃ| ஆதிக்ரஹணாதந்யேஷ்வபி க்ஷுத்ரோகாத்யாயோக்தேஷு த்வக்தாஹோ யோஜ்யஃ| ஶராதிபிரித்யாதிக்ரஹணாதந்யைரபி தேஶாந்தரப்ரஸித்தைஸ்த்வக்தாஹஃ கார்யஃ|

Adhikarana mAMsadAhaviShayaH mAMsadAhasAdhanAni (42-43) · Śloka 43

| அர்ஶோபகந்தரக்ரந்திநாடீதுஷ்டவ்ரணாதிஷு||௪௨|| மாஂஸதாஹோ மதுஸ்நேஹஜாம்பவௌஷ்டகுடாதிபிஃ| |௪௩|

ஸ௦-அர்ஶஃப்ரபதிஷு ரோகேஷு மதுஸ்நேஹாதிபிர்மாஂஸதாஹஃ கார்யஃ| ஆதிக்ரஹணேநார்புதகண்டமாலாதயோ கஹ்யந்தே| தத்ர கதாசிந்மதுநா, கதாசித்பதக்ஸ்நேஹைஃ, கதாசிஜ்ஜாம்பவௌஷ்டேந, ஜாம்பவௌஷ்டஃ-ஶலாகாவிஶேஷோ யந்த்ரவிதாவுக்தஃ (ஹ. ஸூ. அ. ௨௫|௨௬) யேந க்ஷாரோ தீயதே, கதாசித்குடேந, கதாசிதேவஂப்ராயேணாந்யேநாபி தேஶவிஶேஷப்ரஸித்தேந|

Adhikarana sirAdidAhaviShayaH sirAdidAhasAdhanAniss (43-44) · Śloka 44

| ஶ்லிஷ்டவர்த்மந்யஸக்ஸ்ராவநீல்யஸம்யக்வ்யதாதிஷு||௪௩|| ஸிராதிதாஹஸ்தைரேவ| |௪௪|

ஸ௦-ஶ்லிஷ்டவர்த்மாதிஷு ஸிராதிதாஹஃ கார்யஃ| தைரேவ-மதுஸ்நேஹாதிபிஃ|

Adhikarana agnidAhaniShedhaH (44) · Śloka 44

ந தஹேத்க்ஷாரவாரிதாந்| அந்தஃஶல்யாஸஜோ பிந்நகோஷ்டாந் பூரிவ்ரணாதுராந்||௪௪||

ஸ௦-க்ஷாரவாரிதாந் ந தஹேத்| ந கேவலஂ யேஷு க்ஷாரோ வாரிதஸ்தாந் ந தஹேத், யாவதந்தஃஶல்யஂ ததாऽந்தர்லோஹிதஂ யேஷாஂ தாந், ததா பிந்நஃ-ஶஸ்த்ராதிநா, கோஷ்டஃ-ஶரீரமத்யோ, யேஷாஂ தாந், ததா பூரிபிர்வ்ரணைரார்தாந் [ ச ந தஹேத் ]|௦

Adhikarana dAhAnantaraM kRutyam (45) · Śloka 45

ஸுதக்தஂ கதமத்வக்தஂ ஸ்நிக்தஶீதைஃ ப்ரதேஹயேத்| |௪௫|

ஸ௦-ஸுதக்தஂ-அக்நிநா ரோகாதிஷ்டாநஂ ஜ்ஞாத்வா, கதமதுப்யாமப்யக்தஂ கத்வா, ஸ்நிக்தஶீதைஃ- மதுயஷ்டிஶாலிமூலாதிபிஃ, ப்ரலேபயேத்|

Adhikarana sudagdhalakShaNam (45-46) · Śloka 46

| தஸ்ய லிங்கஂ ஸ்திதே ரக்தே ஶப்தவல்லஸிகாந்விதம்||௪௫|| பக்வதாலகபோதாபஂ ஸுரோஹஂ நாதிவேதநம்| |௪௬|

ஸ௦-தஸ்யேத்யநேந ஸுதக்தஂ ஸ்தாநஂ பராமஶ்யதே| தஸ்ய-ஸுதக்தஸ்ய ஸ்தாநஸ்ய, லிங்கஂ-லக்ஷணஂ, ஸ்திதே ரக்தே-தஹ்யமாநாவஸ்தாப்ரவத்தாஸஜி நிவத்தே ஸதி, ஶப்தவத்-புத்புதஶப்தவத், தத்ஸ்தாநஂ பவேத்| ததா, லஸிகாந்விதம்| லஸிகா-குஶஶஸ்த்ராதிவிக்ஷதே ப்ரதமஂ யா தஶ்யதே ஜலலவாகதிஃ| ததா, பக்வதாலபலஸதஶம், கதாசித்கபோதஸதஶம்| ஸுகேந ரோஹதி-ஸுரோஹம்| ததா, நாதிவேதநஂ-ந தீவ்ரருக்|

Adhikarana durdagdhAtidagdhayorlakShaNam (46) · Śloka 46

| ப்ரமாததக்தவத்ஸர்வஂ துர்தக்தாத்யர்ததக்தயோஃ||௪௬||

ஸ௦-துர்தக்தாத்யர்ததக்தயோஃ ப்ரமாததக்தேந துல்யஂ ஸர்வஂ லக்ஷணஂ போத்யம்| ந ச லக்ஷணமந்தரேணைதத்ஸம்யக்ஜ்ஞாயத இதி தல்லக்ஷணார்தஂ பேதாந்தரதர்ஶநார்தஂ வாऽऽஹ-

Adhikarana pramAdadagdhaBedAH (47) · Śloka 47

சதுர்தா தத்து துச்சேந ஸஹ| |௪௭|

ஸ௦-தத்-ப்ரமாததக்தஂ, சதுஷ்ப்ரகாரம்| கதம் ? துச்சேந-துச்சதக்தலக்ஷணேந, ஸஹ| அவிமஶ்யதக்தஂ ஹி கதாசித் ஸம்யக்தக்தலக்ஷணஂ, கதாசித்துர்தக்தலக்ஷணம், கதாசிததிதக்தலக்ஷணம், கதாசிச்ச துச்சதக்தலக்ஷணஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana tucCalakShaNam (47) · Śloka 47

துசஸ்ய லக்ஷணம்| த்வக்விவர்ணாஷ்யதேऽத்யர்தஂ ந ச ஸ்போடஸமுத்பவஃ||௪௭||

ஸ௦-துச்சஸ்ய-துச்சதக்தஸ்ய லக்ஷணமிதி கார்யே காரணோபசாராதேவமுக்தம்| த்வகித்யாதி| த்வக்விவர்ணா| ஸத்யத்யர்தமுஷ்யதே-ருஜ்யதே, ந ச ஸ்போடாநாஂ ஸமுத்பூதிரிதி துச்சதக்தஸ்தாநஸ்ய லக்ஷணம்| யத்கிஞ்சிந்மாத்ரமேவாக்நிநா ஸ்பஷ்டஂ தத்துச்சதக்தமித்யுச்யதே|

Adhikarana durdagdhalakShaNam (48) · Śloka 48

ஸஸ்போடதாஹதீவ்ரோஷஂ துர்தக்தம்| |௪௮|

ஸ௦-யத்ர ப்ரதேஶே ஸ்போடாநாமுத்பவோ தாஹயுக்தா தீவ்ரா ஊஷாருஜா, ஜாயதே, தத்துர்தக்தஂ ரோகாதிஷ்டாநஂ வித்யாத்|

Adhikarana atidagdhalakShaNam (48-49) · Śloka 49

அதிதாஹதஃ| மாஂஸலம்பநஸங்கோசதாஹதூபநவேதநாஃ||௪௮|| ஸிராதிநாஶஸ்தண்மூர்ச்சாவ்ரணகாம்பீர்யமத்யவஃ| |௪௯|

ஸ௦-அதிதாஹாத்ரோகாதிஷ்டாநஸ்ய மாஂஸலம்பநாதயஃ ஸ்யுஃ| [ ஸங்கோசஃ-ஸிராதீநாம்| தூபநஂ-தூமாயநம்| வேதநா-ருஜா| ஸிராதீநாஂ நாஶோ-வ்யாபத்| வ்ரணகாம்பீர்யஂ-கம்பீரவ்ரணதா| மத்யுஃ-மரணஂ ச| ]ஸம்யக்தக்தலிங்கஂ தூக்தமேவ "தஸ்ய லிங்கஂ ஸ்திதே ரக்தே" (ஶ்லோ.௪௫) இத்யாதிநா| தஸ்மாத்தத்புநர்ந நிர்திஷ்டம்| அதுநா சதுர்விதஸ்யாஸ்ய சிகித்ஸிதமாஹ-

Adhikarana tucCasyauShadham (49-50) · Śloka 50

| துச்சஸ்யாக்நிப்ரதபநஂ கார்யமுஷ்ணஂ ச பேஷஜம்||௪௯|| ஸ்த்யாநேऽஸ்த்ரே வேதநாऽத்யர்தஂ விலீநே மந்ததா ருஜஃ| |௫௦|

ஸ௦-துச்சதக்தஸ்யாக்நிநா ப்ரதபநஂ கார்யம்| ததா, உஷ்ணம் பேஷஜஂ-ஔஷதம்| ரக்தஸ்ய விலயநார்தமேதத்| யதஸ்துச்சதக்தேऽவஶ்யஂ ஸ்த்யாநமஸக்பவதீதி யுக்த்யா ப்ரதிபாதயந்நாஹ-ஸ்த்யாநேऽஸ்த்ர இத்யாதி| லோஹிதே ஸ்த்யாநே ஸத்யதிஶயேந ருக்பவதி| விலீநே ரக்தே பீடாயா மந்ததா-மந்தத்வஂ பவதி| அதஸ்துச்சதக்தேऽக்நி ப்ரதபநஂ யோஜ்யம்|

Adhikarana durdagdhasyauShadham (50) · Śloka 50

| துர்தக்தே ஶீதமுஷ்ணஂ ச யுஞ்ஜ்யாதாதௌ ததோ ஹிமம்||௫௦||

ஸ௦-துர்தக்தே ஶீதமுஷ்ணஂ ச பர்யாயேணௌஷதம்| தத்ராதௌ-ப்ரதமஂ, ஹிமஂ பேஷஜஂ யுஞ்ஜ்யாத்|

Adhikarana samyagdagdhasyauShadham (51) · Śloka 51

ஸம்யக்தக்தே தவக்ஷீரிப்லக்ஷசந்தநகைரிகைஃ| லிம்பேத்ஸாஜ்யாமதைரூர்த்வஂ பித்தவித்ரதிவத்க்ரியா||௫௧||

ஸ௦-ஸம்யக்தக்தே தவக்ஷீர்யாதிபிலேபயத்| கிம்பூதைஃ ? ஸாஜ்யாமதைஃ-கதகுடூசீயுக்தைஃ| ஆதாவித்யத்ராபி யோஜ்யம்| ஆதௌ தைர்லேபயேத், ஊர்த்வஂ-அநந்தரஂ, பித்தவித்ரதிவத் க்ரியா கார்யேதி ஶேஷஃ|

Adhikarana atidagdhasyauShadham (52) · Śloka 52

அதிதக்தே த்ருதஂ குர்யாத்ஸர்வஂ பித்தவிஸர்பவத்| |௫௨|

ஸ௦-அதிதக்தே த்ருதஂ-ஶீக்ரமேவ, ஸர்வஂ-பஹிரந்தஶ்ச பேஷஜஂ, பித்தவிஸர்ப இவ குர்யாத்|

Adhikarana snehadagdhasyauShadham (52-1) · Śloka 1

| ஸ்நேஹதக்தே பஶதரஂ ரூக்ஷஂ தத்ர து யோஜயேத்||௫௨|| (ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நயோ யஸ்மாந்மத்யோஃ பரமமாயுதம்| அப்ரமத்தோ பிஷக் தஸ்மாத்தாந் ஸம்யகவசாரயேத்)||௧||

ஸ௦-ஸ்நேஹதக்தேऽதிதராஂ ரூக்ஷஂ யோஜயேத்| [பஶதரஂ ரூக்ஷஂ சாத்ர பேஷஜஂ தத்ர து யோஜயேத்| துஶப்தாந்ந கேவலஂ ] பஶதரக்ரஹணாச்ச பாஹுல்யேந ரூக்ஷஂ [ ப்ரலேபாதி தத்ர யோஜயேத் கிந்து ] தேஹதேஶாதிஸாத்ம்யவஶாத்ஸ்நிக்தமபி யதாவஸ்தஂ யதாயோகஂ யோஜயேத்|

Adhikarana sUtrasthanasyopasaMhAraH (30) · Śloka 30

ஸமாப்யதே ஸ்தாநமிதஂ ஹதயஸ்ய ரஹஸ்யவத்| அத்ரார்தாஃ ஸூத்ரிதாஃ ஸூக்ஷ்மாஃ ப்ரதந்யந்தே ஹி ஸர்வதஃ||௫௩|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதா- யாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே க்ஷாராக்நிகர்ம- விதிர்நாம த்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௦||

ஸ௦-வக்தவ்யஂ யத்வஸ்து தஸ்ய ஸர்வஸ்யைவோக்தத்வாதிதஂ ஸ்தாநஂ ஸமாப்யதே-நிஷ்பாத்யதே| கிம்பூதஂ ஸ்தாநம் ? ரஹஸ்யவத், ரஹஸ்யஂ-அத்யர்தஂ குஹ்யரூபஂ, தத்யஸ்யாஸ்தி தத்ரஹஸ்யவத்| கஸ்ய ஸ்தாநம் ? ஹதயஸ்ய| ஹதயஶப்தேநாஷ்டாங்கஹதயமுபலக்ஷ்யதே, யதா-ஸத்யபாமா பாமேதி| குத ஏதத்ஸ்தாநஂ ரஹஸ்யவத் ? இத்யாஹ- ஸஂ-யஸ்மாதத்ர-ஸ்தாநே, அர்தாஃ ஸூத்ரிதாஃ-ஸூசிதாஃ| கிம்பூதாஃ ? ஸூக்ஷ்மாஃ,-தீக்ஷ்ணதரமதிஸமதிகம்யாஃ| யதஸ்தே ஏவார்தாஃ ஸர்வஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே ப்ரதந்யந்தே-விஸ்தார்யந்தே| தஸ்மாதிதஂ ஸ்தாநஂ தந்த்ரஸம்பந்திநாமந்யஸ்தாநாநாஂ ரஹஸ்யவதித்யுக்தமிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீ- காயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே க்ஷாராக்நிகர்மவிதி- ர்நாம த்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௩௦||