10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦-പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ (ശ്ലോ. ൧൨)- "രസാന് ഭേദൈരുത്തരത്രോപദേക്ഷ്യതേ" ഇത്യുക്തമ്, അതസ്താന് രസഭേദാന് വക്തും രസഭേദീയാധ്യായം ബ്രൂതേ-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ രസഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-രസാനാം ഭേദോ രസഭേദഃ, തസ്മൈ ഹിതോ രസഭേദീയഃ, തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ-കഥയിഷ്യാമഃ| "രസനാര്ഥോ രസഃ" ഇതി മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൧|൬൩)| തഥാ, അബ്യോനിഃ, അപാമേവ രസവത്ത്വാത്| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൫|൧൩)- "ആപോ ഹി രസവത്യഃ" ഇതി| അപാം ചാത്ര്യക്തരസത്വാത് പ്രതിവ്യക്ത്യന്യാദൃശോऽന്യാദൃശോ രസാനാം മഹാഭൂതവൈലക്ഷണ്യജ ആസ്വാദ ആസ്വാദ്യതേ| തഥാ ച, മധുരരസാധിഷ്ഠതാനാം ക്ഷീരദ്രാക്ഷേക്ഷുശര്കരാദീനാം പ്രതിവ്യക്ത്യന്യാദൃശോऽന്യാദൃശോ മധുരരസാസ്വാദ ഉപലഭ്യതേ, ന ത്വേകരൂപഃ| ഏവമമ്ലാനാമാരനാലകോലാമ്ലീകാദീനാമപി പ്രതിദ്രവ്യമനേകരൂപ ആസ്വാദവിശേഷ ഉപലഭ്യതേ, ന ത്വേക ഏവ|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

പൂര്വം ച പ്രത്യപാദി 'ഷഡേവ രസാഃ' ഇതി| താനേവ ലക്ഷയതി- ക്ഷ്മാമ്ഭോഗ്നിക്ഷ്മാമ്ബുതേജഃ ഖവായ്വഗ്ന്യനിലഗോനിലൈഃ| ദ്വയോല്ബണൈഃ ക്രമാദ്ഭൂതൈര്മധുരാദിരസോദ്ഭവഃ||൧||

സ൦-പൃഥിവ്യാദിഭിര്മഹാഭൂതൈര്ദ്വയോല്ബണൈഃ-ഹ്യാധികൈഃ, ക്രമാത്-പരിപാട്യാ, യഥാസങ്ഖ്യമിത്യര്ഥഃ, മധുരാദീനാം ഷണ്ണാം രസാനാമുദ്ഭവോ-അഭിനിവൃത്തിര്ഭവതി| ദ്വയമുല്ബണം യേഷു ഭൂതേഷു താനി ദ്വയോല്ബണാനി, തൈഃ ദ്വയോല്ബണൈഃ| ദ്വയോല്ബണശബ്ദോപാദാനാച്ച ദ്രവ്യവദ്രസസ്യാപി പാഞ്ചഭൌതികത്വമിതി പ്രതിപാദയതി| കതമത് പുനര്ഭൂതദ്വയം കതമസ്മിന് രസേऽധികമാരമ്ഭകം സ്യാദിതി യഥാസങ്ഖ്യേന ദര്ശയന്നാഹ-ക്ഷ്മാമ്ഭ ഇത്യാദി| ഭൂമിജലാഭ്യാമധികാഭ്യാം മധുരഃ, ക്ഷ്മാഗ്നിഭ്യാമമ്ലഃ, അമ്ബ്വഗ്നിഭ്യാം ലവണഃ, ഖവായുഭ്യാം തിക്തകഃ. അഗ്നിവായുഭ്യാം കടുകഃ, ക്ഷ്മാനിലാഭ്യാം കഷായഃ| നനു, യഥാ ഭൂമിതോയാധിക്യാന്മധുരഃ, ഏവമമ്ബുവായ്വാധിക്യാദന്യോ ഭൂമ്യാകാശാധിക്യാദന്യ ഇത്യേവമാദിവികല്പൈരസങ്ഖ്യേയരസപ്രസങ്ഗഃ പ്രാപ്നോതി| അത്രോച്യതേ| സ്വഭാവാദദോഷഃ| ഏഷാം ഭൂമ്യാകാശാദീനാമീദൃശഃ സ്വഭാവോ യത്കേനചിദേവ ഭൂതാധിക്യേന വ്യവസ്ഥിതാനി ഭൂമ്യാദീനി രസാന്തരോത്പാദനസമര്ഥാനി ഭവന്തി, ന സര്വേണേതി|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

നനു, സ്വലക്ഷണം വിനാऽനുക്തോ രസവിശേഷഃ കഥം ജ്ഞായതാമ് ? ഇതി തല്ലക്ഷണാര്ഥമാഹ തേഷാം വിദ്യാദ്രസം സ്വാദു യോ വക്ത്രമനുലിമ്പതി| ആസ്വാദ്യമാനോ ദേഹസ്യ ഹ്ലാദനോऽക്ഷപ്രസാദനഃ||൨|| പ്രിയഃ പിപീലികാദീനാമ്| |൩|

സ൦-തേഷാം-രസാനാം മധ്യേ, യ ആസ്വാദ്യമാനോ വക്ത്രമനുലിമ്പതി-മുഖോപദേഹം ജനയതി, തഥാ ദേഹസ്യ ഹ്ലാദനഃ-ആശ്വാസകഃ, തഥാऽക്ഷാണാം-ഇന്ദ്രിയാണാം, പ്രസാദനഃ-പ്രസന്നത്വകൃത്, തഥാ പിപീലികാദീനാം പ്രിയഃ, തം മധുരം ജാനീയാത്| പിപീലികാദീനാം പ്രിയ ഏതേനൈതദ്ദര്ശയതി,-പ്രമേഹാദിഷു മൂത്രത്വഗാദൌ പിപീലികോപസര്പണാത് മാധുര്യാനുമാനം കൃത്വാ മധുമേഹത്വാദി ജ്ഞായതേ| ആസ്വാദ്യമാന ഇത്യുത്തരത്രാപി യോജ്യമ്|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

അമ്ലഃ ക്ഷാലയതേ മുഖമ്| ഹര്ഷണോ രോമദന്താനാമക്ഷിഭ്രുവനികോചനഃ||൩||

സ൦-അമ്ലോ രസ ആസാദ്യമാനോ മുഖം ക്ഷാലയതേ-സ്രാവയതി| തഥാ, രോമദന്താനാം ഹര്ഷണഃ-"ഹൃഷു അലീകേ" അലീകകാരീ, ഉദ്വേജക ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ, അക്ഷിഭ്രുവനികോചനഃ, അക്ഷിണീ ച ഭ്രുവൌചാക്ഷിഭ്രുവമ്, അചതുരാദിസൂത്രേ നിപാതിതമ്|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

ലവണഃ സ്യന്ദയത്യാസ്യം കപോലഗലദാഹകൃത്| |൪|

സ൦-ലവണോ രസോ മുഖം സ്യന്ദയതി| തഥാ, കപോലയോര്ഗലേ ച ദാഹം കരോതി| അന്നസ്യ രോചന ഇതീഹാതിപ്രസിദ്ധത്വാന്നോക്തമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു സ്പഷ്ടാര്ഥമുക്തമ്| യഥാ (സൂ. അ. ൧൮)- "കണ്ഠകപോലം വിദഹതി, അന്നം പ്രരോചയതി|" ഇതി|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| തിക്തോ വിശദയത്യാസ്യം രസനം പ്രതിഹന്തി ച||൪||

സ൦-തിക്തോ മുഖം വിശദയതി-അപൈച്ഛില്യയുക്തം കരോതി| രസനേന്ദ്രിയം ച പ്രതിഹന്തി-അന്യരസഗ്രഹണശക്തിം നാശയതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

ഉദ്വേജയതി ജിഹ്വാഗ്രം കുര്വംശ്ചിമിചിമാം കടുഃ| സ്രാവയത്യക്ഷിനാസാസ്യ കപോലൌ ദഹതീവ ച||൫||

സ൦-കടുരാസ്വാദ്യമാനോ ജിഹ്വാഗ്രമുദ്വേജയതി-സോദ്വേഗം കരോതി| ചിമിചിമാം കുര്വന്-ദഹനജ്വാലാസംസ്പര്ശാദിവാക്ഷ്യാദി സ്രാവയതി| ഗണ്ഡൌ ച ദഹതീവ|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

കഷായോ ജഡയേജ്ജിഹ്വാം കണ്ഠസ്രോതോവിബന്ധകൃത്| |൬|

സ൦-കഷായോ ജിഹ്വാം ജഡയതി-രസാദിക്രിയായാം മന്ദീകരോതി| തഥാ, കണ്ഠസ്യ സ്രോതാംസി-ശിരാവിശേഷാഃ, തേഷാം വിബന്ധം കരോതി| ശ്വാസാദീനാമയഥാപ്രവൃത്തിമിവ കുരുത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| രസാനാമിതി രൂപാണികര്മാണിമധുരോ രസഃ||൬|| ആജന്മസാത്മ്യാത്കുരുതേ ധാതൂനാം പ്രബലം ബലമ്| ബാലവൃദ്ധക്ഷതക്ഷീണവര്ണകേശേന്ദ്രിയൌജസാമ്||൭|| പ്രശസ്തോ ബൃംഹണഃ കണ്ഠ്യഃ സ്തന്യസന്ധാനകൃദ്ഗുരുഃ| ആയുഷ്യോ ജീവനഃ സ്നിഗ്ധഃ പിത്താനിലവിഷാപഹഃ||൮|| കുരുതേऽപ്യുപയോഗേന സ മേദഃശ്ലേഷ്മജാന് ഗദാന്| സ്ഥൌല്യാഗ്നിസാദസന്ന്യാസമേഹഗണ്ഡാര്ബുദാദികാന്||൯||

സ൦-ഇതി-പരിസമാപ്തൌ| രസാനാം മധുരദീനാം രൂപാണി-ലക്ഷണാനി സമാപ്താനി| സമ്പ്രതി തേഷാം കര്മ യഥാസ്വം പ്രദര്ശയന്നാഹ- സ൦-കര്മാണീതി| വക്ഷ്യമാണാനീതി വാക്യശേഷഃ| അഥ കോ രസഃ കിം കര്മ കരോതി ? ഇത്യാഹ- സ൦-മധുരോ രസോ ധാതൂനാം ബലം പ്രബലം കുരുതേ-പ്രകൃഷ്ടതയാ ശക്ത്യാ യുക്തം ബലം ജനയേത്, നിജം ബലം യത് തത്പ്രകൃഷ്ടം ജനയതീത്യര്ഥഃ| കുതഃ ? ആജന്മസാത്മ്യാത്,-ജന്മപ്രഭൃതി ദേഹസ്യ സാത്മ്യാദിത്യര്ഥഃ| ബാലഭാവ ഏവ ഹി ക്ഷീരാദിനാ പുരുഷസ്യ വൃത്തിഃ| തഥാ, ബാലാദീനാം പ്രശസ്തോ-ഹിതഃ| ഓജസോऽധികവര്ധനത്വാത് പ്രശസ്തഃ| "ഓജസ്തു തേജോ ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം പരം സ്മൃതമ്|" ഇത്യോജോലക്ഷണം (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൧|൩൭) വക്ഷ്യതി| തഥാ, ബൃംഹണഃ കണ്ഠ്യശ്ച| സ്തന്യം-ക്ഷീരമ്, സന്ധാനം-ശ്ലേഷഃ, തേ കരോതീതി സ്തന്യസന്ധാനകൃത് ഗുരുശ്ച| തഥാ, ആയുഷ്യാദിഗുണഃ| നനു, ആയുഷ്യജീവനയോരേകാര്ഥത്വാദേകതരോപാദാനമേവ യുക്തമ്| മൈവമ്| ഏതയോര്ഭിന്നാര്ഥത്വാത്| തഥാ ഹി,-ആയുഷ്യഃ സ ഉച്യതേ യോऽപരിമിതായുഷോ ഹിതഃ, അധികായുഷോ ഹേതുത്വാത്| തഥാ ച മുനിഃ-(ച. സൂ അ. ൧|൨൫)- "തേനായുരമിതം ലേഭേ" ഇതി| യസ്ത്വായുഷോ നിയതരൂപസ്യ താമേവ മര്യാദാമനുബധ്നാതി, സ ജീവയതീതി ജീവന ഉച്യതേ| തദനയോഃ സ്പഷ്ട ഏവ ഭേദഃ| തഥാ, ജീവനമോജസ്യമിത്യഭിന്നാര്ഥൌ, കിന്ത്വേതയോരപീഹ യദുപാദാനം തദോജസോ ദ്വിവിധായാ അപി വൃദ്ധേഃ കാരകോऽയമിതി പ്രതിപാദയിതുമ്| തഥാ ച,-മധുരോ രസോ രുധിരാദിക്രമേണൌജസോ വൃദ്ധികരഃ സാമാന്യാദ്വിശേഷാച്ച| യഥാ,-ക്ഷീരം ധാതുവര്ധനമുക്തം വൃഷ്യം ച| തത്ര ധാതുവര്ധനത്വേനൈവ വൃഷ്യത്വസ്യോക്തത്വാദ്വൃഷ്യശബ്ദോപാദാനം യാന്യന്യാനി വൃഷ്യാണി ദ്രവ്യാണ്യാത്മഗുപ്താദീനി, തേഭ്യഃ സകാശാദ്വിശേഷേണാശ്വേവവൃദ്ധികരമിതി ദ്യോതയിതും കൃതമിതി| കുരുത ഇത്യാദി| സഃ-മധുരോ രസഃ, അത്യുപയോഗേന-അതിസേവയാ, മേദഃശ്ലേഷ്മോത്ഥാന് രോഗാന് കരോതി| കാംസ്താന് ? ഇത്യാഹ-സ്ഥൌല്യാദികാന്|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

അമ്ലോऽഗ്നിദീപ്തികൃത്സ്നിഗ്ധോ ഹൃദ്യഃ പാചനരോചനഃ| ഉഷ്ണവീര്യോ ഹിമസ്പര്ശഃ പ്രീണനഃ ക്ലേദനോ ലഘുഃ||൧൦|| കരോതി കഫപിതാസ്രം മൂഢവാതാനുലോമനഃ| സോऽത്യഭ്യസ്തസ്തനോഃ കുര്യാച്ഛൈഥില്യം തിമിരം ഭ്രമമ്||൧൧|| കണ്ഡുപാണ്ഡുത്വവീസര്പശോഫവിസ്ഫോടതൃഡ്ജ്വരാന്| |൧൨|

സ൦-അമ്ലോ രസോऽഗ്നിദീപ്തികൃത്ത്വാദിയുതഃ| തഥാ, കഫപിത്താസ്രം കരോതി| മൂഢം-അനനുലോമഗം, വാതമനുലോമയതീതി-മൂഢവാതാനുലോമനഃ| സഃ-അമ്ലോ രസോ, അതിസേവിതോ ദേഹശൈഥില്യം തിമിരാദീംശ്ച കുര്യാത്|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| ലവണഃ സ്തമ്ഭസങ്ഘാതബന്ധവിധ്മാപനോऽഗ്നികൃത്||൧൨|| സ്നേഹനഃ സ്വേദനസ്തീക്ഷ്ണോ രോചനശ്ഛേദഭേദകൃത്| സോऽതിയുക്തോऽസ്രപവനം ഖലതിം പലിതം വലിമ്||൧൩|| തൃട്രകൂഷ്ഠവിഷവീസര്പാന് ജനയേത്ക്ഷപയേദ്ധലമ്| |൧൪|

സ൦-ലവണോ രസഃ സ്തമ്ഭാദിവിധ്മാപനോ വഹ്നികൃത്ത്വാദിയുതശ്ച| സോऽത്യഭ്യസ്തോ വാതരക്താദീന് ജനയേത്| ബലം-പ്രാണം ക്ഷപയേത്|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| തിക്തഃ സ്വയമരോചിഷ്ണുരരുചിം കൃമിതൃഡ്വിഷമ്||൧൪|| കുഷ്ഠമൂര്ച്ഛാജ്വരോത്ക്ലേശദാഹപിത്തകഫാന് ജയേത്| ക്ലേദമേദോവസാമജ്ജശകൃന്മൂത്രോപശോഷണഃ||൧൫|| ലഘുര്മേധ്യോ ഹിമോ രൂക്ഷഃ സ്തന്യകണ്ഠവിശോധനഃ| ധാതുക്ഷയാനിലവ്യാധീനതിയോഗാത്കരോതി സഃ||൧൬||

സ൦-തിക്തോ രസഃ സ്വയം മുഖസ്യാരോചനശീലഃ അരുച്യാദീന് ജയേത്| അരുചിഃ-ആഹാരദ്രവ്യവിഷയേऽനഭിലാഷഃ| സ ച ക്ലേദാദീനാമുപശോഷണഃ| തഥാ, ലഘ്വാദിഗുണയുക്തഃ| സോऽതിസേവിതോ ധാതുക്ഷയാദീന് കരോതി|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

കടുര്ഗലാമയോദര്ദകുഷ്ഠാലസകശോഫജിത്| വ്രണാവസാദനഃ സ്നേഹമേദഃക്ലേദോപശോഷണഃ||൧൭|| ദീപനഃ പാചനോ രുച്യഃ ശോധനോऽന്നസ്യ ശോഷണഃ| ഛിനത്തി ബന്ധാന് സ്രോതാംസി വിവൃണോതി കഫാപഹഃ||൧൮|| കുരുതേ സോऽതിയോഗേന തൃഷ്ണാം ശുക്രബലക്ഷയമ്| മൂര്ച്ഛാമാകുഞ്ചനം കമ്പം കടിപൃഷ്ഠാദിഷു വ്യഥാമ്||൧൯||

സ൦-കടുര്ഗലാമയാദീന് ജയതി| വ്രണസ്യാവസാദനോ-രോഹണഃ| സ്നേഹാദിവിശോഷണോ ദീപനത്വാദിഗുണയുക്തശ്ച| അന്നം ശോഷയതി-വിദഹതി| അന്നശോഷണത്വാച്ഛിനത്തി ബന്ധാന്| സ്രോതാംസി വിവൃണോതി-പ്രസാരയതി| കഫഘ്നശ്ച| സോऽതിനിഷേവിതസ്തൃഷ്ണാദീന് കരോതി|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

കഷായഃ പിത്തകഫഹാ ഗുരുരസ്രവിശോധനഃ| പീഡനോ രോപണഃ ശീതഃ ക്ലേദമേദോവിശോഷണഃ||൨൦|| ആമസംസ്തമ്ഭനോ ഗ്രാഹി രൂക്ഷോऽതി ത്വക്പ്രസാദനഃ| കരോതി ശീലിതഃ സോऽതി വിഷ്ടമ്ഭാധ്മാനഹൃദ്രുജഃ||൨൧|| തൃട്കാര്ശ്യപൌരുഷഭ്രംശസ്രോതോരോധമലഗ്രഹാന്| |൨൨|

സ൦-കഷായഃ പിത്തകഫഘ്നോ ഗുരുത്വാദിയുതോऽതിശയേന ത്വക്പ്രസാദനശ്ച| സോऽപ്യുപയുക്തോ വിഷ്ടമ്ഭാദീന് കരോതി|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

അഥ മധുരാദിസ്കന്ധാന്നിര്ദിശതി- | ഘൃതഹേമഗുഡാക്ഷോഡമോചചോചപരൂഷകമ്||൨൨|| അഭീരുവീരാപനസരാജാദനബലാത്രയമ്| മേദേ ചതസ്രഃ പര്ണിന്യോ ജീവന്തീ ജീവകര്ഷഭൌ||൨൩|| മധൂകം മധുകം ബിമ്ബീ വിദാരീ ശ്രാവണീയുഗമ്| ക്ഷീരശുക്ലാ തുഗാക്ഷീരീ ക്ഷീരിണ്യൌ കാശ്മരീ സഹേ||൨൪|| ക്ഷീരേക്ഷുഗോക്ഷുരക്ഷൌദ്രദ്രാക്ഷാദിര്മധുരോ ഗണഃ| |൨൫|

സ൦-ഹേമ-കാഞ്ഹ്ചനമ്| രാജാദനഃ-ചാഷപ്രിയമ്| ബലാത്രയം-ബലാऽതിബലാ നാഗബലേതി| മേദാ മഹാമേദേതി-മേദാദ്വയമ്| ചതസ്രഃ പര്ണിന്യ ഇതി ശാലിപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ ച| മധൂകം-മധൂകപുഷ്പമ്| മധുകം-മധുയഷ്ടീ| ബിമ്ബീ-ഗോല്ഹാ| ശ്രാവണീയുഗം-ശ്രാവണീ മഹാശ്രാവണീ ച| ക്ഷീരിണീ-കാഞ്ചനക്ഷീരീ| കാശ്മരീ-ഗമ്ഭാരീ| സഹേ-മഹാസഹാ, ക്ഷുദ്രസഹാ ച| ആദിശബ്ദേന തൃണപഞ്ചമൂലമേദോമജ്ജതൈലമധുരദാഡിമപുഷ്കരബീജശൃങ്ഗാടകാശ്വഗന്ധാശ്വദംഷ്ട്രാമൃണാലകശേരുകസിഞ്-ചതികാഖര്ജൂരീതാലമസ്തകാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

ഇദാനീമമ്ലസ്കന്ധമാഹ | അമ്ലോ ധാത്രീഫലാമ്ലീകാമാതുലുങ്ഗാമ്ലവേതസമ്||൨൫|| ദാഡിമം രജതം തക്രം ചുക്രം പാലേവതം ദധി| ആമ്രമാമ്രാതകം ഭവ്യം കപിത്ഥം കരമര്ദകമ്||൨൬||

സ൦-ധാത്രീഫലം-ആമലകമ്| രജതം-രൌപ്യമ്| ചുക്രം-ശുക്തമ്| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| സങ്ഗ്രഹോക്താന്യന്യാന്യപി കോശാമ്രലകുചകുവലകോലബദരൈരാവതപ്രാചീനാമലകമസ്തുധാന്യാമ്ലാദീനീഹൈവ ബോധ്യാനി|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

ലവണസ്കന്ധമാഹ വരം സൌവര്ചലം കൃഷ്ണം ബിഡം സാമുദ്രമൌദ്ഭിദമ്| രോമകം പാംസുജം ശീസം ക്ഷാരശ്ച ലവണോ ഗണഃ||൨൭||

സ൦-വരം-സൈന്ധവമ്, ലവണശ്രേഷ്ഠത്വാത്| ക്ഷാരഃ-സ്വര്ജികാദിഃ|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

തിക്തസ്കന്ധമാഹ- തിക്തഃ പടോലീ ത്രായന്തീ വാലകോശീരചന്ദനമ്| ഭൂനിമ്ബനിമ്ബകടുകാതഗരാഗുരുവത്സകമ്||൨൮|| നക്തമാലദ്വിരജനീമുസ്തമൂര്വാടരൂഷകമ്| പാഠാപാമാര്ഗകാംസ്യായോഗുഡൂചീധന്വയാസകമ്||൨൯|| പഞ്ചമൂലം മഹദ്വ്യാഘ്ര്യൌ വിശാലാऽതിവിഷാ വചാ| |൩൦|

സ൦-നക്തമാലഃ-കരഞ്ജഃ കാംസ്യം-ലോഹഭേദഃ| അയോ-ലോഹമ്|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

കടുസ്കന്ധമാഹ | കടുകോ ഹിഡ്ഗുമരിചകൃമിജിത്പഞ്ചകോലകമ്||൩൦|| കുഠേരാദ്യാ ഹരിതകാഃ പിത്തം മൂത്രമരുഷ്കരമ്| |൩൧|

സ൦-പിത്തം മൂത്രം ഛാഗാദീനാമ്| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| അന്യാനി ച സങ്ഗ്രഹോക്താനി മനഃശിലാസര്ഷപകുഷ്ഠാദീനി ബോധ്യാനി|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

കഷായസ്കന്ധമാഹ- | വര്ഗഃ കഷായഃ പഥ്യാऽക്ഷം ശിരീഷഃ ഖദിരോ മധു||൩൧|| കദമ്ബോദുമ്ബരം മുക്താപ്രവാലാഞ്ജനഗൈരികമ്| ബാലം കപിത്ഥം ഖര്ജൂരം ബിസപദ്മോത്പലാദി ച||൩൨||

സ൦-ആദിശബ്ദേന പ്രിയങ്ഗുരോധ്രകട്വങ്ഗാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

ഇദാനീമേഷാം ഗുണനിരൂപണം കരോതി മധുരം ശ്ലേഷ്മലം പ്രായോ ജീര്ണാച്ഛാലിയവാദൃതേ| മുദ്ഗാദ്ഗോധൂമതഃ ക്ഷൌദ്രാത്സിതായാ ജാങ്ഗലാമിഷാത്||൩൩||

സ൦-പ്രായേണ മധുരം ദ്രവ്യം കഫകൃദ്ഭവതി, ശാല്യാദീന് പുരാണാന് വര്ജയിത്വാ| പ്രായോഗ്രഹണം തൈലമകുഷ്ടാദൌ വ്യഭിചാരദര്ശനാത്| ഏവമുത്തരത്രാപി പ്രായോഗ്രഹണസ്യ പ്രയോജനം വേദ്യമ്|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

പ്രായോऽമ്ലം പിത്തജനനം ദാഡിമാമലകാദൃതേ| |൩൪|

സ൦-അമ്ലം ദ്രവ്യം പ്രായഃ പിത്തകൃത്, ദാഡിമാമലകേ ഹിത്വാ|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| അപഥ്യം ലവണം പ്രായശ്ചക്ഷുഷോऽന്യത്ര സൈന്ധവാത്||൩൪||

സ൦-ലവണം ദ്രവ്യം പ്രായശ്ചക്ഷുഷോऽപഥ്യമ്, സൈന്ധവം വര്ജയിത്വാ|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

തിക്തം കടു ച ഭൂയിഷ്ഠമവൃഷ്യം വാതകോപനമ്| ഋതേऽമൃതാപടോലീഭ്യാം ശുണ്ഠീകൃഷ്ണാരസോനതഃ||൩൫||

സ൦-തിക്തം ദ്രവ്യം കടു ച പ്രായേണാവൃഷ്യം വാതകൃച്ച, ഗുഡൂച്യാദീന് ഹിത്വാ|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

കഷായം പ്രായശഃ ശീതം സ്തമ്ഭനം ചാഭയാം വിനാ| |൩൬|

സ൦-കഷായം ദ്രവ്യം പ്രായേണ ശീതവീര്യം സ്തമ്ഭനം ച ഭവതി, ഹരീതകീം വര്ജയിത്വാ|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| രസാഃ കട്വമ്ലലവണാ വീര്യേണോഷ്ണാ യഥോത്തരമ്||൩൬|| തിക്തഃ കഷായോ മധുരസ്തദ്വദേവ ച ശീതലാഃ| തിക്തഃ കടുഃ കഷായശ്ച രൂക്ഷാ ബദ്ധമലാസ്തഥാ||൩൭|| പട്വമ്ലമധുരാഃ സ്നിഗ്ധാഃ സൃഷ്ടവിണ്മൂത്രമാരുതാഃ| പടോഃ കഷായസ്തസ്മാച്ച മധുരഃ പരമം ഗുരുഃ||൩൮|| ലഘുരമ്ലഃ കടുസ്തസ്മാത്തസ്മാദപി ച തിക്തകഃ| |൩൯|

സ൦-കട്വമ്ലലവണാ രസാ യഥോത്തരമുഷ്ണവീര്യാഃ| കടുരുഷ്ണഃ അമ്ല ഉഷ്ണതരഃ, ലവണ ഉഷ്ണതമഃ| ഏവമുത്തരത്രാപി യഥോത്തരത്വം യോജ്യമ്| തിക്താദയശ്ച തദ്വദേവ യഥോത്തരം ശീതവീര്യാഃ| തേന തിക്തഃ ശീതവീര്യഃ, കഷായഃ ശീതവീര്യതരഃ, മധുരഃ ശീതവീര്യതമ ഇതി സ്ഥിതമ്| തിക്തകടുകഷായാ രൂക്ഷാ വിഷ്ടമ്ഭകൃതശ്ച| തഥേതി യഥോത്തരമിത്യര്ഥഃ| പട്വാദയഃ സ്നിഗ്ധാ നിഃസാരിതവിണ്മൂത്രവാതാശ്ച| തഥേത്യത്രാപി വര്തതേ| അര്ഥാത് ലവണാത്കഷായോ ഗുരുതരഃ, കഷായാന്മധുരഃ പരമം ഗുരുഃ,-അതിശയേന ഗുരുരിത്യര്ഥഃ| അമ്ലോ ലഘുഃ, തസ്മാത്-അമ്ലാത്, കടുര്ലഘുതരഃ, തസ്മാച്ച-കടോഃ, തിക്തോ ലഘുതമഃ|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

ഇദാനീം രസാനാമാധാരദ്വാരേണ സംയോഗാന് കല്പനാം ച വിഭജന്നാഹ | സംയോഗാഃ സപ്തപഞ്ചാശത്കല്പനാ തു ത്രിഷഷ്ടിധാ||൩൯|| രസാനാം യൌഗികത്വേന യഥാസ്ഥൂലം വിഭജ്യതേ| |൪൦|

സ൦-വക്ഷ്യമാണായാ രീത്യാ രസാനാം സംയോഗാഃ സപ്തപഞ്ചാശദ്വിഭജ്യന്ത ഇതി വചനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| കല്പനാ പുനരേഷാം ത്രിഷഷ്ടിധാ വിഭജ്യതേ| കഥം കൃത്വാ കല്പനാ വിഭജ്യതേ ? യഥാസ്ഥൂലമ്,-സ്ഥൂലാനതിക്രമേണ വ്യക്തരസാസ്വാദാനുരൂപതയാ, ന പുനര്യഥാസൂക്ഷ്മമ്| തഥാ ഹി,-രസാനുരസകല്പനയാ തരതമയോഗവശാച്ച രസാനാം കല്പനാ ക്രിയമാണാऽऽനന്ത്യമുപൈതി| തസ്മാദ്യഥാസ്ഥൂലം രസാനാം കല്പനാ ത്രിഷഷ്ടിധാ വിഭജ്യതേ| തഥാ, യൌഗികത്വേന-ശരീരോപയോഗ്യത്വേന|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

ഇദാനീം രസസംയോഗാനാം സങ്ഖ്യാനം വിഭക്തുകാമ ആഹ | ഏകൈകഹീനാസ്താന് പഞ്ചദശ യാന്തി രസാ ദ്വികേ||൪൦|| ത്രികേ സ്വാദുര്ദശാമ്ലഃ ഷട് ത്രീന് പടുസ്തിക്ത ഏകകമ്| ചതുഷ്കേഷു ദശ സ്വാദുശ്ചതുരോऽമ്ലഃ പടുഃ സകൃത്||൪൧|| പഞ്ചകേഷ്വേകമേവാമ്ലോ മധുരഃ പഞ്ച സേവതേ| ദ്രവ്യമേകം ഷഡാസ്വാദമസംയുക്താശ്ച ഷഡ്രസാഃ||൪൨||

സ൦-ദ്വികേ-ദ്വിപരിമാണേ രസാധാരദ്രവ്യസമ്ബന്ധിനീ സംയോഗേ, പഞ്ച രസാഃ-മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകാഃ, താന്-രസാന്, പഞ്ച-അമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായാഖ്യാന്, യാന്തി-സംയുജ്യന്തേ| കിമ്ഭൂതാന് ? ഏകൈകഹീനാന്,-ഏകൈകേന ഹീനാഃ- വിനാകൃതാഃ, ഏകൈകഹീനാഃ, താന്| യേനൈകേന യുക്താസ്തദ്വിയുക്താനിത്യര്ഥഃ| അത്ര ച പഞ്ചാനാം രസാനാം പര്യായേണ പ്രത്യേകമേകൈകഹീനതാവശാത് കര്മത്വേന കര്തൃത്വേന ച സമ്ബന്ധോ വേദ്യഃ| അത ഏവ "ചതുര്ദ്വികൌ പഞ്ചദശപ്രകാരൌ" ഇതി യദ്വക്ഷ്യതി തദുപപന്നമ്| ഏവം മധുരോऽമ്ലാദീന്, അമ്ലോ ലവണാദീന്, ലവണസ്തിക്താദീന്, തിക്തഃ കടുകഷായൌ, കടുഃ കഷായം യാതീതി സ്ഥിതമ്| ദ്വിക ഇതി ദ്വൌ പരിമാണമസ്യ സംയോഗസ്യ| സങ്ഖ്യായാഃ സംജ്ഞേത്യാദിപരിമാണാനുവൃത്തേഃ പരിമാണാര്ഥേ സങ്ഖ്യായാഃ അതിശദന്തായാഃ കനിതി കന്| ഏവം ത്രികാദിഷ്വപി വക്ഷ്യമാണേഷു ലക്ഷണം യോജ്യമ്| ദ്വിരസദ്രവ്യസംയോഗേ പഞ്ചദശ ഭേദാ ഭവന്തി| യഥാ,-മധുരോऽമ്ലം യാതി| ൧| മധുരോ ലവണമ്| ൨| മധുരസ്തിക്തമ്| ൩| മധുരഃ കടുകമ്| ൪| മധുരഃ കഷായമ്| ൫| അമ്ലോ ലവണം യാതി| ൬| അമ്ലസ്തിക്തമ്| ൭| അമ്ലഃ കടുകമ്| ൮| അമ്ലഃ കഷായമ്| ൯| ലവണസ്തിക്തമ്| ൧൦| ലവണഃ കടുകമ്| ൧൧| ലവണഃ കഷായമ്| ൧൨| തിക്തഃ കടുകമ്| ൧൩| തിക്തഃ കഷായമ്| ൧൪| കടുഃ കഷായമിതി| ൧൫| അത്ര ച മധുരസ്യ ഗന്തൃത്വമേവ, ന ഗമ്യത്വമ്, ആദൌ സ്ഥിതത്വാത്| കഷായസ്യ ഗമ്യത്വമേവ, ന ഗന്തൃത്വമ്, അന്ത്യത്വാത്| ഏവം ദ്വിരസസംയോഗേ പഞ്ചദശ| ത്രികേ-ത്രിരസാധാരദ്രവ്യസമ്ബന്ധിനി സംയോഗേ, സ്വാദുഃ-മധുരോ, ദശ സംയോഗാന് യാതി| യഥാ,-മധുരാമ്ലലവണാഃ| ൧| മധുരാമ്ലതിക്തകാഃ| ൨| മധുരാമ്ലകടുകാഃ| ൩| മധുരാമ്ലകഷായാഃ| ൪| സ ഏവ മധുരോऽമ്ലത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ ലവണയുക്തസ്തിക്താദിഭിസ്ത്രിഭിഃ ക്രമേണാന്വിതസ്ത്രീന് സംയോഗാന് യാതി| മധുരലവണതിക്തകാഃ| ൫| മധുരലവണകടുകാഃ| ൬| മധുരലവണകഷായാഃ| ൭| സ ഏവ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ തിക്തയുക്തഃ കടുകഷായാഭ്യാം ക്രമേണാന്വിതോ ദ്വൌ സംയോഗൌ യാതി| മധുരതിക്തകടുകാഃ| ൮| മധുരതിക്തകഷായാഃ| ൯| സ ഏവ തിക്തത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ കടുകാന്വിത ഏകം സംയോഗം യാതി| മധുരകടുകഷായാഃ| ൧൦| ഏവം മധുരോ ദശ സംയോഗാന് യാതി| അമ്ല ഇത്യാദി| ത്രിക ഇതി വര്തതേ| അമ്ലഃ ഷട് സംയോഗാന് യാതി| യഥാ,-അമ്ലലവണതിക്തകാഃ| ൧| അമ്ലലവണകടുകാഃ| ൨| അമ്ലലവണകഷായാഃ| ൩| സ ഏവാമ്ലോ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ തിക്താന്വിതഃ കടുകഷായാഭ്യാം ക്രമേണ യുക്തോ ദ്വൌ സംയോഗൌ യാതി| അമ്ലതിക്തകടുകാഃ| ൪| അമ്ലതിക്തകഷായാഃ| ൫| ഏവം തിക്തത്യാഗേനൈകം സംയോഗം യാതി| അമ്ലകടുകഷായാഃ| ൬| ഇത്യമ്ലഃ ഷട്| ത്രീന് പടുരിതി| ലവണസ്തിക്തയുക്തഃ കടുകഷായാഭ്യാം ക്രമേണാന്വിതോ ദ്വൌ സംയോഗൌ യാതി| ലവണതിക്തകടുകാഃ| ൧| ലവണതിക്തകഷായാഃ| ൨| സ ഏവ തിക്തത്യാഗേനൈകം യാതി| ലവണകടുകഷായാഃ| ൩| ഏവം ലവണസ്ത്രീന് സംയോഗാന് യാതി| തിക്ത ഏകമേവ സംയോഗം യാതി| തിക്തകടുകഷായാഃ| ൧| ഏവം ത്രികസംയോഗേ വിംശതിഃ| ചതുഷ്കേഷ്വിത്യാദി| ചതുഷ്കരസസംയോഗേഷു സ്വാദുര്ദശ സംയോഗാന് യാതി| തത്ര മധുരഃ സാമ്ലോ ലവണാദിഭിഃ ഷട് സംയോഗാന് യാതി| യഥാ,-മധുരാമ്ലലവണതിക്താഃ| ൧| മധുരാമ്ലലവണകടുകാഃ| ൨| മധുരാമ്ലലവണകഷായാഃ| ൩| മധുരാമ്ലതിക്തകടുകാഃ| ൪| മധുരാമ്ലതിക്തകഷായാഃ| ൫| മധുരാമ്ലകടുകഷായാഃ| ൬| സ ഏവ മധുരോऽമ്ലത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ ലവണാന്വിതസ്ത്രീന് സംയോഗാന് യാതി| മധുരലവണതിക്തകടുകാഃ| ൭| മധുരലവണതിക്തകഷായാഃ| ൮| മധുരലവണകടുകഷായാഃ| ൯| സ ഏവ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ തിക്താന്വിത ഏകം സംയോഗം യാതി| മധുരതിക്തകടുകഷായാഃ| ൧൦| ഏവം ചതുഷ്കേഷു മധുരോ ദശ സംയോഗാന് യാതി| ചതുരോऽമ്ല ഇത്യാദി| ചതുഷ്ക ഇതി വര്തതേ| അമ്ലഃ സലവണസ്തിക്താദിഭിസ്ത്രീന് സംയോഗാന് യാംതി| യഥാ,-അമ്ലലവണതിക്തകടുകാഃ| ൧| അമ്ലലവണതിക്തകഷായാഃ| ൨| അമ്ലലവണകടുകകഷായാഃ| ൩| സ ഏവ ലവണത്യാഗേന തത്സ്ഥാനേ തിക്താന്വിത ഏകം സംയോഗം യാതി| അമ്ലതിക്തകടുകകഷായാഃ| ൪| ഏവം ചതുഷ്കേഷ്വമ്ലശ്ചതുരഃ സംയോഗാന് യാതി| പടുഃ സകൃദിതി പടുഃ-ലവണഃ, സകൃത്-ഏകം ഭേദം, യാതി| യഥാ,-ലവണതിക്തകടുകഷായാഃ| ൧| ഏവം ചതുഷ്കേഷു പഞ്ചദശ സംയോഗഭേദാഃ| പഞ്ചകേഷ്വേകമേവാമ്ല ഇതി| പഞ്ചകേഷ്വമ്ലോ രസ ഏകമേവ സംയോഗം സേവതേ| യഥാ,-അമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായാഃ| ൧| മധുരഃ പഞ്ച സേവത ഇതി| മധുരോ രസഃ പഞ്ച സംയോഗാന് സേവതേ| യഥാ,-അമ്ലത്യാഗാത് മധുരലവണതിക്തകടുകഷായാഃ| ൧| ലവണത്യാഗാത് മധുരാമ്ലതിക്തകടുകഷായാഃ| ൨| തിക്തത്യാഗാത് മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായാഃ| ൩| കടുകത്യാഗാത് മധുരാമ്ലലവണതിക്തകഷായാഃ| ൪| കഷായത്യാഗാത് മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകാഃ| ൫| ഏവമേകീകൃതാഃ ഷട്പഞ്ചാശത് സംയോഗാ ഭവന്തി| ദ്രവ്യമിത്യാദി| ഏകം ഷഡ്രസം ദ്രവ്യമിതി സപ്തപഞ്ചാശത്| ഷഡ്രസാഃ പൃഥഗ്ഭൂതാഃ മധുരാമ്ലലവണതിക്തകടുകഷായാ ഇതി| ശര്കരാകാഞ്ചികസൌവര്ചലകിരാതതിക്തമരീചഖദിരാദീനാം യഥാക്രമം മധുരാദയോ രസാ ആസ്വാദ്യന്തേ| ഏവമേതേ ത്രിഷഷ്ടിസങ്ഖ്യാഃ| പദ്യേന ച സുഖസ്മൃത്യൈ രസഭേദാന് ശൃണുഷ്വ മേ| മധുരോऽമ്ലേന പടുനാ തിക്തേന കടുകേന ച|| ൧|| കഷായേണ പൃഥക് സാര്ധമമ്ലസ്തു ലവണേന ച| തിക്തേന കടുനാ സാര്ധം കഷായേണ പൃഥക് സഹ|| ൨|| പടുസ്തിക്തേന കടുനാ കഷായേണ പൃഥക് സഹ| തിക്തസ്തു കടുനാ സാര്ധം കഷായേണ പൃഥക് തഥാ|| ൩|| കടുകസ്തു കഷായേണ ദ്വിസംയോഗ ഇതി സ്മൃതാഃ| ദശ പഞ്ച ച ഭേദാസ്തേ സങ്ഖ്യാതാ, വിംശതിസ്ത്രികേ|| ൪|| മധുരാമ്ലൌ തു പടുനാ തിക്തേന കടുനാ തഥാ| കഷായേണ തഥാ സാര്ധം തഥാ സ്വാദുപടൂ പൃഥക്|| ൫|| തിക്തേന കടുകേനാപി കഷായേണ തഥാ സഹ| സ്വാദുതിക്തൌ തു കടുനാ കഷായേണ പൃഥക് സഹ|| ൬|| സ്വാദൂഷണൌ കഷായേണ സ്വാദോരേവം ദശ ത്രികേ| ഭേദാഃ സ്യുരമ്ലലവണൌ തിക്തേന കടുനാ പൃഥക്|| ൭|| കഷായേണ തഥാ സാര്ധമമ്ലതിക്തൌ പൃഥക് സഹ| കടുകേന കഷായേണ തഥാऽമ്ലകടുകൌ സഹ|| ൮|| കഷായേണേതി ഷട് പ്രോക്താ ഭേദാ അമ്ലസ്യ തു ത്രികേ| പടുതിക്തൌ തു കടുനാ കഷായേണ പൃഥക് സഹ|| ൯|| പടൂഷണൌ കഷായേണ ഭേദാ ഇതി പടോസ്ത്രയഃ| തിക്തോഷണൌ കഷായേണ തിക്തസ്യൈവം സകൃത്സ്മൃതഃ|| ൧൦|| ത്രികേ ഭേദാ ഇതി പ്രോക്താശ്ചതുഷ്കേ ദശ പഞ്ച ച| സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ സാര്ധം തിക്തേന കടുകേന ച|| ൧൧|| പൃഥക്കഷായേണ തഥാ മധുരാമ്ലൌ സതിക്തകൌ| കടുകേന തു സമ്പൃക്തൌ കഷായേണ പൃഥക് തഥാ|| ൧൨|| സ്വാദ്വമ്ലകടുകാഃ സാര്ധം കഷായേണേതി ഷട് സ്മൃതാഃ| സപ്തമശ്ചാത്ര മധുരലവണോഷണതിക്തകൈഃ|| ൧൩|| ഭേദോऽഷ്ടമോ മതഃ സ്വാദുകടുതിക്തകഷായകൈഃ| നവമസ്ത്വത്ര മധുരപടൂഷണകഷായകൈഃ|| ൧൪|| ദശമോऽത്ര ഭവേത്സ്വാദുതിക്തോഷണകഷായകൈഃ| ദശ ഭേദാ ഭവന്ത്യേവം മധുരേണ ചതുഷ്കകേ|| ൧൫|| കടുതിക്താമ്ലവണൈര്ഭേദ ഏകശ്ചതുഷ്കകേ| ദ്വിതീയസ്ത്വമ്ലലവണകഷായകടുകൈഃ സ്മൃതഃ|| ൧൬|| തൃതീയോऽത്ര ഭവേദമ്ലപടുതിക്തകഷായകൈഃ| ചതുര്ഥോऽത്ര ഭവേദമ്ലതിക്തോഷണകഷായകൈഃ|| ൧൭|| ഏവമമ്ലേന ഭേദാഃ സ്യുശ്ചത്വാരോऽത്ര ചതുഷ്കകേ| പടുനൈകോऽത്ര ലവണതിക്തോഷണകഷായകൈഃ|| ൧൮|| ഏവം പഞ്ചദശ ഖ്യാതാശ്ചതുഷ്കരസസങ്ഖ്യയാ| ഷഡ് ഭേദാന് പഞ്ചകേ പ്രാഹുസ്താന് വക്ഷ്യാമി വിഭാഗശഃ|| ൧൯|| ഏകോ ഭേദോऽമ്ലലവണതിക്തോഷണകഷായകൈഃ| ദ്വിതീയഃ സ്വാദുലവണതിക്തോഷണകഷായകൈഃ|| ൨൦|| തൃതീയസ്ത്വമ്ലമധുരതിക്തോഷണകഷായകൈഃ ചതുര്ഥസ്ത്വമ്ലമധുരപടൂഷണകഷായകൈഃ|| ൨൧|| പഞ്ചമസ്ത്വമ്ലമധുരപടുതിക്തകഷായകൈഃ| ഷഷ്ഠോ ഭേദോऽമ്ലമധുരലവണോഷണതിക്തകൈഃ|| ൨൨|| ഷഡ് ഭേദാ ഇതി നിര്ദിഷ്ടാഃ പഞ്ചകേ പ്രവിഭാഗശഃ| ഭേദഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണതിക്തോഷണകഷായകൈഃ|| ൨൩|| ഏക ഏവ ഷഡ്രസേന, പൃഥക്ത്വേന തു ഷട് സ്മൃതാഃ| സ്വാദുരമ്ലോऽഥ ലവണസ്തിക്തശ്ച കടുകസ്തഥാ|| ൨൪|| കഷായ ഇതി ഭേദാഃ സ്യുഃ സര്വതോऽത്ര ത്രിഷഷ്ടിധാ| ക്ഷീരം സുരാ ബിഡം നിമ്ബശ്ചവ്യം പദ്മം രസാശ്രയമ്|| ൨൫|| ദ്രവ്യം സ്വാദുരസാദീനാം ഷണ്ണാം വിദ്ധി യഥാക്രമമ്| ദ്രവ്യം ദ്രവ്യാന്തരേണൈവ യോജയേദ്ദ്വിരസാദിഷു|| ൨൬|| ധാത്രീഫലം ശര്കരയാ ലവണേനാര്ദ്രകം തഥാ| ഏവമാദീനി ദ്രവ്യാണി യോജയേദ്ഭിഷഗുത്തമഃ|| ൨൭|| കാനിചിത് ദ്വിരസാദീനി ദ്രവ്യാണി സ്യുഃ സ്വഭാവതഃ| യഥൈണഃ ഷഡ്രസഃ കൃഷ്ണോ, യഥാ പഞ്ചരസാऽഭയാ|| ൨൮|| മദ്യം പഞ്ചരസം യദ്വത്തിലോ യദ്വച്ചതൂ രസഃ| ഏരണ്ഡതൈലം ത്രിരസം, മാക്ഷികം ദ്വിരസം യഥാ|| ൨൯|| ഘൃതമേകം സ്വാദുരസം മധുരാദിവിഭാഗതഃ| ദിങ്മാത്രാദുദിതാദേവം ശേഷമൂഹ്യം മനീഷിണാ|| ൩൦|| സമ്പ്രതി "ഏകൈകഹീനാന്" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന യേ രസാനാം ഭേദാഃ ശാസ്ത്രകൃതോക്താഃ, താനേവ സങ്ക്ഷേപേണ പ്രകടയിതുമാഹ-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ഷട് പഞ്ചകാഃ, ഷട് ച പൃഥഗ്രസാഃ സ്യു- ശ്ചതുര്ദ്വികൌ പഞ്ചദശപ്രകാരൌ| ഭേദാസ്ത്രികാ വിംശതിരേകമേവ ദ്രവ്യം ഷഡാസ്വാദമിതി ത്രിഷഷ്ടിഃ||൪൩||

സ൦-പഞ്ചകരസാനാം സംയോഗാഃ ഷട്സങ്ഖ്യാഃ, "പഞ്ചകേഷ്വേകമേവാമ്ലേ മധുരഃ പഞ്ച സേവതേ" ഇതി| ഷട് ച പൃഥഗ്രസാഃ, "അസംയുക്താശ്ച ഷഡ്രസാഃ" ഇതി| ചതുരീത്യാദി| ചതുഷ്കഭേദഃ പഞ്ചദശപ്രകാരഃ , ദ്വികഭേദശ്ച പഞ്ചദശപ്രകാരഃ| "ചതുഷ്കേഷു ദശ സ്വാദുശ്ചതുരോऽമ്ലഃ പടുഃ സകൃത്|" ഏവം പഞ്ചദശ പ്രകാരാഃ| "ഏകൈകഹീനാംസ്താന് പഞ്ച പഞ്ച യാന്തി രസാ ദ്വികേ|" ഇതി വചനാത് [ച]| ഭേദാ ഇത്യാദി| ത്രികാഃ-ത്രിഭേദഭിന്നാ ഭേദാ വിംശതിഃ| "ത്രികേ സ്വാദുര്ദശാമ്ലഃ ഷട് ത്രീന് പടുസ്തിക്ത ഏകകമ്|" ഇതി വിംശതിഃ| ഏകമേവ ദ്രവ്യം ഷഡാസ്വാദമ്| ഇതി-ഇത്ഥമ്, രസാനാം ഭേദാസ്ത്രിഷഷ്ടിഃ,-യഥാസ്ഥൂലം ചൈഷാ ത്രിഷഷ്ടിധാ കല്പനാ വ്യാഖ്യാതാ| ഉപജാതിവൃത്തമ്|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

സമ്പ്രതി യഥാസൂക്ഷ്മം പ്രദര്ശയിതുമാഹ തേ രസാനുരസതോ രസഭേദാ- സ്താരതമ്യപരികല്പനായ ച| സമ്ഭവന്തി ഗണനാം സമതീതാ ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ||൪൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രസഭേദീയോ നാമ ദശമോऽധ്യായഃ||൧൦||

സ൦-തേ രസഭേദാഃ-ത്രിഷഷ്ടിരൂപാഃ, രസതോ-രസവശേന, തഥാऽനുരസതോ-അനുരസവശേന, തഥാ താരതമ്യപരികല്പനയാ-അയം മധുരോऽയം മധുരതരോऽയം മധുരതമ ഇത്യേവംരൂപാ യാ തയാ ച, ഗണനാം സമതീതാഃ-സങ്ഖ്യാമതിക്രാന്താഃ സമ്ഭവന്തി| ദോഷേത്യാദി| ദോഷാഃ-വാതാദയോ, ഭേഷജാനി-ഹരീതക്യാദീനി, ദോഷാശ്ച ഭേഷജാനി ച ദോഷഭേഷജാനി, തേഷാം വശോ-അനുരോധഃ സാമര്ഥ്യം വാ, തസ്മാദ്ധേതുഭൂതാദ്രസഭേദാ ഉപയോജ്യാഃ, ന ദോഷമനപേക്ഷ്യ ഭേഷജം വാऽനപേക്ഷ്യ| ഏവമേവോപയോജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൬|൨൩)- "ക്വചിദേകോ രസഃ കല്പ്യഃ സംയുക്താശ്ച രസാഃ ക്വചിത്| ദോഷൌഷധാദീന് സഞ്ചിന്ത്യ ഭിഷജാ സിദ്ധിമിച്ഛതാ||" ഇതി| ദോഷഭേഷജവശാദിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്| ദേശാദിവശാദപി ദോഷാദീന് വീക്ഷ്യ രസഭേദാ ഉപയോജ്യാഃ| യഥാ,-പവനേ ജേതവ്യേ മധുരാമ്ലൌ മധുരാമ്ലലവണാ വേതി| സ്വാഗതാ രനഭഗൈര്ഗുരുകാന്താ ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്ര ശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രസഭേദീയാധ്യായോ ദശമഃ സമാപ്തഃ|| ൧൦||