10. rasabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ௦-பூர்வஸ்மிந்நத்யாயே (ஶ்லோ. ௧௨)- "ரஸாந் பேதைருத்தரத்ரோபதேக்ஷ்யதே" இத்யுக்தம், அதஸ்தாந் ரஸபேதாந் வக்துஂ ரஸபேதீயாத்யாயஂ ப்ரூதே-

Adhikarana rasaBedIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அதாதோ ரஸபேதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-ரஸாநாஂ பேதோ ரஸபேதஃ, தஸ்மை ஹிதோ ரஸபேதீயஃ, தமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ-கதயிஷ்யாமஃ| "ரஸநார்தோ ரஸஃ" இதி முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௧|௬௩)| ததா, அப்யோநிஃ, அபாமேவ ரஸவத்த்வாத்| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௫|௧௩)- "ஆபோ ஹி ரஸவத்யஃ" இதி| அபாஂ சாத்ர்யக்தரஸத்வாத் ப்ரதிவ்யக்த்யந்யாதஶோऽந்யாதஶோ ரஸாநாஂ மஹாபூதவைலக்ஷண்யஜ ஆஸ்வாத ஆஸ்வாத்யதே| ததா ச, மதுரரஸாதிஷ்டதாநாஂ க்ஷீரத்ராக்ஷேக்ஷுஶர்கராதீநாஂ ப்ரதிவ்யக்த்யந்யாதஶோऽந்யாதஶோ மதுரரஸாஸ்வாத உபலப்யதே, ந த்வேகரூபஃ| ஏவமம்லாநாமாரநாலகோலாம்லீகாதீநாமபி ப்ரதித்ரவ்யமநேகரூப ஆஸ்வாதவிஶேஷ உபலப்யதே, ந த்வேக ஏவ|

Adhikarana ShaDrasAnAmutpattiH (1) · Śloka 1

பூர்வஂ ச ப்ரத்யபாதி 'ஷடேவ ரஸாஃ' இதி| தாநேவ லக்ஷயதி- க்ஷ்மாம்போக்நிக்ஷ்மாம்புதேஜஃ கவாய்வக்ந்யநிலகோநிலைஃ| த்வயோல்பணைஃ க்ரமாத்பூதைர்மதுராதிரஸோத்பவஃ||௧||

ஸ௦-பதிவ்யாதிபிர்மஹாபூதைர்த்வயோல்பணைஃ-ஹ்யாதிகைஃ, க்ரமாத்-பரிபாட்யா, யதாஸங்க்யமித்யர்தஃ, மதுராதீநாஂ ஷண்ணாஂ ரஸாநாமுத்பவோ-அபிநிவத்திர்பவதி| த்வயமுல்பணஂ யேஷு பூதேஷு தாநி த்வயோல்பணாநி, தைஃ த்வயோல்பணைஃ| த்வயோல்பணஶப்தோபாதாநாச்ச த்ரவ்யவத்ரஸஸ்யாபி பாஞ்சபௌதிகத்வமிதி ப்ரதிபாதயதி| கதமத் புநர்பூதத்வயஂ கதமஸ்மிந் ரஸேऽதிகமாரம்பகஂ ஸ்யாதிதி யதாஸங்க்யேந தர்ஶயந்நாஹ-க்ஷ்மாம்ப இத்யாதி| பூமிஜலாப்யாமதிகாப்யாஂ மதுரஃ, க்ஷ்மாக்நிப்யாமம்லஃ, அம்ப்வக்நிப்யாஂ லவணஃ, கவாயுப்யாஂ திக்தகஃ. அக்நிவாயுப்யாஂ கடுகஃ, க்ஷ்மாநிலாப்யாஂ கஷாயஃ| நநு, யதா பூமிதோயாதிக்யாந்மதுரஃ, ஏவமம்புவாய்வாதிக்யாதந்யோ பூம்யாகாஶாதிக்யாதந்ய இத்யேவமாதிவிகல்பைரஸங்க்யேயரஸப்ரஸங்கஃ ப்ராப்நோதி| அத்ரோச்யதே| ஸ்வபாவாததோஷஃ| ஏஷாஂ பூம்யாகாஶாதீநாமீதஶஃ ஸ்வபாவோ யத்கேநசிதேவ பூதாதிக்யேந வ்யவஸ்திதாநி பூம்யாதீநி ரஸாந்தரோத்பாதநஸமர்தாநி பவந்தி, ந ஸர்வேணேதி|

Adhikarana madhurarasalakShaNam (2-3) · Śloka 3

நநு, ஸ்வலக்ஷணஂ விநாऽநுக்தோ ரஸவிஶேஷஃ கதஂ ஜ்ஞாயதாம் ? இதி தல்லக்ஷணார்தமாஹ தேஷாஂ வித்யாத்ரஸஂ ஸ்வாது யோ வக்த்ரமநுலிம்பதி| ஆஸ்வாத்யமாநோ தேஹஸ்ய ஹ்லாதநோऽக்ஷப்ரஸாதநஃ||௨|| ப்ரியஃ பிபீலிகாதீநாம்| |௩|

ஸ௦-தேஷாஂ-ரஸாநாஂ மத்யே, ய ஆஸ்வாத்யமாநோ வக்த்ரமநுலிம்பதி-முகோபதேஹஂ ஜநயதி, ததா தேஹஸ்ய ஹ்லாதநஃ-ஆஶ்வாஸகஃ, ததாऽக்ஷாணாஂ-இந்த்ரியாணாஂ, ப்ரஸாதநஃ-ப்ரஸந்நத்வகத், ததா பிபீலிகாதீநாஂ ப்ரியஃ, தஂ மதுரஂ ஜாநீயாத்| பிபீலிகாதீநாஂ ப்ரிய ஏதேநைதத்தர்ஶயதி,-ப்ரமேஹாதிஷு மூத்ரத்வகாதௌ பிபீலிகோபஸர்பணாத் மாதுர்யாநுமாநஂ கத்வா மதுமேஹத்வாதி ஜ்ஞாயதே| ஆஸ்வாத்யமாந இத்யுத்தரத்ராபி யோஜ்யம்|

Adhikarana amlarasalakShaNam (3) · Śloka 3

அம்லஃ க்ஷாலயதே முகம்| ஹர்ஷணோ ரோமதந்தாநாமக்ஷிப்ருவநிகோசநஃ||௩||

ஸ௦-அம்லோ ரஸ ஆஸாத்யமாநோ முகஂ க்ஷாலயதே-ஸ்ராவயதி| ததா, ரோமதந்தாநாஂ ஹர்ஷணஃ-"ஹஷு அலீகே" அலீககாரீ, உத்வேஜக இத்யர்தஃ| ததா, அக்ஷிப்ருவநிகோசநஃ, அக்ஷிணீ ச ப்ருவௌசாக்ஷிப்ருவம், அசதுராதிஸூத்ரே நிபாதிதம்|

Adhikarana lavaNarasalakShaNam (4) · Śloka 4

லவணஃ ஸ்யந்தயத்யாஸ்யஂ கபோலகலதாஹகத்| |௪|

ஸ௦-லவணோ ரஸோ முகஂ ஸ்யந்தயதி| ததா, கபோலயோர்கலே ச தாஹஂ கரோதி| அந்நஸ்ய ரோசந இதீஹாதிப்ரஸித்தத்வாந்நோக்தம்| ஸங்க்ரஹே து ஸ்பஷ்டார்தமுக்தம்| யதா (ஸூ. அ. ௧௮)- "கண்டகபோலஂ விதஹதி, அந்நஂ ப்ரரோசயதி|" இதி|

Adhikarana tiktarasalakShaNam (4) · Śloka 4

| திக்தோ விஶதயத்யாஸ்யஂ ரஸநஂ ப்ரதிஹந்தி ச||௪||

ஸ௦-திக்தோ முகஂ விஶதயதி-அபைச்சில்யயுக்தஂ கரோதி| ரஸநேந்த்ரியஂ ச ப்ரதிஹந்தி-அந்யரஸக்ரஹணஶக்திஂ நாஶயதீத்யர்தஃ|

Adhikarana kaTurasalakShaNam (5) · Śloka 5

உத்வேஜயதி ஜிஹ்வாக்ரஂ குர்வஂஶ்சிமிசிமாஂ கடுஃ| ஸ்ராவயத்யக்ஷிநாஸாஸ்ய கபோலௌ தஹதீவ ச||௫||

ஸ௦-கடுராஸ்வாத்யமாநோ ஜிஹ்வாக்ரமுத்வேஜயதி-ஸோத்வேகஂ கரோதி| சிமிசிமாஂ குர்வந்-தஹநஜ்வாலாஸஂஸ்பர்ஶாதிவாக்ஷ்யாதி ஸ்ராவயதி| கண்டௌ ச தஹதீவ|

Adhikarana kaShAyarasalakShaNam (6) · Śloka 6

கஷாயோ ஜடயேஜ்ஜிஹ்வாஂ கண்டஸ்ரோதோவிபந்தகத்| |௬|

ஸ௦-கஷாயோ ஜிஹ்வாஂ ஜடயதி-ரஸாதிக்ரியாயாஂ மந்தீகரோதி| ததா, கண்டஸ்ய ஸ்ரோதாஂஸி-ஶிராவிஶேஷாஃ, தேஷாஂ விபந்தஂ கரோதி| ஶ்வாஸாதீநாமயதாப்ரவத்திமிவ குருத இத்யர்தஃ|

Adhikarana madhurasasya karmANi (6-9) · Śloka 9

| ரஸாநாமிதி ரூபாணிகர்மாணிமதுரோ ரஸஃ||௬|| ஆஜந்மஸாத்ம்யாத்குருதே தாதூநாஂ ப்ரபலஂ பலம்| பாலவத்தக்ஷதக்ஷீணவர்ணகேஶேந்த்ரியௌஜஸாம்||௭|| ப்ரஶஸ்தோ பஂஹணஃ கண்ட்யஃ ஸ்தந்யஸந்தாநகத்குருஃ| ஆயுஷ்யோ ஜீவநஃ ஸ்நிக்தஃ பித்தாநிலவிஷாபஹஃ||௮|| குருதேऽப்யுபயோகேந ஸ மேதஃஶ்லேஷ்மஜாந் கதாந்| ஸ்தௌல்யாக்நிஸாதஸந்ந்யாஸமேஹகண்டார்புதாதிகாந்||௯||

ஸ௦-இதி-பரிஸமாப்தௌ| ரஸாநாஂ மதுரதீநாஂ ரூபாணி-லக்ஷணாநி ஸமாப்தாநி| ஸம்ப்ரதி தேஷாஂ கர்ம யதாஸ்வஂ ப்ரதர்ஶயந்நாஹ- ஸ௦-கர்மாணீதி| வக்ஷ்யமாணாநீதி வாக்யஶேஷஃ| அத கோ ரஸஃ கிஂ கர்ம கரோதி ? இத்யாஹ- ஸ௦-மதுரோ ரஸோ தாதூநாஂ பலஂ ப்ரபலஂ குருதே-ப்ரகஷ்டதயா ஶக்த்யா யுக்தஂ பலஂ ஜநயேத், நிஜஂ பலஂ யத் தத்ப்ரகஷ்டஂ ஜநயதீத்யர்தஃ| குதஃ ? ஆஜந்மஸாத்ம்யாத்,-ஜந்மப்ரபதி தேஹஸ்ய ஸாத்ம்யாதித்யர்தஃ| பாலபாவ ஏவ ஹி க்ஷீராதிநா புருஷஸ்ய வத்திஃ| ததா, பாலாதீநாஂ ப்ரஶஸ்தோ-ஹிதஃ| ஓஜஸோऽதிகவர்தநத்வாத் ப்ரஶஸ்தஃ| "ஓஜஸ்து தேஜோ தாதூநாஂ ஶுக்ராந்தாநாஂ பரஂ ஸ்மதம்|" இத்யோஜோலக்ஷணஂ (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௩௭) வக்ஷ்யதி| ததா, பஂஹணஃ கண்ட்யஶ்ச| ஸ்தந்யஂ-க்ஷீரம், ஸந்தாநஂ-ஶ்லேஷஃ, தே கரோதீதி ஸ்தந்யஸந்தாநகத் குருஶ்ச| ததா, ஆயுஷ்யாதிகுணஃ| நநு, ஆயுஷ்யஜீவநயோரேகார்தத்வாதேகதரோபாதாநமேவ யுக்தம்| மைவம்| ஏதயோர்பிந்நார்தத்வாத்| ததா ஹி,-ஆயுஷ்யஃ ஸ உச்யதே யோऽபரிமிதாயுஷோ ஹிதஃ, அதிகாயுஷோ ஹேதுத்வாத்| ததா ச முநிஃ-(ச. ஸூ அ. ௧|௨௫)- "தேநாயுரமிதஂ லேபே" இதி| யஸ்த்வாயுஷோ நியதரூபஸ்ய தாமேவ மர்யாதாமநுபத்நாதி, ஸ ஜீவயதீதி ஜீவந உச்யதே| ததநயோஃ ஸ்பஷ்ட ஏவ பேதஃ| ததா, ஜீவநமோஜஸ்யமித்யபிந்நார்தௌ, கிந்த்வேதயோரபீஹ யதுபாதாநஂ ததோஜஸோ த்விவிதாயா அபி வத்தேஃ காரகோऽயமிதி ப்ரதிபாதயிதும்| ததா ச,-மதுரோ ரஸோ ருதிராதிக்ரமேணௌஜஸோ வத்திகரஃ ஸாமாந்யாத்விஶேஷாச்ச| யதா,-க்ஷீரஂ தாதுவர்தநமுக்தஂ வஷ்யஂ ச| தத்ர தாதுவர்தநத்வேநைவ வஷ்யத்வஸ்யோக்தத்வாத்வஷ்யஶப்தோபாதாநஂ யாந்யந்யாநி வஷ்யாணி த்ரவ்யாண்யாத்மகுப்தாதீநி, தேப்யஃ ஸகாஶாத்விஶேஷேணாஶ்வேவவத்திகரமிதி த்யோதயிதுஂ கதமிதி| குருத இத்யாதி| ஸஃ-மதுரோ ரஸஃ, அத்யுபயோகேந-அதிஸேவயா, மேதஃஶ்லேஷ்மோத்தாந் ரோகாந் கரோதி| காஂஸ்தாந் ? இத்யாஹ-ஸ்தௌல்யாதிகாந்|

Adhikarana amlarasakarmANi (10-12) · Śloka 12

அம்லோऽக்நிதீப்திகத்ஸ்நிக்தோ ஹத்யஃ பாசநரோசநஃ| உஷ்ணவீர்யோ ஹிமஸ்பர்ஶஃ ப்ரீணநஃ க்லேதநோ லகுஃ||௧௦|| கரோதி கபபிதாஸ்ரஂ மூடவாதாநுலோமநஃ| ஸோऽத்யப்யஸ்தஸ்தநோஃ குர்யாச்சைதில்யஂ திமிரஂ ப்ரமம்||௧௧|| கண்டுபாண்டுத்வவீஸர்பஶோபவிஸ்போடதட்ஜ்வராந்| |௧௨|

ஸ௦-அம்லோ ரஸோऽக்நிதீப்திகத்த்வாதியுதஃ| ததா, கபபித்தாஸ்ரஂ கரோதி| மூடஂ-அநநுலோமகஂ, வாதமநுலோமயதீதி-மூடவாதாநுலோமநஃ| ஸஃ-அம்லோ ரஸோ, அதிஸேவிதோ தேஹஶைதில்யஂ திமிராதீஂஶ்ச குர்யாத்|

Adhikarana lavaNarasakarmANi (12-14) · Śloka 14

| லவணஃ ஸ்தம்பஸங்காதபந்தவித்மாபநோऽக்நிகத்||௧௨|| ஸ்நேஹநஃ ஸ்வேதநஸ்தீக்ஷ்ணோ ரோசநஶ்சேதபேதகத்| ஸோऽதியுக்தோऽஸ்ரபவநஂ கலதிஂ பலிதஂ வலிம்||௧௩|| தட்ரகூஷ்டவிஷவீஸர்பாந் ஜநயேத்க்ஷபயேத்தலம்| |௧௪|

ஸ௦-லவணோ ரஸஃ ஸ்தம்பாதிவித்மாபநோ வஹ்நிகத்த்வாதியுதஶ்ச| ஸோऽத்யப்யஸ்தோ வாதரக்தாதீந் ஜநயேத்| பலஂ-ப்ராணஂ க்ஷபயேத்|

Adhikarana tiktarasakarmANi (14-16) · Śloka 16

| திக்தஃ ஸ்வயமரோசிஷ்ணுரருசிஂ கமிதட்விஷம்||௧௪|| குஷ்டமூர்ச்சாஜ்வரோத்க்லேஶதாஹபித்தகபாந் ஜயேத்| க்லேதமேதோவஸாமஜ்ஜஶகந்மூத்ரோபஶோஷணஃ||௧௫|| லகுர்மேத்யோ ஹிமோ ரூக்ஷஃ ஸ்தந்யகண்டவிஶோதநஃ| தாதுக்ஷயாநிலவ்யாதீநதியோகாத்கரோதி ஸஃ||௧௬||

ஸ௦-திக்தோ ரஸஃ ஸ்வயஂ முகஸ்யாரோசநஶீலஃ அருச்யாதீந் ஜயேத்| அருசிஃ-ஆஹாரத்ரவ்யவிஷயேऽநபிலாஷஃ| ஸ ச க்லேதாதீநாமுபஶோஷணஃ| ததா, லக்வாதிகுணயுக்தஃ| ஸோऽதிஸேவிதோ தாதுக்ஷயாதீந் கரோதி|

Adhikarana kaTurasakarmANi (17-19) · Śloka 19

கடுர்கலாமயோதர்தகுஷ்டாலஸகஶோபஜித்| வ்ரணாவஸாதநஃ ஸ்நேஹமேதஃக்லேதோபஶோஷணஃ||௧௭|| தீபநஃ பாசநோ ருச்யஃ ஶோதநோऽந்நஸ்ய ஶோஷணஃ| சிநத்தி பந்தாந் ஸ்ரோதாஂஸி விவணோதி கபாபஹஃ||௧௮|| குருதே ஸோऽதியோகேந தஷ்ணாஂ ஶுக்ரபலக்ஷயம்| மூர்ச்சாமாகுஞ்சநஂ கம்பஂ கடிபஷ்டாதிஷு வ்யதாம்||௧௯||

ஸ௦-கடுர்கலாமயாதீந் ஜயதி| வ்ரணஸ்யாவஸாதநோ-ரோஹணஃ| ஸ்நேஹாதிவிஶோஷணோ தீபநத்வாதிகுணயுக்தஶ்ச| அந்நஂ ஶோஷயதி-விதஹதி| அந்நஶோஷணத்வாச்சிநத்தி பந்தாந்| ஸ்ரோதாஂஸி விவணோதி-ப்ரஸாரயதி| கபக்நஶ்ச| ஸோऽதிநிஷேவிதஸ்தஷ்ணாதீந் கரோதி|

Adhikarana kaShAyarasakarmANi (20-22) · Śloka 22

கஷாயஃ பித்தகபஹா குருரஸ்ரவிஶோதநஃ| பீடநோ ரோபணஃ ஶீதஃ க்லேதமேதோவிஶோஷணஃ||௨௦|| ஆமஸஂஸ்தம்பநோ க்ராஹி ரூக்ஷோऽதி த்வக்ப்ரஸாதநஃ| கரோதி ஶீலிதஃ ஸோऽதி விஷ்டம்பாத்மாநஹத்ருஜஃ||௨௧|| தட்கார்ஶ்யபௌருஷப்ரஂஶஸ்ரோதோரோதமலக்ரஹாந்| |௨௨|

ஸ௦-கஷாயஃ பித்தகபக்நோ குருத்வாதியுதோऽதிஶயேந த்வக்ப்ரஸாதநஶ்ச| ஸோऽப்யுபயுக்தோ விஷ்டம்பாதீந் கரோதி|

Adhikarana madhuraskandhaH (22-25) · Śloka 25

அத மதுராதிஸ்கந்தாந்நிர்திஶதி- | கதஹேமகுடாக்ஷோடமோசசோசபரூஷகம்||௨௨|| அபீருவீராபநஸராஜாதநபலாத்ரயம்| மேதே சதஸ்ரஃ பர்ணிந்யோ ஜீவந்தீ ஜீவகர்ஷபௌ||௨௩|| மதூகஂ மதுகஂ பிம்பீ விதாரீ ஶ்ராவணீயுகம்| க்ஷீரஶுக்லா துகாக்ஷீரீ க்ஷீரிண்யௌ காஶ்மரீ ஸஹே||௨௪|| க்ஷீரேக்ஷுகோக்ஷுரக்ஷௌத்ரத்ராக்ஷாதிர்மதுரோ கணஃ| |௨௫|

ஸ௦-ஹேம-காஞ்ஹ்சநம்| ராஜாதநஃ-சாஷப்ரியம்| பலாத்ரயஂ-பலாऽதிபலா நாகபலேதி| மேதா மஹாமேதேதி-மேதாத்வயம்| சதஸ்ரஃ பர்ணிந்ய இதி ஶாலிபர்ணீ பஶ்நிபர்ணீ முத்கபர்ணீ மாஷபர்ணீ ச| மதூகஂ-மதூகபுஷ்பம்| மதுகஂ-மதுயஷ்டீ| பிம்பீ-கோல்ஹா| ஶ்ராவணீயுகஂ-ஶ்ராவணீ மஹாஶ்ராவணீ ச| க்ஷீரிணீ-காஞ்சநக்ஷீரீ| காஶ்மரீ-கம்பாரீ| ஸஹே-மஹாஸஹா, க்ஷுத்ரஸஹா ச| ஆதிஶப்தேந தணபஞ்சமூலமேதோமஜ்ஜதைலமதுரதாடிமபுஷ்கரபீஜஶங்காடகாஶ்வகந்தாஶ்வதஂஷ்ட்ராமணாலகஶேருகஸிஞ்-சதிகாகர்ஜூரீதாலமஸ்தகாதீநி கஹ்யந்தே|

Adhikarana amlaskandhaH (25-26) · Śloka 26

இதாநீமம்லஸ்கந்தமாஹ | அம்லோ தாத்ரீபலாம்லீகாமாதுலுங்காம்லவேதஸம்||௨௫|| தாடிமஂ ரஜதஂ தக்ரஂ சுக்ரஂ பாலேவதஂ ததி| ஆம்ரமாம்ராதகஂ பவ்யஂ கபித்தஂ கரமர்தகம்||௨௬||

ஸ௦-தாத்ரீபலஂ-ஆமலகம்| ரஜதஂ-ரௌப்யம்| சுக்ரஂ-ஶுக்தம்| உபலக்ஷணஂ சேதம்| ஸங்க்ரஹோக்தாந்யந்யாந்யபி கோஶாம்ரலகுசகுவலகோலபதரைராவதப்ராசீநாமலகமஸ்துதாந்யாம்லாதீநீஹைவ போத்யாநி|

Adhikarana lavaNaskandhaH (27) · Śloka 27

லவணஸ்கந்தமாஹ வரஂ ஸௌவர்சலஂ கஷ்ணஂ பிடஂ ஸாமுத்ரமௌத்பிதம்| ரோமகஂ பாஂஸுஜஂ ஶீஸஂ க்ஷாரஶ்ச லவணோ கணஃ||௨௭||

ஸ௦-வரஂ-ஸைந்தவம், லவணஶ்ரேஷ்டத்வாத்| க்ஷாரஃ-ஸ்வர்ஜிகாதிஃ|

Adhikarana tiktaskandhaH (28-30) · Śloka 30

திக்தஸ்கந்தமாஹ- திக்தஃ படோலீ த்ராயந்தீ வாலகோஶீரசந்தநம்| பூநிம்பநிம்பகடுகாதகராகுருவத்ஸகம்||௨௮|| நக்தமாலத்விரஜநீமுஸ்தமூர்வாடரூஷகம்| பாடாபாமார்ககாஂஸ்யாயோகுடூசீதந்வயாஸகம்||௨௯|| பஞ்சமூலஂ மஹத்வ்யாக்ர்யௌ விஶாலாऽதிவிஷா வசா| |௩௦|

ஸ௦-நக்தமாலஃ-கரஞ்ஜஃ காஂஸ்யஂ-லோஹபேதஃ| அயோ-லோஹம்|

Adhikarana kaTuskandhaH (30-31) · Śloka 31

கடுஸ்கந்தமாஹ | கடுகோ ஹிட்குமரிசகமிஜித்பஞ்சகோலகம்||௩௦|| குடேராத்யா ஹரிதகாஃ பித்தஂ மூத்ரமருஷ்கரம்| |௩௧|

ஸ௦-பித்தஂ மூத்ரஂ சாகாதீநாம்| உபலக்ஷணஂ சேதம்| அந்யாநி ச ஸங்க்ரஹோக்தாநி மநஃஶிலாஸர்ஷபகுஷ்டாதீநி போத்யாநி|

Adhikarana kaShAyaskandhaH (31-32) · Śloka 32

கஷாயஸ்கந்தமாஹ- | வர்கஃ கஷாயஃ பத்யாऽக்ஷஂ ஶிரீஷஃ கதிரோ மது||௩௧|| கதம்போதும்பரஂ முக்தாப்ரவாலாஞ்ஜநகைரிகம்| பாலஂ கபித்தஂ கர்ஜூரஂ பிஸபத்மோத்பலாதி ச||௩௨||

ஸ௦-ஆதிஶப்தேந ப்ரியங்குரோத்ரகட்வங்காதீநி கஹ்யந்தே|

Adhikarana madhurasya shleShmakaratvApavAdaH (33) · Śloka 33

இதாநீமேஷாஂ குணநிரூபணஂ கரோதி மதுரஂ ஶ்லேஷ்மலஂ ப்ராயோ ஜீர்ணாச்சாலியவாததே| முத்காத்கோதூமதஃ க்ஷௌத்ராத்ஸிதாயா ஜாங்கலாமிஷாத்||௩௩||

ஸ௦-ப்ராயேண மதுரஂ த்ரவ்யஂ கபகத்பவதி, ஶால்யாதீந் புராணாந் வர்ஜயித்வா| ப்ராயோக்ரஹணஂ தைலமகுஷ்டாதௌ வ்யபிசாரதர்ஶநாத்| ஏவமுத்தரத்ராபி ப்ராயோக்ரஹணஸ்ய ப்ரயோஜநஂ வேத்யம்|

Adhikarana amlasya pittakaratvApavAdaH (34) · Śloka 34

ப்ராயோऽம்லஂ பித்தஜநநஂ தாடிமாமலகாததே| |௩௪|

ஸ௦-அம்லஂ த்ரவ்யஂ ப்ராயஃ பித்தகத், தாடிமாமலகே ஹித்வா|

Adhikarana lavaNasyAcakShuShyApavAdaH (34) · Śloka 34

| அபத்யஂ லவணஂ ப்ராயஶ்சக்ஷுஷோऽந்யத்ர ஸைந்தவாத்||௩௪||

ஸ௦-லவணஂ த்ரவ்யஂ ப்ராயஶ்சக்ஷுஷோऽபத்யம், ஸைந்தவஂ வர்ஜயித்வா|

Adhikarana tiktakaTunoravRuShvAtakopanApavAdaH (35) · Śloka 35

திக்தஂ கடு ச பூயிஷ்டமவஷ்யஂ வாதகோபநம்| தேऽமதாபடோலீப்யாஂ ஶுண்டீகஷ்ணாரஸோநதஃ||௩௫||

ஸ௦-திக்தஂ த்ரவ்யஂ கடு ச ப்ராயேணாவஷ்யஂ வாதகச்ச, குடூச்யாதீந் ஹித்வா|

Adhikarana kaShAyasya shItastamBanApavadaH (36) · Śloka 36

கஷாயஂ ப்ராயஶஃ ஶீதஂ ஸ்தம்பநஂ சாபயாஂ விநா| |௩௬|

ஸ௦-கஷாயஂ த்ரவ்யஂ ப்ராயேண ஶீதவீர்யஂ ஸ்தம்பநஂ ச பவதி, ஹரீதகீஂ வர்ஜயித்வா|

Adhikarana kaTvamlalavaNA yathottaraM vrIryoShNAH,tiktakaShAyamadhurAH shItalAH tiktakaTukaShAyA rUkShAH kaTvamlamadhurAH snigdhAH kaTukaShAyamadhurAH guravaH amlakaTutiktA laghavaH (36-39) · Śloka 39

| ரஸாஃ கட்வம்லலவணா வீர்யேணோஷ்ணா யதோத்தரம்||௩௬|| திக்தஃ கஷாயோ மதுரஸ்தத்வதேவ ச ஶீதலாஃ| திக்தஃ கடுஃ கஷாயஶ்ச ரூக்ஷா பத்தமலாஸ்ததா||௩௭|| பட்வம்லமதுராஃ ஸ்நிக்தாஃ ஸஷ்டவிண்மூத்ரமாருதாஃ| படோஃ கஷாயஸ்தஸ்மாச்ச மதுரஃ பரமஂ குருஃ||௩௮|| லகுரம்லஃ கடுஸ்தஸ்மாத்தஸ்மாதபி ச திக்தகஃ| |௩௯|

ஸ௦-கட்வம்லலவணா ரஸா யதோத்தரமுஷ்ணவீர்யாஃ| கடுருஷ்ணஃ அம்ல உஷ்ணதரஃ, லவண உஷ்ணதமஃ| ஏவமுத்தரத்ராபி யதோத்தரத்வஂ யோஜ்யம்| திக்தாதயஶ்ச தத்வதேவ யதோத்தரஂ ஶீதவீர்யாஃ| தேந திக்தஃ ஶீதவீர்யஃ, கஷாயஃ ஶீதவீர்யதரஃ, மதுரஃ ஶீதவீர்யதம இதி ஸ்திதம்| திக்தகடுகஷாயா ரூக்ஷா விஷ்டம்பகதஶ்ச| ததேதி யதோத்தரமித்யர்தஃ| பட்வாதயஃ ஸ்நிக்தா நிஃஸாரிதவிண்மூத்ரவாதாஶ்ச| ததேத்யத்ராபி வர்ததே| அர்தாத் லவணாத்கஷாயோ குருதரஃ, கஷாயாந்மதுரஃ பரமஂ குருஃ,-அதிஶயேந குருரித்யர்தஃ| அம்லோ லகுஃ, தஸ்மாத்-அம்லாத், கடுர்லகுதரஃ, தஸ்மாச்ச-கடோஃ, திக்தோ லகுதமஃ|

Adhikarana rasAnAM saMyogakalpanayorviBAgaH (39-40) · Śloka 40

இதாநீஂ ரஸாநாமாதாரத்வாரேண ஸஂயோகாந் கல்பநாஂ ச விபஜந்நாஹ | ஸஂயோகாஃ ஸப்தபஞ்சாஶத்கல்பநா து த்ரிஷஷ்டிதா||௩௯|| ரஸாநாஂ யௌகிகத்வேந யதாஸ்தூலஂ விபஜ்யதே| |௪௦|

ஸ௦-வக்ஷ்யமாணாயா ரீத்யா ரஸாநாஂ ஸஂயோகாஃ ஸப்தபஞ்சாஶத்விபஜ்யந்த இதி வசநவிபரிணாமேந ஸம்பந்தஃ| கல்பநா புநரேஷாஂ த்ரிஷஷ்டிதா விபஜ்யதே| கதஂ கத்வா கல்பநா விபஜ்யதே ? யதாஸ்தூலம்,-ஸ்தூலாநதிக்ரமேண வ்யக்தரஸாஸ்வாதாநுரூபதயா, ந புநர்யதாஸூக்ஷ்மம்| ததா ஹி,-ரஸாநுரஸகல்பநயா தரதமயோகவஶாச்ச ரஸாநாஂ கல்பநா க்ரியமாணாऽऽநந்த்யமுபைதி| தஸ்மாத்யதாஸ்தூலஂ ரஸாநாஂ கல்பநா த்ரிஷஷ்டிதா விபஜ்யதே| ததா, யௌகிகத்வேந-ஶரீரோபயோக்யத்வேந|

Adhikarana rasasaMyogaviBAgaH (40-42) · Śloka 42

இதாநீஂ ரஸஸஂயோகாநாஂ ஸங்க்யாநஂ விபக்துகாம ஆஹ | ஏகைகஹீநாஸ்தாந் பஞ்சதஶ யாந்தி ரஸா த்விகே||௪௦|| த்ரிகே ஸ்வாதுர்தஶாம்லஃ ஷட் த்ரீந் படுஸ்திக்த ஏககம்| சதுஷ்கேஷு தஶ ஸ்வாதுஶ்சதுரோऽம்லஃ படுஃ ஸகத்||௪௧|| பஞ்சகேஷ்வேகமேவாம்லோ மதுரஃ பஞ்ச ஸேவதே| த்ரவ்யமேகஂ ஷடாஸ்வாதமஸஂயுக்தாஶ்ச ஷட்ரஸாஃ||௪௨||

ஸ௦-த்விகே-த்விபரிமாணே ரஸாதாரத்ரவ்யஸம்பந்திநீ ஸஂயோகே, பஞ்ச ரஸாஃ-மதுராம்லலவணதிக்தகடுகாஃ, தாந்-ரஸாந், பஞ்ச-அம்லலவணதிக்தகடுகஷாயாக்யாந், யாந்தி-ஸஂயுஜ்யந்தே| கிம்பூதாந் ? ஏகைகஹீநாந்,-ஏகைகேந ஹீநாஃ- விநாகதாஃ, ஏகைகஹீநாஃ, தாந்| யேநைகேந யுக்தாஸ்தத்வியுக்தாநித்யர்தஃ| அத்ர ச பஞ்சாநாஂ ரஸாநாஂ பர்யாயேண ப்ரத்யேகமேகைகஹீநதாவஶாத் கர்மத்வேந கர்தத்வேந ச ஸம்பந்தோ வேத்யஃ| அத ஏவ "சதுர்த்விகௌ பஞ்சதஶப்ரகாரௌ" இதி யத்வக்ஷ்யதி ததுபபந்நம்| ஏவஂ மதுரோऽம்லாதீந், அம்லோ லவணாதீந், லவணஸ்திக்தாதீந், திக்தஃ கடுகஷாயௌ, கடுஃ கஷாயஂ யாதீதி ஸ்திதம்| த்விக இதி த்வௌ பரிமாணமஸ்ய ஸஂயோகஸ்ய| ஸங்க்யாயாஃ ஸஂஜ்ஞேத்யாதிபரிமாணாநுவத்தேஃ பரிமாணார்தே ஸங்க்யாயாஃ அதிஶதந்தாயாஃ கநிதி கந்| ஏவஂ த்ரிகாதிஷ்வபி வக்ஷ்யமாணேஷு லக்ஷணஂ யோஜ்யம்| த்விரஸத்ரவ்யஸஂயோகே பஞ்சதஶ பேதா பவந்தி| யதா,-மதுரோऽம்லஂ யாதி| ௧| மதுரோ லவணம்| ௨| மதுரஸ்திக்தம்| ௩| மதுரஃ கடுகம்| ௪| மதுரஃ கஷாயம்| ௫| அம்லோ லவணஂ யாதி| ௬| அம்லஸ்திக்தம்| ௭| அம்லஃ கடுகம்| ௮| அம்லஃ கஷாயம்| ௯| லவணஸ்திக்தம்| ௧௦| லவணஃ கடுகம்| ௧௧| லவணஃ கஷாயம்| ௧௨| திக்தஃ கடுகம்| ௧௩| திக்தஃ கஷாயம்| ௧௪| கடுஃ கஷாயமிதி| ௧௫| அத்ர ச மதுரஸ்ய கந்தத்வமேவ, ந கம்யத்வம், ஆதௌ ஸ்திதத்வாத்| கஷாயஸ்ய கம்யத்வமேவ, ந கந்தத்வம், அந்த்யத்வாத்| ஏவஂ த்விரஸஸஂயோகே பஞ்சதஶ| த்ரிகே-த்ரிரஸாதாரத்ரவ்யஸம்பந்திநி ஸஂயோகே, ஸ்வாதுஃ-மதுரோ, தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| யதா,-மதுராம்லலவணாஃ| ௧| மதுராம்லதிக்தகாஃ| ௨| மதுராம்லகடுகாஃ| ௩| மதுராம்லகஷாயாஃ| ௪| ஸ ஏவ மதுரோऽம்லத்யாகேந தத்ஸ்தாநே லவணயுக்தஸ்திக்தாதிபிஸ்த்ரிபிஃ க்ரமேணாந்விதஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாதி| மதுரலவணதிக்தகாஃ| ௫| மதுரலவணகடுகாஃ| ௬| மதுரலவணகஷாயாஃ| ௭| ஸ ஏவ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தயுக்தஃ கடுகஷாயாப்யாஂ க்ரமேணாந்விதோ த்வௌ ஸஂயோகௌ யாதி| மதுரதிக்தகடுகாஃ| ௮| மதுரதிக்தகஷாயாஃ| ௯| ஸ ஏவ திக்தத்யாகேந தத்ஸ்தாநே கடுகாந்வித ஏகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| மதுரகடுகஷாயாஃ| ௧௦| ஏவஂ மதுரோ தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| அம்ல இத்யாதி| த்ரிக இதி வர்ததே| அம்லஃ ஷட் ஸஂயோகாந் யாதி| யதா,-அம்லலவணதிக்தகாஃ| ௧| அம்லலவணகடுகாஃ| ௨| அம்லலவணகஷாயாஃ| ௩| ஸ ஏவாம்லோ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தாந்விதஃ கடுகஷாயாப்யாஂ க்ரமேண யுக்தோ த்வௌ ஸஂயோகௌ யாதி| அம்லதிக்தகடுகாஃ| ௪| அம்லதிக்தகஷாயாஃ| ௫| ஏவஂ திக்தத்யாகேநைகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| அம்லகடுகஷாயாஃ| ௬| இத்யம்லஃ ஷட்| த்ரீந் படுரிதி| லவணஸ்திக்தயுக்தஃ கடுகஷாயாப்யாஂ க்ரமேணாந்விதோ த்வௌ ஸஂயோகௌ யாதி| லவணதிக்தகடுகாஃ| ௧| லவணதிக்தகஷாயாஃ| ௨| ஸ ஏவ திக்தத்யாகேநைகஂ யாதி| லவணகடுகஷாயாஃ| ௩| ஏவஂ லவணஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாதி| திக்த ஏகமேவ ஸஂயோகஂ யாதி| திக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| ஏவஂ த்ரிகஸஂயோகே விஂஶதிஃ| சதுஷ்கேஷ்வித்யாதி| சதுஷ்கரஸஸஂயோகேஷு ஸ்வாதுர்தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| தத்ர மதுரஃ ஸாம்லோ லவணாதிபிஃ ஷட் ஸஂயோகாந் யாதி| யதா,-மதுராம்லலவணதிக்தாஃ| ௧| மதுராம்லலவணகடுகாஃ| ௨| மதுராம்லலவணகஷாயாஃ| ௩| மதுராம்லதிக்தகடுகாஃ| ௪| மதுராம்லதிக்தகஷாயாஃ| ௫| மதுராம்லகடுகஷாயாஃ| ௬| ஸ ஏவ மதுரோऽம்லத்யாகேந தத்ஸ்தாநே லவணாந்விதஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாதி| மதுரலவணதிக்தகடுகாஃ| ௭| மதுரலவணதிக்தகஷாயாஃ| ௮| மதுரலவணகடுகஷாயாஃ| ௯| ஸ ஏவ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தாந்வித ஏகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| மதுரதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧௦| ஏவஂ சதுஷ்கேஷு மதுரோ தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| சதுரோऽம்ல இத்யாதி| சதுஷ்க இதி வர்ததே| அம்லஃ ஸலவணஸ்திக்தாதிபிஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாஂதி| யதா,-அம்லலவணதிக்தகடுகாஃ| ௧| அம்லலவணதிக்தகஷாயாஃ| ௨| அம்லலவணகடுககஷாயாஃ| ௩| ஸ ஏவ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தாந்வித ஏகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| அம்லதிக்தகடுககஷாயாஃ| ௪| ஏவஂ சதுஷ்கேஷ்வம்லஶ்சதுரஃ ஸஂயோகாந் யாதி| படுஃ ஸகதிதி படுஃ-லவணஃ, ஸகத்-ஏகஂ பேதஂ, யாதி| யதா,-லவணதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| ஏவஂ சதுஷ்கேஷு பஞ்சதஶ ஸஂயோகபேதாஃ| பஞ்சகேஷ்வேகமேவாம்ல இதி| பஞ்சகேஷ்வம்லோ ரஸ ஏகமேவ ஸஂயோகஂ ஸேவதே| யதா,-அம்லலவணதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| மதுரஃ பஞ்ச ஸேவத இதி| மதுரோ ரஸஃ பஞ்ச ஸஂயோகாந் ஸேவதே| யதா,-அம்லத்யாகாத் மதுரலவணதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| லவணத்யாகாத் மதுராம்லதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௨| திக்தத்யாகாத் மதுராம்லலவணகடுகஷாயாஃ| ௩| கடுகத்யாகாத் மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயாஃ| ௪| கஷாயத்யாகாத் மதுராம்லலவணதிக்தகடுகாஃ| ௫| ஏவமேகீகதாஃ ஷட்பஞ்சாஶத் ஸஂயோகா பவந்தி| த்ரவ்யமித்யாதி| ஏகஂ ஷட்ரஸஂ த்ரவ்யமிதி ஸப்தபஞ்சாஶத்| ஷட்ரஸாஃ பதக்பூதாஃ மதுராம்லலவணதிக்தகடுகஷாயா இதி| ஶர்கராகாஞ்சிகஸௌவர்சலகிராததிக்தமரீசகதிராதீநாஂ யதாக்ரமஂ மதுராதயோ ரஸா ஆஸ்வாத்யந்தே| ஏவமேதே த்ரிஷஷ்டிஸங்க்யாஃ| பத்யேந ச ஸுகஸ்மத்யை ரஸபேதாந் ஶணுஷ்வ மே| மதுரோऽம்லேந படுநா திக்தேந கடுகேந ச|| ௧|| கஷாயேண பதக் ஸார்தமம்லஸ்து லவணேந ச| திக்தேந கடுநா ஸார்தஂ கஷாயேண பதக் ஸஹ|| ௨|| படுஸ்திக்தேந கடுநா கஷாயேண பதக் ஸஹ| திக்தஸ்து கடுநா ஸார்தஂ கஷாயேண பதக் ததா|| ௩|| கடுகஸ்து கஷாயேண த்விஸஂயோக இதி ஸ்மதாஃ| தஶ பஞ்ச ச பேதாஸ்தே ஸங்க்யாதா, விஂஶதிஸ்த்ரிகே|| ௪|| மதுராம்லௌ து படுநா திக்தேந கடுநா ததா| கஷாயேண ததா ஸார்தஂ ததா ஸ்வாதுபடூ பதக்|| ௫|| திக்தேந கடுகேநாபி கஷாயேண ததா ஸஹ| ஸ்வாதுதிக்தௌ து கடுநா கஷாயேண பதக் ஸஹ|| ௬|| ஸ்வாதூஷணௌ கஷாயேண ஸ்வாதோரேவஂ தஶ த்ரிகே| பேதாஃ ஸ்யுரம்லலவணௌ திக்தேந கடுநா பதக்|| ௭|| கஷாயேண ததா ஸார்தமம்லதிக்தௌ பதக் ஸஹ| கடுகேந கஷாயேண ததாऽம்லகடுகௌ ஸஹ|| ௮|| கஷாயேணேதி ஷட் ப்ரோக்தா பேதா அம்லஸ்ய து த்ரிகே| படுதிக்தௌ து கடுநா கஷாயேண பதக் ஸஹ|| ௯|| படூஷணௌ கஷாயேண பேதா இதி படோஸ்த்ரயஃ| திக்தோஷணௌ கஷாயேண திக்தஸ்யைவஂ ஸகத்ஸ்மதஃ|| ௧௦|| த்ரிகே பேதா இதி ப்ரோக்தாஶ்சதுஷ்கே தஶ பஞ்ச ச| ஸ்வாத்வம்லலவணாஃ ஸார்தஂ திக்தேந கடுகேந ச|| ௧௧|| பதக்கஷாயேண ததா மதுராம்லௌ ஸதிக்தகௌ| கடுகேந து ஸம்பக்தௌ கஷாயேண பதக் ததா|| ௧௨|| ஸ்வாத்வம்லகடுகாஃ ஸார்தஂ கஷாயேணேதி ஷட் ஸ்மதாஃ| ஸப்தமஶ்சாத்ர மதுரலவணோஷணதிக்தகைஃ|| ௧௩|| பேதோऽஷ்டமோ மதஃ ஸ்வாதுகடுதிக்தகஷாயகைஃ| நவமஸ்த்வத்ர மதுரபடூஷணகஷாயகைஃ|| ௧௪|| தஶமோऽத்ர பவேத்ஸ்வாதுதிக்தோஷணகஷாயகைஃ| தஶ பேதா பவந்த்யேவஂ மதுரேண சதுஷ்ககே|| ௧௫|| கடுதிக்தாம்லவணைர்பேத ஏகஶ்சதுஷ்ககே| த்விதீயஸ்த்வம்லலவணகஷாயகடுகைஃ ஸ்மதஃ|| ௧௬|| ததீயோऽத்ர பவேதம்லபடுதிக்தகஷாயகைஃ| சதுர்தோऽத்ர பவேதம்லதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௧௭|| ஏவமம்லேந பேதாஃ ஸ்யுஶ்சத்வாரோऽத்ர சதுஷ்ககே| படுநைகோऽத்ர லவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௧௮|| ஏவஂ பஞ்சதஶ க்யாதாஶ்சதுஷ்கரஸஸங்க்யயா| ஷட் பேதாந் பஞ்சகே ப்ராஹுஸ்தாந் வக்ஷ்யாமி விபாகஶஃ|| ௧௯|| ஏகோ பேதோऽம்லலவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ| த்விதீயஃ ஸ்வாதுலவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௨௦|| ததீயஸ்த்வம்லமதுரதிக்தோஷணகஷாயகைஃ சதுர்தஸ்த்வம்லமதுரபடூஷணகஷாயகைஃ|| ௨௧|| பஞ்சமஸ்த்வம்லமதுரபடுதிக்தகஷாயகைஃ| ஷஷ்டோ பேதோऽம்லமதுரலவணோஷணதிக்தகைஃ|| ௨௨|| ஷட் பேதா இதி நிர்திஷ்டாஃ பஞ்சகே ப்ரவிபாகஶஃ| பேதஃ ஸ்வாத்வம்லலவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௨௩|| ஏக ஏவ ஷட்ரஸேந, பதக்த்வேந து ஷட் ஸ்மதாஃ| ஸ்வாதுரம்லோऽத லவணஸ்திக்தஶ்ச கடுகஸ்ததா|| ௨௪|| கஷாய இதி பேதாஃ ஸ்யுஃ ஸர்வதோऽத்ர த்ரிஷஷ்டிதா| க்ஷீரஂ ஸுரா பிடஂ நிம்பஶ்சவ்யஂ பத்மஂ ரஸாஶ்ரயம்|| ௨௫|| த்ரவ்யஂ ஸ்வாதுரஸாதீநாஂ ஷண்ணாஂ வித்தி யதாக்ரமம்| த்ரவ்யஂ த்ரவ்யாந்தரேணைவ யோஜயேத்த்விரஸாதிஷு|| ௨௬|| தாத்ரீபலஂ ஶர்கரயா லவணேநார்த்ரகஂ ததா| ஏவமாதீநி த்ரவ்யாணி யோஜயேத்பிஷகுத்தமஃ|| ௨௭|| காநிசித் த்விரஸாதீநி த்ரவ்யாணி ஸ்யுஃ ஸ்வபாவதஃ| யதைணஃ ஷட்ரஸஃ கஷ்ணோ, யதா பஞ்சரஸாऽபயா|| ௨௮|| மத்யஂ பஞ்சரஸஂ யத்வத்திலோ யத்வச்சதூ ரஸஃ| ஏரண்டதைலஂ த்ரிரஸஂ, மாக்ஷிகஂ த்விரஸஂ யதா|| ௨௯|| கதமேகஂ ஸ்வாதுரஸஂ மதுராதிவிபாகதஃ| திங்மாத்ராதுதிதாதேவஂ ஶேஷமூஹ்யஂ மநீஷிணா|| ௩௦|| ஸம்ப்ரதி "ஏகைகஹீநாந்" இத்யாதிநா க்ரந்தேந யே ரஸாநாஂ பேதாஃ ஶாஸ்த்ரகதோக்தாஃ, தாநேவ ஸங்க்ஷேபேண ப்ரகடயிதுமாஹ-

Adhikarana sa~gkhyayA kalpanAvibhAgaH (43) · Śloka 43

ஷட் பஞ்சகாஃ, ஷட் ச பதக்ரஸாஃ ஸ்யு- ஶ்சதுர்த்விகௌ பஞ்சதஶப்ரகாரௌ| பேதாஸ்த்ரிகா விஂஶதிரேகமேவ த்ரவ்யஂ ஷடாஸ்வாதமிதி த்ரிஷஷ்டிஃ||௪௩||

ஸ௦-பஞ்சகரஸாநாஂ ஸஂயோகாஃ ஷட்ஸங்க்யாஃ, "பஞ்சகேஷ்வேகமேவாம்லே மதுரஃ பஞ்ச ஸேவதே" இதி| ஷட் ச பதக்ரஸாஃ, "அஸஂயுக்தாஶ்ச ஷட்ரஸாஃ" இதி| சதுரீத்யாதி| சதுஷ்கபேதஃ பஞ்சதஶப்ரகாரஃ , த்விகபேதஶ்ச பஞ்சதஶப்ரகாரஃ| "சதுஷ்கேஷு தஶ ஸ்வாதுஶ்சதுரோऽம்லஃ படுஃ ஸகத்|" ஏவஂ பஞ்சதஶ ப்ரகாராஃ| "ஏகைகஹீநாஂஸ்தாந் பஞ்ச பஞ்ச யாந்தி ரஸா த்விகே|" இதி வசநாத் [ச]| பேதா இத்யாதி| த்ரிகாஃ-த்ரிபேதபிந்நா பேதா விஂஶதிஃ| "த்ரிகே ஸ்வாதுர்தஶாம்லஃ ஷட் த்ரீந் படுஸ்திக்த ஏககம்|" இதி விஂஶதிஃ| ஏகமேவ த்ரவ்யஂ ஷடாஸ்வாதம்| இதி-இத்தம், ரஸாநாஂ பேதாஸ்த்ரிஷஷ்டிஃ,-யதாஸ்தூலஂ சைஷா த்ரிஷஷ்டிதா கல்பநா வ்யாக்யாதா| உபஜாதிவத்தம்|

Adhikarana rasabhedAnAmAnantyam sarveShAM rasabhedAnAmupayogitvam (10) · Śloka 10

ஸம்ப்ரதி யதாஸூக்ஷ்மஂ ப்ரதர்ஶயிதுமாஹ தே ரஸாநுரஸதோ ரஸபேதா- ஸ்தாரதம்யபரிகல்பநாய ச| ஸம்பவந்தி கணநாஂ ஸமதீதா தோஷபேஷஜவஶாதுபயோஜ்யாஃ||௪௪|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸபேதீயோ நாம தஶமோऽத்யாயஃ||௧௦||

ஸ௦-தே ரஸபேதாஃ-த்ரிஷஷ்டிரூபாஃ, ரஸதோ-ரஸவஶேந, ததாऽநுரஸதோ-அநுரஸவஶேந, ததா தாரதம்யபரிகல்பநயா-அயஂ மதுரோऽயஂ மதுரதரோऽயஂ மதுரதம இத்யேவஂரூபா யா தயா ச, கணநாஂ ஸமதீதாஃ-ஸங்க்யாமதிக்ராந்தாஃ ஸம்பவந்தி| தோஷேத்யாதி| தோஷாஃ-வாதாதயோ, பேஷஜாநி-ஹரீதக்யாதீநி, தோஷாஶ்ச பேஷஜாநி ச தோஷபேஷஜாநி, தேஷாஂ வஶோ-அநுரோதஃ ஸாமர்த்யஂ வா, தஸ்மாத்தேதுபூதாத்ரஸபேதா உபயோஜ்யாஃ, ந தோஷமநபேக்ஷ்ய பேஷஜஂ வாऽநபேக்ஷ்ய| ஏவமேவோபயோஜ்யா இத்யர்தஃ| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௬|௨௩)- "க்வசிதேகோ ரஸஃ கல்ப்யஃ ஸஂயுக்தாஶ்ச ரஸாஃ க்வசித்| தோஷௌஷதாதீந் ஸஞ்சிந்த்ய பிஷஜா ஸித்திமிச்சதா||" இதி| தோஷபேஷஜவஶாதித்யுபலக்ஷணார்தம்| தேஶாதிவஶாதபி தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய ரஸபேதா உபயோஜ்யாஃ| யதா,-பவநே ஜேதவ்யே மதுராம்லௌ மதுராம்லலவணா வேதி| ஸ்வாகதா ரநபகைர்குருகாந்தா இதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ர ஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸபேதீயாத்யாயோ தஶமஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௦||