10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

स०-पूर्वस्मिन्नध्याये (श्लो. १२)- "रसान् भेदैरुत्तरत्रोपदेक्ष्यते" इत्युक्तम्, अतस्तान् रसभेदान् वक्तुं रसभेदीयाध्यायं ब्रूते-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो रसभेदीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||

स०-रसानां भेदो रसभेदः, तस्मै हितो रसभेदीयः, तमध्यायं व्याख्यास्यामः-कथयिष्यामः| "रसनार्थो रसः" इति मुनिः (च. सू. अ. १|६३)| तथा, अब्योनिः, अपामेव रसवत्त्वात्| तथा च मुनिः (च. सू. अ. २५|१३)- "आपो हि रसवत्यः" इति| अपां चात्र्यक्तरसत्वात् प्रतिव्यक्त्यन्यादृशोऽन्यादृशो रसानां महाभूतवैलक्षण्यज आस्वाद आस्वाद्यते| तथा च, मधुररसाधिष्ठतानां क्षीरद्राक्षेक्षुशर्करादीनां प्रतिव्यक्त्यन्यादृशोऽन्यादृशो मधुररसास्वाद उपलभ्यते, न त्वेकरूपः| एवमम्लानामारनालकोलाम्लीकादीनामपि प्रतिद्रव्यमनेकरूप आस्वादविशेष उपलभ्यते, न त्वेक एव|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

पूर्वं च प्रत्यपादि 'षडेव रसाः' इति| तानेव लक्षयति- क्ष्माम्भोग्निक्ष्माम्बुतेजः खवाय्वग्न्यनिलगोनिलैः| द्वयोल्बणैः क्रमाद्भूतैर्मधुरादिरसोद्भवः||१||

स०-पृथिव्यादिभिर्महाभूतैर्द्वयोल्बणैः-ह्याधिकैः, क्रमात्-परिपाट्या, यथासङ्ख्यमित्यर्थः, मधुरादीनां षण्णां रसानामुद्भवो-अभिनिवृत्तिर्भवति| द्वयमुल्बणं येषु भूतेषु तानि द्वयोल्बणानि, तैः द्वयोल्बणैः| द्वयोल्बणशब्दोपादानाच्च द्रव्यवद्रसस्यापि पाञ्चभौतिकत्वमिति प्रतिपादयति| कतमत् पुनर्भूतद्वयं कतमस्मिन् रसेऽधिकमारम्भकं स्यादिति यथासङ्ख्येन दर्शयन्नाह-क्ष्माम्भ इत्यादि| भूमिजलाभ्यामधिकाभ्यां मधुरः, क्ष्माग्निभ्यामम्लः, अम्ब्वग्निभ्यां लवणः, खवायुभ्यां तिक्तकः. अग्निवायुभ्यां कटुकः, क्ष्मानिलाभ्यां कषायः| ननु, यथा भूमितोयाधिक्यान्मधुरः, एवमम्बुवाय्वाधिक्यादन्यो भूम्याकाशाधिक्यादन्य इत्येवमादिविकल्पैरसङ्ख्येयरसप्रसङ्गः प्राप्नोति| अत्रोच्यते| स्वभावाददोषः| एषां भूम्याकाशादीनामीदृशः स्वभावो यत्केनचिदेव भूताधिक्येन व्यवस्थितानि भूम्यादीनि रसान्तरोत्पादनसमर्थानि भवन्ति, न सर्वेणेति|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

ननु, स्वलक्षणं विनाऽनुक्तो रसविशेषः कथं ज्ञायताम् ? इति तल्लक्षणार्थमाह तेषां विद्याद्रसं स्वादु यो वक्त्रमनुलिम्पति| आस्वाद्यमानो देहस्य ह्लादनोऽक्षप्रसादनः||२|| प्रियः पिपीलिकादीनाम्| |३|

स०-तेषां-रसानां मध्ये, य आस्वाद्यमानो वक्त्रमनुलिम्पति-मुखोपदेहं जनयति, तथा देहस्य ह्लादनः-आश्वासकः, तथाऽक्षाणां-इन्द्रियाणां, प्रसादनः-प्रसन्नत्वकृत्, तथा पिपीलिकादीनां प्रियः, तं मधुरं जानीयात्| पिपीलिकादीनां प्रिय एतेनैतद्दर्शयति,-प्रमेहादिषु मूत्रत्वगादौ पिपीलिकोपसर्पणात् माधुर्यानुमानं कृत्वा मधुमेहत्वादि ज्ञायते| आस्वाद्यमान इत्युत्तरत्रापि योज्यम्|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

अम्लः क्षालयते मुखम्| हर्षणो रोमदन्तानामक्षिभ्रुवनिकोचनः||३||

स०-अम्लो रस आसाद्यमानो मुखं क्षालयते-स्रावयति| तथा, रोमदन्तानां हर्षणः-"हृषु अलीके" अलीककारी, उद्वेजक इत्यर्थः| तथा, अक्षिभ्रुवनिकोचनः, अक्षिणी च भ्रुवौचाक्षिभ्रुवम्, अचतुरादिसूत्रे निपातितम्|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

लवणः स्यन्दयत्यास्यं कपोलगलदाहकृत्| |४|

स०-लवणो रसो मुखं स्यन्दयति| तथा, कपोलयोर्गले च दाहं करोति| अन्नस्य रोचन इतीहातिप्रसिद्धत्वान्नोक्तम्| सङ्ग्रहे तु स्पष्टार्थमुक्तम्| यथा (सू. अ. १८)- "कण्ठकपोलं विदहति, अन्नं प्ररोचयति|" इति|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| तिक्तो विशदयत्यास्यं रसनं प्रतिहन्ति च||४||

स०-तिक्तो मुखं विशदयति-अपैच्छिल्ययुक्तं करोति| रसनेन्द्रियं च प्रतिहन्ति-अन्यरसग्रहणशक्तिं नाशयतीत्यर्थः|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

उद्वेजयति जिह्वाग्रं कुर्वंश्चिमिचिमां कटुः| स्रावयत्यक्षिनासास्य कपोलौ दहतीव च||५||

स०-कटुरास्वाद्यमानो जिह्वाग्रमुद्वेजयति-सोद्वेगं करोति| चिमिचिमां कुर्वन्-दहनज्वालासंस्पर्शादिवाक्ष्यादि स्रावयति| गण्डौ च दहतीव|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

कषायो जडयेज्जिह्वां कण्ठस्रोतोविबन्धकृत्| |६|

स०-कषायो जिह्वां जडयति-रसादिक्रियायां मन्दीकरोति| तथा, कण्ठस्य स्रोतांसि-शिराविशेषाः, तेषां विबन्धं करोति| श्वासादीनामयथाप्रवृत्तिमिव कुरुत इत्यर्थः|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| रसानामिति रूपाणिकर्माणिमधुरो रसः||६|| आजन्मसात्म्यात्कुरुते धातूनां प्रबलं बलम्| बालवृद्धक्षतक्षीणवर्णकेशेन्द्रियौजसाम्||७|| प्रशस्तो बृंहणः कण्ठ्यः स्तन्यसन्धानकृद्गुरुः| आयुष्यो जीवनः स्निग्धः पित्तानिलविषापहः||८|| कुरुतेऽप्युपयोगेन स मेदःश्लेष्मजान् गदान्| स्थौल्याग्निसादसन्न्यासमेहगण्डार्बुदादिकान्||९||

स०-इति-परिसमाप्तौ| रसानां मधुरदीनां रूपाणि-लक्षणानि समाप्तानि| सम्प्रति तेषां कर्म यथास्वं प्रदर्शयन्नाह- स०-कर्माणीति| वक्ष्यमाणानीति वाक्यशेषः| अथ को रसः किं कर्म करोति ? इत्याह- स०-मधुरो रसो धातूनां बलं प्रबलं कुरुते-प्रकृष्टतया शक्त्या युक्तं बलं जनयेत्, निजं बलं यत् तत्प्रकृष्टं जनयतीत्यर्थः| कुतः ? आजन्मसात्म्यात्,-जन्मप्रभृति देहस्य सात्म्यादित्यर्थः| बालभाव एव हि क्षीरादिना पुरुषस्य वृत्तिः| तथा, बालादीनां प्रशस्तो-हितः| ओजसोऽधिकवर्धनत्वात् प्रशस्तः| "ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्|" इत्योजोलक्षणं (हृ. सू. अ. ११|३७) वक्ष्यति| तथा, बृंहणः कण्ठ्यश्च| स्तन्यं-क्षीरम्, सन्धानं-श्लेषः, ते करोतीति स्तन्यसन्धानकृत् गुरुश्च| तथा, आयुष्यादिगुणः| ननु, आयुष्यजीवनयोरेकार्थत्वादेकतरोपादानमेव युक्तम्| मैवम्| एतयोर्भिन्नार्थत्वात्| तथा हि,-आयुष्यः स उच्यते योऽपरिमितायुषो हितः, अधिकायुषो हेतुत्वात्| तथा च मुनिः-(च. सू अ. १|२५)- "तेनायुरमितं लेभे" इति| यस्त्वायुषो नियतरूपस्य तामेव मर्यादामनुबध्नाति, स जीवयतीति जीवन उच्यते| तदनयोः स्पष्ट एव भेदः| तथा, जीवनमोजस्यमित्यभिन्नार्थौ, किन्त्वेतयोरपीह यदुपादानं तदोजसो द्विविधाया अपि वृद्धेः कारकोऽयमिति प्रतिपादयितुम्| तथा च,-मधुरो रसो रुधिरादिक्रमेणौजसो वृद्धिकरः सामान्याद्विशेषाच्च| यथा,-क्षीरं धातुवर्धनमुक्तं वृष्यं च| तत्र धातुवर्धनत्वेनैव वृष्यत्वस्योक्तत्वाद्वृष्यशब्दोपादानं यान्यन्यानि वृष्याणि द्रव्याण्यात्मगुप्तादीनि, तेभ्यः सकाशाद्विशेषेणाश्वेववृद्धिकरमिति द्योतयितुं कृतमिति| कुरुत इत्यादि| सः-मधुरो रसः, अत्युपयोगेन-अतिसेवया, मेदःश्लेष्मोत्थान् रोगान् करोति| कांस्तान् ? इत्याह-स्थौल्यादिकान्|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

अम्लोऽग्निदीप्तिकृत्स्निग्धो हृद्यः पाचनरोचनः| उष्णवीर्यो हिमस्पर्शः प्रीणनः क्लेदनो लग़ुः||१०|| करोति कफपितास्रं मूढवातानुलोमनः| सोऽत्यभ्यस्तस्तनोः कुर्याच्छैथिल्यं तिमिरं भ्रमम्||११|| कण्डुपाण्डुत्ववीसर्पशोफविस्फोटतृड्ज्वरान्| |१२|

स०-अम्लो रसोऽग्निदीप्तिकृत्त्वादियुतः| तथा, कफपित्तास्रं करोति| मूढं-अननुलोमगं, वातमनुलोमयतीति-मूढवातानुलोमनः| सः-अम्लो रसो, अतिसेवितो देहशैथिल्यं तिमिरादींश्च कुर्यात्|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| लवणः स्तम्भसङ्ग़ातबन्धविध्मापनोऽग्निकृत्||१२|| स्नेहनः स्वेदनस्तीक्ष्णो रोचनश्छेदभेदकृत्| सोऽतियुक्तोऽस्रपवनं ख़लतिं पलितं वलिम्||१३|| तृट्रकूष्ठविषवीसर्पान् जनयेत्क्षपयेद्धलम्| |१४|

स०-लवणो रसः स्तम्भादिविध्मापनो वह्निकृत्त्वादियुतश्च| सोऽत्यभ्यस्तो वातरक्तादीन् जनयेत्| बलं-प्राणं क्षपयेत्|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| तिक्तः स्वयमरोचिष्णुररुचिं कृमितृड्विषम्||१४|| कुष्ठमूर्च्छाज्वरोत्क्लेशदाहपित्तकफान् जयेत्| क्लेदमेदोवसामज्जशकृन्मूत्रोपशोषणः||१५|| लघुर्मेध्यो हिमो रूक्षः स्तन्यकण्ठविशोधनः| धातुक्षयानिलव्याधीनतियोगात्करोति सः||१६||

स०-तिक्तो रसः स्वयं मुखस्यारोचनशीलः अरुच्यादीन् जयेत्| अरुचिः-आहारद्रव्यविषयेऽनभिलाषः| स च क्लेदादीनामुपशोषणः| तथा, लघ्वादिगुणयुक्तः| सोऽतिसेवितो धातुक्षयादीन् करोति|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

कटुर्गलामयोदर्दकुष्ठालसकशोफजित्| व्रणावसादनः स्नेहमेदःक्लेदोपशोषणः||१७|| दीपनः पाचनो रुच्यः शोधनोऽन्नस्य शोषणः| छिनत्ति बन्धान् स्रोतांसि विवृणोति कफापहः||१८|| कुरुते सोऽतियोगेन तृष्णां शुक्रबलक्षयम्| मूर्च्छामाकुञ्चनं कम्पं कटिपृष्ठादिषु व्यथाम्||१९||

स०-कटुर्गलामयादीन् जयति| व्रणस्यावसादनो-रोहणः| स्नेहादिविशोषणो दीपनत्वादिगुणयुक्तश्च| अन्नं शोषयति-विदहति| अन्नशोषणत्वाच्छिनत्ति बन्धान्| स्रोतांसि विवृणोति-प्रसारयति| कफघ्नश्च| सोऽतिनिषेवितस्तृष्णादीन् करोति|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

कषायः पित्तकफहा गुरुरस्रविशोधनः| पीडनो रोपणः शीतः क्लेदमेदोविशोषणः||२०|| आमसंस्तम्भनो ग्राहि रूक्षोऽति त्वक्प्रसादनः| करोति शीलितः सोऽति विष्टम्भाध्मानहृद्रुजः||२१|| तृट्कार्श्यपौरुषभ्रंशस्रोतोरोधमलग्रहान्| |२२|

स०-कषायः पित्तकफघ्नो गुरुत्वादियुतोऽतिशयेन त्वक्प्रसादनश्च| सोऽप्युपयुक्तो विष्टम्भादीन् करोति|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

अथ मधुरादिस्कन्धान्निर्दिशति- | घृतहेमगुडाक्षोडमोचचोचपरूषकम्||२२|| अभीरुवीरापनसराजादनबलात्रयम्| मेदे चतस्रः पर्णिन्यो जीवन्ती जीवकर्षभौ||२३|| मधूकं मधुकं बिम्बी विदारी श्रावणीयुगम्| क्षीरशुक्ला तुगाक्षीरी क्षीरिण्यौ काश्मरी सहे||२४|| क्षीरेक्षुगोक्षुरक्षौद्रद्राक्षादिर्मधुरो गणः| |२५|

स०-हेम-काञ्ह्चनम्| राजादनः-चाषप्रियम्| बलात्रयं-बलाऽतिबला नागबलेति| मेदा महामेदेति-मेदाद्वयम्| चतस्रः पर्णिन्य इति शालिपर्णी पृश्निपर्णी मुद्गपर्णी माषपर्णी च| मधूकं-मधूकपुष्पम्| मधुकं-मधुयष्टी| बिम्बी-गोल्हा| श्रावणीयुगं-श्रावणी महाश्रावणी च| क्षीरिणी-काञ्चनक्षीरी| काश्मरी-गम्भारी| सहे-महासहा, क्षुद्रसहा च| आदिशब्देन तृणपञ्चमूलमेदोमज्जतैलमधुरदाडिमपुष्करबीजशृङ्गाटकाश्वगन्धाश्वदंष्ट्रामृणालकशेरुकसिञ्-चतिकाखर्जूरीतालमस्तकादीनि गृह्यन्ते|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

इदानीमम्लस्कन्धमाह | अम्लो धात्रीफलाम्लीकामातुलुङ्गाम्लवेतसम्||२५|| दाडिमं रजतं तक्रं चुक्रं पालेवतं दधि| आम्रमाम्रातकं भव्यं कपित्थं करमर्दकम्||२६||

स०-धात्रीफलं-आमलकम्| रजतं-रौप्यम्| चुक्रं-शुक्तम्| उपलक्षणं चेदम्| सङ्ग्रहोक्तान्यन्यान्यपि कोशाम्रलकुचकुवलकोलबदरैरावतप्राचीनामलकमस्तुधान्याम्लादीनीहैव बोध्यानि|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

लवणस्कन्धमाह वरं सौवर्चलं कृष्णं बिडं सामुद्रमौद्भिदम्| रोमकं पांसुजं शीसं क्षारश्च लवणो गणः||२७||

स०-वरं-सैन्धवम्, लवणश्रेष्ठत्वात्| क्षारः-स्वर्जिकादिः|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

तिक्तस्कन्धमाह- तिक्तः पटोली त्रायन्ती वालकोशीरचन्दनम्| भूनिम्बनिम्बकटुकातगरागुरुवत्सकम्||२८|| नक्तमालद्विरजनीमुस्तमूर्वाटरूषकम्| पाठापामार्गकांस्यायोगुडूचीधन्वयासकम्||२९|| पञ्चमूलं महद्व्याघ्र्यौ विशालाऽतिविषा वचा| |३०|

स०-नक्तमालः-करञ्जः कांस्यं-लोहभेदः| अयो-लोहम्|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

कटुस्कन्धमाह | कटुको हिड्गुमरिचकृमिजित्पञ्चकोलकम्||३०|| कुठेराद्या हरितकाः पित्तं मूत्रमरुष्करम्| |३१|

स०-पित्तं मूत्रं छागादीनाम्| उपलक्षणं चेदम्| अन्यानि च सङ्ग्रहोक्तानि मनःशिलासर्षपकुष्ठादीनि बोध्यानि|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

कषायस्कन्धमाह- | वर्गः कषायः पथ्याऽक्षं शिरीषः खदिरो मधु||३१|| कदम्बोदुम्बरं मुक्ताप्रवालाञ्जनगैरिकम्| बालं कपित्थं खर्जूरं बिसपद्मोत्पलादि च||३२||

स०-आदिशब्देन प्रियङ्गुरोध्रकट्वङ्गादीनि गृह्यन्ते|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

इदानीमेषां गुणनिरूपणं करोति मधुरं श्लेष्मलं प्रायो जीर्णाच्छालियवादृते| मुद्गाद्गोधूमतः क्षौद्रात्सिताया जाङ्गलामिषात्||३३||

स०-प्रायेण मधुरं द्रव्यं कफकृद्भवति, शाल्यादीन् पुराणान् वर्जयित्वा| प्रायोग्रहणं तैलमकुष्टादौ व्यभिचारदर्शनात्| एवमुत्तरत्रापि प्रायोग्रहणस्य प्रयोजनं वेद्यम्|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकादृते| |३४|

स०-अम्लं द्रव्यं प्रायः पित्तकृत्, दाडिमामलके हित्वा|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| अपथ्यं लवणं प्रायश्चक्षुषोऽन्यत्र सैन्धवात्||३४||

स०-लवणं द्रव्यं प्रायश्चक्षुषोऽपथ्यम्, सैन्धवं वर्जयित्वा|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

तिक्तं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं वातकोपनम्| ऋतेऽमृतापटोलीभ्यां शुण्ठीकृष्णारसोनतः||३५||

स०-तिक्तं द्रव्यं कटु च प्रायेणावृष्यं वातकृच्च, गुडूच्यादीन् हित्वा|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

कषायं प्रायशः शीतं स्तम्भनं चाभयां विना| |३६|

स०-कषायं द्रव्यं प्रायेण शीतवीर्यं स्तम्भनं च भवति, हरीतकीं वर्जयित्वा|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| रसाः कट्वम्ललवणा वीर्येणोष्णा यथोत्तरम्||३६|| तिक्तः कषायो मधुरस्तद्वदेव च शीतलाः| तिक्तः कटुः कषायश्च रूक्षा बद्धमलास्तथा||३७|| पट्वम्लमधुराः स्निग्धाः सृष्टविण्मूत्रमारुताः| पटोः कषायस्तस्माच्च मधुरः परमं गुरुः||३८|| लघुरम्लः कटुस्तस्मात्तस्मादपि च तिक्तकः| |३९|

स०-कट्वम्ललवणा रसा यथोत्तरमुष्णवीर्याः| कटुरुष्णः अम्ल उष्णतरः, लवण उष्णतमः| एवमुत्तरत्रापि यथोत्तरत्वं योज्यम्| तिक्तादयश्च तद्वदेव यथोत्तरं शीतवीर्याः| तेन तिक्तः शीतवीर्यः, कषायः शीतवीर्यतरः, मधुरः शीतवीर्यतम इति स्थितम्| तिक्तकटुकषाया रूक्षा विष्टम्भकृतश्च| तथेति यथोत्तरमित्यर्थः| पट्वादयः स्निग्धा निःसारितविण्मूत्रवाताश्च| तथेत्यत्रापि वर्तते| अर्थात् लवणात्कषायो गुरुतरः, कषायान्मधुरः परमं गुरुः,-अतिशयेन गुरुरित्यर्थः| अम्लो लघुः, तस्मात्-अम्लात्, कटुर्लघुतरः, तस्माच्च-कटोः, तिक्तो लघुतमः|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

इदानीं रसानामाधारद्वारेण संयोगान् कल्पनां च विभजन्नाह | संयोगाः सप्तपञ्चाशत्कल्पना तु त्रिषष्टिधा||३९|| रसानां यौगिकत्वेन यथास्थूलं विभज्यते| |४०|

स०-वक्ष्यमाणाया रीत्या रसानां संयोगाः सप्तपञ्चाशद्विभज्यन्त इति वचनविपरिणामेन सम्बन्धः| कल्पना पुनरेषां त्रिषष्टिधा विभज्यते| कथं कृत्वा कल्पना विभज्यते ? यथास्थूलम्,-स्थूलानतिक्रमेण व्यक्तरसास्वादानुरूपतया, न पुनर्यथासूक्ष्मम्| तथा हि,-रसानुरसकल्पनया तरतमयोगवशाच्च रसानां कल्पना क्रियमाणाऽऽनन्त्यमुपैति| तस्माद्यथास्थूलं रसानां कल्पना त्रिषष्टिधा विभज्यते| तथा, यौगिकत्वेन-शरीरोपयोग्यत्वेन|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

इदानीं रससंयोगानां सङ्ख़्यानं विभक्तुकाम आह | एकैकहीनास्तान् पञ्चदश यान्ति रसा द्विके||४०|| त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एककम्| चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत्||४१|| पञ्चकेष्वेकमेवाम्लो मधुरः पञ्च सेवते| द्रव्यमेकं षडास्वादमसंयुक्ताश्च षड्रसाः||४२||

स०-द्विके-द्विपरिमाणे रसाधारद्रव्यसम्बन्धिनी संयोगे, पञ्च रसाः-मधुराम्ललवणतिक्तकटुकाः, तान्-रसान्, पञ्च-अम्ललवणतिक्तकटुकषायाख़्यान्, यान्ति-संयुज्यन्ते| किम्भूतान् ? एकैकहीनान्,-एकैकेन हीनाः- विनाकृताः, एकैकहीनाः, तान्| येनैकेन युक्तास्तद्वियुक्तानित्यर्थः| अत्र च पञ्चानां रसानां पर्यायेण प्रत्येकमेकैकहीनतावशात् कर्मत्वेन कर्तृत्वेन च सम्बन्धो वेद्यः| अत एव "चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ" इति यद्वक्ष्यति तदुपपन्नम्| एवं मधुरोऽम्लादीन्, अम्लो लवणादीन्, लवणस्तिक्तादीन्, तिक्तः कटुकषायौ, कटुः कषायं यातीति स्थितम्| द्विक इति द्वौ परिमाणमस्य संयोगस्य| सङ्ख़्यायाः संज्ञेत्यादिपरिमाणानुवृत्तेः परिमाणार्थे सङ्ख़्यायाः अतिशदन्तायाः कनिति कन्| एवं त्रिकादिष्वपि वक्ष्यमाणेषु लक्षणं योज्यम्| द्विरसद्रव्यसंयोगे पञ्चदश भेदा भवन्ति| यथा,-मधुरोऽम्लं याति| १| मधुरो लवणम्| २| मधुरस्तिक्तम्| ३| मधुरः कटुकम्| ४| मधुरः कषायम्| ५| अम्लो लवणं याति| ६| अम्लस्तिक्तम्| ७| अम्लः कटुकम्| ८| अम्लः कषायम्| ९| लवणस्तिक्तम्| १०| लवणः कटुकम्| ११| लवणः कषायम्| १२| तिक्तः कटुकम्| १३| तिक्तः कषायम्| १४| कटुः कषायमिति| १५| अत्र च मधुरस्य गन्तृत्वमेव, न गम्यत्वम्, आदौ स्थितत्वात्| कषायस्य गम्यत्वमेव, न गन्तृत्वम्, अन्त्यत्वात्| एवं द्विरससंयोगे पञ्चदश| त्रिके-त्रिरसाधारद्रव्यसम्बन्धिनि संयोगे, स्वादुः-मधुरो, दश संयोगान् याति| यथा,-मधुराम्ललवणाः| १| मधुराम्लतिक्तकाः| २| मधुराम्लकटुकाः| ३| मधुराम्लकषायाः| ४| स एव मधुरोऽम्लत्यागेन तत्स्थाने लवणयुक्तस्तिक्तादिभिस्त्रिभिः क्रमेणान्वितस्त्रीन् संयोगान् याति| मधुरलवणतिक्तकाः| ५| मधुरलवणकटुकाः| ६| मधुरलवणकषायाः| ७| स एव लवणत्यागेन तत्स्थाने तिक्तयुक्तः कटुकषायाभ्यां क्रमेणान्वितो द्वौ संयोगौ याति| मधुरतिक्तकटुकाः| ८| मधुरतिक्तकषायाः| ९| स एव तिक्तत्यागेन तत्स्थाने कटुकान्वित एकं संयोगं याति| मधुरकटुकषायाः| १०| एवं मधुरो दश संयोगान् याति| अम्ल इत्यादि| त्रिक इति वर्तते| अम्लः षट् संयोगान् याति| यथा,-अम्ललवणतिक्तकाः| १| अम्ललवणकटुकाः| २| अम्ललवणकषायाः| ३| स एवाम्लो लवणत्यागेन तत्स्थाने तिक्तान्वितः कटुकषायाभ्यां क्रमेण युक्तो द्वौ संयोगौ याति| अम्लतिक्तकटुकाः| ४| अम्लतिक्तकषायाः| ५| एवं तिक्तत्यागेनैकं संयोगं याति| अम्लकटुकषायाः| ६| इत्यम्लः षट्| त्रीन् पटुरिति| लवणस्तिक्तयुक्तः कटुकषायाभ्यां क्रमेणान्वितो द्वौ संयोगौ याति| लवणतिक्तकटुकाः| १| लवणतिक्तकषायाः| २| स एव तिक्तत्यागेनैकं याति| लवणकटुकषायाः| ३| एवं लवणस्त्रीन् संयोगान् याति| तिक्त एकमेव संयोगं याति| तिक्तकटुकषायाः| १| एवं त्रिकसंयोगे विंशतिः| चतुष्केष्वित्यादि| चतुष्करससंयोगेषु स्वादुर्दश संयोगान् याति| तत्र मधुरः साम्लो लवणादिभिः षट् संयोगान् याति| यथा,-मधुराम्ललवणतिक्ताः| १| मधुराम्ललवणकटुकाः| २| मधुराम्ललवणकषायाः| ३| मधुराम्लतिक्तकटुकाः| ४| मधुराम्लतिक्तकषायाः| ५| मधुराम्लकटुकषायाः| ६| स एव मधुरोऽम्लत्यागेन तत्स्थाने लवणान्वितस्त्रीन् संयोगान् याति| मधुरलवणतिक्तकटुकाः| ७| मधुरलवणतिक्तकषायाः| ८| मधुरलवणकटुकषायाः| ९| स एव लवणत्यागेन तत्स्थाने तिक्तान्वित एकं संयोगं याति| मधुरतिक्तकटुकषायाः| १०| एवं चतुष्केषु मधुरो दश संयोगान् याति| चतुरोऽम्ल इत्यादि| चतुष्क इति वर्तते| अम्लः सलवणस्तिक्तादिभिस्त्रीन् संयोगान् यांति| यथा,-अम्ललवणतिक्तकटुकाः| १| अम्ललवणतिक्तकषायाः| २| अम्ललवणकटुककषायाः| ३| स एव लवणत्यागेन तत्स्थाने तिक्तान्वित एकं संयोगं याति| अम्लतिक्तकटुककषायाः| ४| एवं चतुष्केष्वम्लश्चतुरः संयोगान् याति| पटुः सकृदिति पटुः-लवणः, सकृत्-एकं भेदं, याति| यथा,-लवणतिक्तकटुकषायाः| १| एवं चतुष्केषु पञ्चदश संयोगभेदाः| पञ्चकेष्वेकमेवाम्ल इति| पञ्चकेष्वम्लो रस एकमेव संयोगं सेवते| यथा,-अम्ललवणतिक्तकटुकषायाः| १| मधुरः पञ्च सेवत इति| मधुरो रसः पञ्च संयोगान् सेवते| यथा,-अम्लत्यागात् मधुरलवणतिक्तकटुकषायाः| १| लवणत्यागात् मधुराम्लतिक्तकटुकषायाः| २| तिक्तत्यागात् मधुराम्ललवणकटुकषायाः| ३| कटुकत्यागात् मधुराम्ललवणतिक्तकषायाः| ४| कषायत्यागात् मधुराम्ललवणतिक्तकटुकाः| ५| एवमेकीकृताः षट्पञ्चाशत् संयोगा भवन्ति| द्रव्यमित्यादि| एकं षड्रसं द्रव्यमिति सप्तपञ्चाशत्| षड्रसाः पृथग्भूताः मधुराम्ललवणतिक्तकटुकषाया इति| शर्कराकाञ्चिकसौवर्चलकिराततिक्तमरीचख़दिरादीनां यथाक्रमं मधुरादयो रसा आस्वाद्यन्ते| एवमेते त्रिषष्टिसङ्ख़्याः| पद्येन च सुख़स्मृत्यै रसभेदान् शृणुष्व मे| मधुरोऽम्लेन पटुना तिक्तेन कटुकेन च|| १|| कषायेण पृथक् सार्धमम्लस्तु लवणेन च| तिक्तेन कटुना सार्धं कषायेण पृथक् सह|| २|| पटुस्तिक्तेन कटुना कषायेण पृथक् सह| तिक्तस्तु कटुना सार्धं कषायेण पृथक् तथा|| ३|| कटुकस्तु कषायेण द्विसंयोग इति स्मृताः| दश पञ्च च भेदास्ते सङ्ख़्याता, विंशतिस्त्रिके|| ४|| मधुराम्लौ तु पटुना तिक्तेन कटुना तथा| कषायेण तथा सार्धं तथा स्वादुपटू पृथक्|| ५|| तिक्तेन कटुकेनापि कषायेण तथा सह| स्वादुतिक्तौ तु कटुना कषायेण पृथक् सह|| ६|| स्वादूषणौ कषायेण स्वादोरेवं दश त्रिके| भेदाः स्युरम्ललवणौ तिक्तेन कटुना पृथक्|| ७|| कषायेण तथा सार्धमम्लतिक्तौ पृथक् सह| कटुकेन कषायेण तथाऽम्लकटुकौ सह|| ८|| कषायेणेति षट् प्रोक्ता भेदा अम्लस्य तु त्रिके| पटुतिक्तौ तु कटुना कषायेण पृथक् सह|| ९|| पटूषणौ कषायेण भेदा इति पटोस्त्रयः| तिक्तोषणौ कषायेण तिक्तस्यैवं सकृत्स्मृतः|| १०|| त्रिके भेदा इति प्रोक्ताश्चतुष्के दश पञ्च च| स्वाद्वम्ललवणाः सार्धं तिक्तेन कटुकेन च|| ११|| पृथक्कषायेण तथा मधुराम्लौ सतिक्तकौ| कटुकेन तु सम्पृक्तौ कषायेण पृथक् तथा|| १२|| स्वाद्वम्लकटुकाः सार्धं कषायेणेति षट् स्मृताः| सप्तमश्चात्र मधुरलवणोषणतिक्तकैः|| १३|| भेदोऽष्टमो मतः स्वादुकटुतिक्तकषायकैः| नवमस्त्वत्र मधुरपटूषणकषायकैः|| १४|| दशमोऽत्र भवेत्स्वादुतिक्तोषणकषायकैः| दश भेदा भवन्त्येवं मधुरेण चतुष्कके|| १५|| कटुतिक्ताम्लवणैर्भेद एकश्चतुष्कके| द्वितीयस्त्वम्ललवणकषायकटुकैः स्मृतः|| १६|| तृतीयोऽत्र भवेदम्लपटुतिक्तकषायकैः| चतुर्थोऽत्र भवेदम्लतिक्तोषणकषायकैः|| १७|| एवमम्लेन भेदाः स्युश्चत्वारोऽत्र चतुष्कके| पटुनैकोऽत्र लवणतिक्तोषणकषायकैः|| १८|| एवं पञ्चदश ख़्याताश्चतुष्करससङ्ख़्यया| षड् भेदान् पञ्चके प्राहुस्तान् वक्ष्यामि विभागशः|| १९|| एको भेदोऽम्ललवणतिक्तोषणकषायकैः| द्वितीयः स्वादुलवणतिक्तोषणकषायकैः|| २०|| तृतीयस्त्वम्लमधुरतिक्तोषणकषायकैः चतुर्थस्त्वम्लमधुरपटूषणकषायकैः|| २१|| पञ्चमस्त्वम्लमधुरपटुतिक्तकषायकैः| षष्ठो भेदोऽम्लमधुरलवणोषणतिक्तकैः|| २२|| षड् भेदा इति निर्दिष्टाः पञ्चके प्रविभागशः| भेदः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकैः|| २३|| एक एव षड्रसेन, पृथक्त्वेन तु षट् स्मृताः| स्वादुरम्लोऽथ लवणस्तिक्तश्च कटुकस्तथा|| २४|| कषाय इति भेदाः स्युः सर्वतोऽत्र त्रिषष्टिधा| क्षीरं सुरा बिडं निम्बश्चव्यं पद्मं रसाश्रयम्|| २५|| द्रव्यं स्वादुरसादीनां षण्णां विद्धि यथाक्रमम्| द्रव्यं द्रव्यान्तरेणैव योजयेद्द्विरसादिषु|| २६|| धात्रीफलं शर्करया लवणेनार्द्रकं तथा| एवमादीनि द्रव्याणि योजयेद्भिषगुत्तमः|| २७|| कानिचित् द्विरसादीनि द्रव्याणि स्युः स्वभावतः| यथैणः षड्रसः कृष्णो, यथा पञ्चरसाऽभया|| २८|| मद्यं पञ्चरसं यद्वत्तिलो यद्वच्चतू रसः| एरण्डतैलं त्रिरसं, माक्षिकं द्विरसं यथा|| २९|| ग़ृतमेकं स्वादुरसं मधुरादिविभागतः| दिङ्मात्रादुदितादेवं शेषमूह्यं मनीषिणा|| ३०|| सम्प्रति "एकैकहीनान्" इत्यादिना ग्रन्थेन ये रसानां भेदाः शास्त्रकृतोक्ताः, तानेव सङ्क्षेपेण प्रकटयितुमाह-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

षट् पञ्चकाः, षट् च पृथग्रसाः स्यु- श्चतुर्द्विकौ पञ्चदशप्रकारौ| भेदास्त्रिका विंशतिरेकमेव द्रव्यं षडास्वादमिति त्रिषष्टिः||४३||

स०-पञ्चकरसानां संयोगाः षट्सङ्ख्याः, "पञ्चकेष्वेकमेवाम्ले मधुरः पञ्च सेवते" इति| षट् च पृथग्रसाः, "असंयुक्ताश्च षड्रसाः" इति| चतुरीत्यादि| चतुष्कभेदः पञ्चदशप्रकारः , द्विकभेदश्च पञ्चदशप्रकारः| "चतुष्केषु दश स्वादुश्चतुरोऽम्लः पटुः सकृत्|" एवं पञ्चदश प्रकाराः| "एकैकहीनांस्तान् पञ्च पञ्च यान्ति रसा द्विके|" इति वचनात् [च]| भेदा इत्यादि| त्रिकाः-त्रिभेदभिन्ना भेदा विंशतिः| "त्रिके स्वादुर्दशाम्लः षट् त्रीन् पटुस्तिक्त एककम्|" इति विंशतिः| एकमेव द्रव्यं षडास्वादम्| इति-इत्थम्, रसानां भेदास्त्रिषष्टिः,-यथास्थूलं चैषा त्रिषष्टिधा कल्पना व्याख्याता| उपजातिवृत्तम्|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

सम्प्रति यथासूक्ष्मं प्रदर्शयितुमाह ते रसानुरसतो रसभेदा- स्तारतम्यपरिकल्पनाय च| सम्भवन्ति गणनां समतीता दोषभेषजवशादुपयोज्याः||४४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रसभेदीयो नाम दशमोऽध्यायः||१०||

स०-ते रसभेदाः-त्रिषष्टिरूपाः, रसतो-रसवशेन, तथाऽनुरसतो-अनुरसवशेन, तथा तारतम्यपरिकल्पनया-अयं मधुरोऽयं मधुरतरोऽयं मधुरतम इत्येवंरूपा या तया च, गणनां समतीताः-सङ्ख्यामतिक्रान्ताः सम्भवन्ति| दोषेत्यादि| दोषाः-वातादयो, भेषजानि-हरीतक्यादीनि, दोषाश्च भेषजानि च दोषभेषजानि, तेषां वशो-अनुरोधः सामर्थ्यं वा, तस्माद्धेतुभूताद्रसभेदा उपयोज्याः, न दोषमनपेक्ष्य भेषजं वाऽनपेक्ष्य| एवमेवोपयोज्या इत्यर्थः| तथा च मुनिः (च. सू. अ. २६|२३)- "क्वचिदेको रसः कल्प्यः संयुक्ताश्च रसाः क्वचित्| दोषौषधादीन् सञ्चिन्त्य भिषजा सिद्धिमिच्छता||" इति| दोषभेषजवशादित्युपलक्षणार्थम्| देशादिवशादपि दोषादीन् वीक्ष्य रसभेदा उपयोज्याः| यथा,-पवने जेतव्ये मधुराम्लौ मधुराम्ललवणा वेति| स्वागता रनभगैर्गुरुकान्ता इति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्र श्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने रसभेदीयाध्यायो दशमः समाप्तः|| १०||