4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ્વસ્થવૃત્તેઽપ્રવૃત્તસ્ય વેગધારણશીલસ્ય ચ સ્વાસ્થ્યાસમ્ભવઃ| અતો વેગધારણપ્રતિષેધેન યા રોગાનુત્પત્તિસ્તામધિકૃત્યાધ્યાય આરભ્યતે--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

અથાતો રોગા|૧]નુત્પાદનીયાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-વ્યાખ્યાઽત્ર પ્રથમાધ્યાયવદ્બોદ્ધવ્યા| રોગાણામનુત્પાદઃ- અનુત્પાદનમ્, તસ્મૈ હિતો રોગાનુત્પાદનીયઃ| ઉપદર્શનં ચેદમ્| નિદર્શનાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યા ચોત્પન્નરોગોપશમનેએયોઽપિ, વાતાદિરોધોત્થાનાં રોગાણામુપશમસ્યાભ્યુપદેશાત્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (અસ્મિન્નેવાધ્યાયે શ્લો.૩૪)- "અનુત્પત્ત્યૈ સમાસેન વિધિરેષઃ પ્રદર્શિતઃ| નિજાગન્તુવિકારાણામુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||" ઇતિ|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

વેગાન્ન ધારયેદ્વાતવિણ્મૂત્રક્ષવતૃટ્ક્ષુધામ્| નિદ્રાકાસશ્રમશ્વાસજૃમ્ભાશ્રુચ્છર્દિરેતસામ્||૧||

વાતાદેએનાં વેગાન્ન ધારયેત્| સર્વત્ર દ્વન્દ્વસમાસઃ| ક્ષવઃ- છિક્ક| ૬ શ્રમો- વ્યાયામાયાસઃ, તેન શ્વાસઃ શ્રમશ્વાસઃ|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

વાતસ્ય પ્રાધાન્યાત્તધ્રોધજાન્ રોગાન્ પૂર્વં નિ ૧ દર્શયન્નાહ અધોવાતસ્ય રોધેન ગુલ્મોદાવર્તરુક્ક્લમાઃ| વાતમૂત્રશકૃત્સઙ્ગદૃષ્ટ્યગ્નિવધહૃદ્ગદાઃ ૨ ||૨||

સ૦-અધોવાતસ્ય રોધેન ગુલ્માદયો જાયન્તે| ઊર્ધ્વવાતસ્ય- ઉદ્ગારરૂપસ્ય રોધાત્ સુખસાધ્યા અરુચ્યાદયઃ| અત એવાધોવાતરોધાદ્યે રોગા અતિપ્રત્યપાયરૂપા ગુલ્માદયઃ, તેઽત્ર પૂર્વં નિર્દિષ્ટાઃ| ઉદાવર્તઃ- અર્શોનિદાને વક્ષ્યતે| રુક્- પીડા| ક્લમો- ગ્લાનિઃ| વાતમૂત્રશકૃત્સઙ્ગો- વાતાદીનામપ્રવૃત્તિઃ| દૃષ્ટેરગ્નેશ્ચ વધો- નાશઃ| હૃદ્ગદો- હૃદ્રોગઃ|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

શકૃતઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટપ્રતિશ્યાયશિરોરુજઃ| ૩ ઊર્ધ્વવાયુઃ પરીકર્તો હૃદયસ્યોપરોધનમ્||૩|| મુખેન વિટ્પ્રવૃત્તિશ્ચ પૂર્વોક્તાશ્ચામયાઃ સ્મૃતાઃ| |૪|

સ૦-શકૃતો રોધેન પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટાદયો જાયન્તે| ઉદ્વેષ્ટનમિવોદ્વેષ્ટઃ| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટઃ| પિણ્ડિકા-જઙ્ઘાકાણ્ડસ્ય પશ્ચિમે ભાગે પિણ્ડાકૃતિ કઠિનં માંસમ્| તત્રોદ્વેષ્ટનેનેવ રુગ્ભવતીત્યર્થઃ| પ્રતિશ્યાયઃ-પીનસઃ| ચઃ સમુચ્ચયે| ન કેવલમેત એવ, યાવત્પૂર્વોક્તાઃ-ગુલ્માદયશ્ચ, સ્મૃતાઃ|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| અઙ્ગભઙ્ગાશ્મરીબસ્તિમેઢ્રવંક્ષણવેદનાઃ||૪|| મૂત્રસ્ય રોધાત્પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાઃ| |૫|

સ૦-મૂત્રસ્ય રોધાદઙ્ગભઙ્ગાદયો જાયન્તે| અઙ્ગાનાં ભઙ્ગઃ સ્ફોટનમિવાઙ્ગભઙ્ગઃ| બસ્ત્યાદીનાં વેદનયા સમ્બન્ધઃ| મેઢ્રંશિશ્ર્નમ્| પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાઃ-અધોવાતશકૃદ્રોધજાઃ, તેઽપિ મૂત્રસ્ય રોધાજ્જાયન્તે| પ્રાયોગ્રહણાત્ વાતાદિરોધજાઃ કેચિદેવોત્પદ્યન્તે કેચિન્નેતિ બોધયતિ|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

તદૌષધમ્| વર્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ સ્વેદનં બસ્તિકર્મ ચ||૫||

સ૦-તદૌષધં-તેષાં વાતાદિરોધજાનાં રોગાણામૌષધં ચિકિત્સિતં ભવતિ| કિં તત્ ? ઇત્યાહ-વર્તીત્યાદિ| વર્તિઃ-મદનફલાદિકૃતા ફલવર્તિસંજ્ઞા| અભ્યઙ્ગઃ-અભ્યઞ્જનમ્| અવગાહો વાતહરદ્રવ્યસાધિતે દ્રવે દ્રોણ્યાં નિહિતે પાયુદેશસ્યાવસ્થાપનમ્| સ્વેદનં-સ્વેદઃ| બસ્તિકર્મ-મલપ્રવૃત્તયે બસ્તિવિધૌ વક્ષ્યમાણમ્|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

પુરીષરોધોત્થેષ્વન્યમપ્યસાધારણમુપક્રમમાહ અન્નપાનં ચ વિડ્ભેદિ વિડ્રોધોત્થેષુ યક્ષ્મસુ| |૬|

સ૦-પુરીષવેગધારણજેષુ યક્ષ્મસુ-રોગેષુ, વિશઃ-પુરીષસ્ય, ભેદિ-ભેદકમન્નપાનં યાવકમસ્તુવાસ્તુકાદિકમૌષધમ્| ચશબ્દાત્પૂર્વોક્તં વર્ત્યાદિ ચ|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

મૂત્રજેષુ તુ પાને ચ પ્રાગ્ભક્તં શસ્યતે ઘૃતમ્||૬|| જીર્ણાન્તિકં ચોત્તમયા માત્રયા યોજનાદ્વયમ્| અવપીડકમેતચ્ચ સંજ્ઞિતં|૭|

સ૦-મૂત્રરોધજેષુ પુનઃ પ્રાગ્ભક્તં-ભોજનાત્પૂર્વં, ઘૃતં પાને શસ્યતે| જીર્ણાન્તિકં ઘૃતં ચ શસ્યતે| કથમ્ ? ઉત્તમયા માત્રયા-અહોરાત્રજરણલક્ષણયા| યોજનાદ્વયમેતચ્ચાવપીડકસંજ્ઞિતં-અવપીડકમુચ્યતે| યોજનયોર્દ્વયં યોજનાદ્વયં,-પ્રાગ્ભક્તસ્નેહયોજના જીર્ણાન્તિકસ્નેહયોજના ચ| તત્ર, પ્રાગ્ભક્તં-યત્ર ઘૃતપાનસમનન્તરં ભક્તં ભુજ્યતે, જીર્ણાન્તિકં-યત્ હ્યસ્તનેઽન્ને જીર્ણે ઘૃતં પ્રયુજ્યતે| પ્રદેશાન્તરેષ્વવપીડકશબ્દેન યોજનાદ્વયમેતદસ્મિંસ્તન્ત્રે વેદ્યમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૮/૧૨૪)- "રસૈઃ કોષ્ણૈશ્ચ સર્પિર્ભિરવપીડકયોજિતૈઃ" ઇતિ| તથાઽષ્ટાઙ્ગાવતારે મૂત્રોદાવર્તચિકિત્સાયામ્-"અવપીડકસર્પિશ્ચ વિશેષાન્મૂત્રજે ગદે" ઇતિ| નનુ, વેગધારણેન બાહુલ્યેન મરુત એવ કોપઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (અસ્મિન્નેવાધ્યાયે શ્લો.૨૩)- "તતશ્ચાનેકધા પ્રાયઃ પવનો યત્પ્રકુપ્યતિ" ઇતિ| પવનવિજયે ચ તૈલં યથા વરં ન તથા ઘૃતમ્| અતસ્તૈલસ્યૈવાવપીડકયોજન મત્રોચિતમ્, ન સર્પિષઃ| અત્રોચ્યતે| તૈલસ્ય વાતજિતોઽપિ બદ્ધવિટ્કાલ્પમૂત્રસ્વભાવત્વાદત્રાયોગ્યં પાનમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ.સૂ.અ. ૫/૫૫)- "તૈલં સ્વયોનિવત્" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "બદ્ધવિટ્કમ્" ઇતિ| સ્વયોનિવદિત્યુક્તેશ્ચાલ્પમૂત્રત્વમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૬/૨૧)- "ઉષ્ણસ્ત્વચ્યો હિમઃ સ્પર્શે કેશ્યો બલ્યસ્તિલો ગુરુઃ| અલ્પમૂત્રઃ" ઇતિ| તદેવં તૈલસ્ય બદ્ધવિટ્કાલ્પમૂત્રસ્વભાવતયા તદીયોઽવપીડકો મૂત્રરોધોત્થેષુ રોગેષ્વૌષધત્વેન ન યુક્તઃ, અપિ તુ સર્પિષ એવ યુક્તઃ|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ધારણાત્પુનઃ||૭|| ઉદ્ગારસ્યારુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ| આધ્માનકાસહિધ્માશ્ચ હિધ્માવત્તત્ર ભેષજમ્||૮||

સ૦-પુનરિતિ વ્યતિરેકે| ઉદ્ગારસ્ય ધારણાદરુચ્યાદયો ભવન્તિ| ઉરો-વક્ષઃ, તસ્યાધો હૃદયમ્, તયોર્વિબન્ધઃ-અન્તસ્તમ્ભ ઇવ| તત્ર-તેષુ રોગેષુ, હિધ્માવદ્ભેષજમ્-શ્વાસહિધ્માચિકિત્સિતે હિધ્માયાશ્ચિકિત્સિતં વક્ષ્યતિ|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

શિરોર્તીન્દ્રિયદૌર્બલ્યમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતં ક્ષુતેઃ| |૯|

સ૦-ક્ષુતેઃ-ક્ષવથોઃ, ધારણાચ્છિરોર્ત્યાદયઃ સ્યુઃ| દુર્બલસ્ય ભાવો દૌર્બલ્યમ્, ગુણવચનેત્યાદિના ષ્યઞ્| ઇન્દ્રિયાણાં-દર્શનાદીનાં, દૌર્બલ્યં-વિષયગ્રહણાશક્તિત્વમ્, ઇન્દ્રિયદૌર્બલ્યમ્| નનુ ચ, પૂરણગુણેત્યાદિના સમાસપ્રતિષેધેન ભવિતવ્યમ્| અત્રોચ્યતે| ય એવ ગુણશબ્દા ગુણિનાવચ્છિન્ના ગુણમાત્રે વર્તન્તે કદાચિદ્ ગુણિન્યપિ, ત એવ પ્રતિષેધસ્ય વિષયાઃ| યથા-પટસ્ય શુક્લો, ગુડસ્ય મધુરઃ, ઇત્યાદયઃ| યે તુ ગુણમાત્ર એવ વર્તન્તે ન ગુણિનિ, તે સમાસસ્ય યથા-પટહશબ્દઃ, પુત્રસ્પર્શઃ, કન્યારૂપમ્, દ્રાક્ષારસઃ, ચન્દનગન્ધ ઇત્યાદયઃ| તથેન્દ્રિયદૌર્બલ્યમિત્યાદાવપિ ભાવપ્રત્યયાન્તસ્ય સદા વ્યતિરેકકારણત્વાદ્ગુણાભિધાયિત્વમેવ| તસ્માદેવમાદૌ "તત્સ્થૈશ્ચ ગુણૈઃ ષષ્ઠી સમસ્યતે" ઇતિ સમાસઃ| તસ્યાયમર્થઃ-તેષુ ગુણેષ્વેવ તિષ્ઠન્તીતિ તત્સ્થાઃ| એતદુક્તં ભવતિ-ગુણ એવ યે ગુણા વર્તન્તે ન દ્રવ્યાત્મનિ, તૈઃ સહ ષષ્ઠી સમસ્યત ઇતિ| શુક્લાદિશબ્દાનાં તુ કદાચિદ્દ્રવ્યવૃતિત્વાત્ સામાનાધિકરણ્યેનાપિ વૃત્તિર્દ્દષ્ટા| યથા-શુક્લઃ પટ ઇતિ| ગુણવૃત્તિત્વાચ્ચ વૈયધિકરણ્યેનાપિ| યથા-પટસ્ય શુક્લ ઇતિ| તદેષાં પ્રતિષેધવિષયત્વમ્| પટહશબ્દાદીનાં તુ તત્સ્થત્વાત્સમાસવિષયત્વમિતિ સ્થિતમ્| નન્વેવં સતિ બલાકાયાઃ શૌક્લ્યમિત્યત્રાપિ પૂર્વોક્તાન્ન્યાયાત્સમાસઃ પ્રાપ્નુયાત્| અત્રોચ્યતે| ભાષ્યકારવચનાન્ન ભવિષ્યતિ| સ હિ "ગુણવચનગ્રહણમેવ કસ્માન્ન ક્રિયતે" ઇત્યુક્ત્વાઽભ્યધાત્-"બલાકાયાઃ શૌક્લ્યમિત્યત્રાપિ યથા સ્યાત્" ઇતિ સમાસસ્યાત્રાભાવઃ| અર્દિતં-વાતવ્યાધિનિદાને વક્ષ્યતે|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

તીક્ષ્ણધૂમાઞ્જનાઘ્રાણનાવનાર્કવિલોકનૈઃ||૯|| પ્રવર્તયત્ક્ષુતિં સક્તાં સ્નેહસ્વેદૌ ચ શીલયેત્| |૧૦|

સ૦-ક્ષુતિં સક્તાં-અપ્રવર્તમાનાં, તીક્ષ્ણધૂમાદિભિઃ પ્રવર્તયેત્| તીક્ષ્ણધૂમો-ધૂમપાનવિધૌ વક્ષ્યતે| તીક્ષ્ણં ચાઞ્જનંઅક્ષિરોગેષુ| તીક્ષ્ણાઘ્રાણાં-યન્નાસયા મરીચાદિગ્રહણમ્| તીક્ષ્ણં નાવનં-નસ્યવિધૌ વક્ષ્યતિ| સ્નેહશ્ચ સ્વેદશ્ચ તૌ ચ શીલયેત્-અભ્યસેત્| ક્ષુતિં ક્ષુતમ્| સુશ્રુતે ચોક્તમ્ (શા. અ. ૪/૫૦ ટીકાયામ્)- "પ્રાણોદાનૌ સમૌ સ્યાતાં મૂર્ધ્નિ સ્રોતઃપથે સ્થિતૌ| નસ્તઃ પ્રવર્તતે શબ્દઃ ક્ષુતં તચ્ચ વિનિર્દિશેત્||" ઇતિ|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

શોષાઙ્ગસાદબાધિર્યસમ્મોહભ્રમહૃદ્ગદાઃ||૧૦|| તૃષ્ણાયા નિગ્રહાત્તત્ર શીતઃ સર્વો વિધિર્હિતઃ| |૧૧|

સ૦-તૃષ્ણાયા નિગ્રહાત્-નિરોધાત્, શોષાદયો ભવન્તિ| તત્ર-તૃષ્ણાયા રોધજેષુ વિકારેષુ, સર્વઃ શીતો વિધિઃ-સ્નાનાન્નપાનાદિકો હિતઃ|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

અઙ્ગભઙ્ગારુચિગ્લાનિકાર્શ્યશૂલભ્રમાઃ ક્ષુધઃ||૧૧|| તત્ર યોજ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનમ્| |૧૨|

સ૦-ક્ષુધ ઇતિ-નિગ્રહાદિત્યનુવૃત્તિઃ, નિગ્રહાપેક્ષયા ષષ્ઠી| એવં નિદ્રાયા ઇત્યત્રાપિ યોજ્યમ્| ક્ષુધો-બુભુક્ષાયાઃ, નિગ્રહાદઙ્ગભઙ્ગાદયઃ ષટ્ ભવન્તિ| સામાન્યેનાપિ શૂલશબ્દનિર્દેશે પક્વાશયગતઃ શૂલો ગૃહ્યતે| ક્ષુદ્વેગનિગ્રહેણ નિરાવરણઃ પ્રભઞ્જનઃ કુપ્યતિ| તસ્ય ચ સ્થાન પક્વાશયઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૨/૧)- "પક્વાશયકટી" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "પક્વાધાનં વિશેષતઃ" ઇતિ| તત્ર-ક્ષુન્નિગ્રહે, ભોજનં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ યોજ્યમ્|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

નિદ્રાયા મોહમૂર્ધાક્ષિગૌરવાલસ્યજૃમ્ભિકાઃ||૧૨|| આઙ્ગમર્દશ્ચ, તત્રેષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ| |૧૩|

સ૦-નિદ્રાયા નિગ્રહાન્મોહાદયો ભવન્તિ| તત્ર-નિદ્રાવેગરોધોત્થે વિકારે, સ્વપ્ન ઇષ્ટઃ| સંવાહનાનિ-સ્વલ્પાનિ મર્દનાનિ ચ|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

કાસસ્ય રોધાત્તદ્વૃદ્ધિઃ શ્વાસારુચિહૃદામયાઃ||૧૩|| શોષે હિધ્મા ચ, કાર્યોઽત્ર કાસહા સુતરાં વિધિઃ| |૧૪|

સ૦-કાસસ્ય-કાસવેગસ્ય, રોધાત્તદ્વૃદ્ધિઃ તસ્ય-કાસસ્ય વૃદ્ધિઃ-આધિકય સ્યાત્| તથા, શ્વાસાદયઃ| તત્ર કાસહાકાસચિકિત્સિતોક્તઃ, સુતરાં-અતિશયેન, વિધિઃ કાર્યઃ|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમશ્વાસાદ્વિધારિતાત્||૧૪|| હિતં વિશ્રમણં તત્ર વાતઘ્નશ્ચ ક્રિયાક્રમઃ| |૧૫|

સ૦-શ્રમેણ-અધ્વવ્યાયામાદિના સાહસેન, સદ્યો જાતઃ શ્વાસઃ શ્રમશ્વાસઃ| તસ્માદ્વિધારિતાત્-તદ્વેગરોધાત્, ગુલ્માદયઃ સ્યુઃ| તત્ર વિશ્રમણં હિતમ્| વાતઘ્નશ્ચ ક્રિયાક્રમો હિતઃ|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| જૃમ્ભાયાઃ ક્ષવવદ્રોગાઃ, સર્વશ્ચાનિલજિદ્વિધિઃ||૧૫||

સ૦-જૃમ્ભાયા રોધાત્ ક્ષુતિવદ્રોગાઃ| તત્ર સર્વા ચ વાતઘ્ની ક્રિયા, હિતેતિ શેષઃ| જૃમ્ભા-મુખવિકાસો ગાત્રવિનામઃ|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

પીનસાક્ષિશિરોહૃદ્રુઙ્મન્યાસ્તમ્ભારુચિભ્રમાઃ| સગુલ્મા બાષ્પતસ્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ||૧૬||

સ૦-બાષ્પતઃ-અશ્રુણો વિધારિતાત્, પીનસાદયો ભવન્તિ| પીનસો-નાસાસ્રાવઃ| અક્ષિશિરોહૃદાં રુજા સમ્બન્ધઃ| સગુલ્મા ઇતિ સશબ્દશ્ચાર્થે, ગુલ્માશ્ચેત્યર્થઃ| તત્ર સ્વપ્નાદિકા ચિકિત્સા|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

વિસર્પકોઠકુષ્ઠાક્ષિકણ્ડૂપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસવ્યઙ્ગશ્વયથવો વમેઃ||૧૭||

સ૦-વમેઃ-છર્દિશો વિધારિતાયાઃ, વિસર્પાદયઃ સ્યુઃ| કોઠો-લોહિતં કઠિનં ચ મણ્ડલમ્| આક્ષિકણ્ડૂપાણ્ડૂનામામયેન સમ્બન્ધઃ| વ્યઙ્ગાનિ-મુખે શ્યામાનિ મણ્ડલાનિ|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ગણ્ડૂષધૂમાનાહારા રૂક્ષં ભુક્ત્વા તદુદ્વમઃ| વ્યાયામઃ સ્રુતિરસ્રસ્ય શસ્તં ચાત્ર વિરેચનમ્||૧૮|| સક્ષારલવણં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં ચ શસ્યતે| |૧૯|

સ૦-તત્ર ગણ્ડૂષાદયઃ શસ્તાઃ| અનાહારઃ-અભોજનમ્| એતેષાં દ્વન્દ્વઃ| તથા રૂક્ષં ભુક્ત્વા, તસ્ય-રૂક્ષસ્ય, ઉદ્વમઃ-છર્દનમ્| એવં પ્રાણો વાયુઃ સ્વમાર્ગં પ્રત્યેતિ| તતો વ્યાયામાદ્યત્ર શસ્તમ્| તથા, ક્ષારલવણાભ્યાં યુક્તં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં શસ્યતે-હિતં ભવતિ|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

શુક્રાત્તત્સ્રવણં ગુહ્યવેદનાશ્વયથુજ્વરાઃ||૧૯|| હૃદ્વ્યથામૂત્રસઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગવૃદ્ધ્યશ્મષણ્ઢતાઃ| |૨૦|

સ૦-શુક્રાદ્વિધારિતાત્ તસ્ય-શુક્રસ્ય સ્રવણમ્| તથા, ગુહ્યવેદના-પાયુવૃષણમેહનાનાં શૂલમ્| તથા, શ્વયથુઃ પ્રકૃતત્વાદ્ગુહ્ય એવેતિ યોજ્યમ્| વૃદ્ધિઃ-વર્ધ્મ| અશ્મશબ્દેનાશ્મરી કથ્યતે| ષણ્ઢતા_સ્ત્રીગમનાશક્તિત્વમ્|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

તામ્રચૂડસુરાશાલિબસ્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહનમ્||૨૦|| બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ સિદ્ધમ્ ભજેત્ક્ષીરં પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ| |૨૧|

સ૦-તત્ર તામ્રચૂડાદિકં ભજેત્| તથા, બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ કૂષ્માણ્ડાદિભિઃ, સિદ્ધં ક્ષીરં ભજેત્| પ્રિયાશ્ચ કાન્તાઃ| પ્રિયત્વેન હિ તદ્વિશેષં નિરનુબન્ધં રભસેન પ્રવર્તતે શુક્રમ્|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

વેગરોધિનો યે ન ચિકિત્સ્યાઃ, તાન્દર્શયન્નાહ | તૃટ્શૂલાર્તં ત્યજેત્ ક્ષીણં વિડ્વમં વેગરોધિનમ્||૨૧||

સ૦-તૃટ્ ચ શૂલં ચ તાભ્યામાર્તં-પીડિતમ્, તથા, ક્ષીણંક્ષીણદેહમ્, વેગરોધિનં ત્યજેત્-ન ચિકિત્સેત્| તથા, વિશં યો વમતિ, તં ચ વેગરોધિનં ત્યજેત્|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

અથ કિમેત એવ રોગા વેગોદીરણધારણાદ્ભવન્તિ ? નેત્યાહ રોગાઃ સર્વેઽપિ જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ| |૨૨|

સ૦-સર્વેઽપિ રોગા જાયન્તે ન કેવલં પૂર્વોક્તા એવ| વેગાનાં-પુરીષાદિસમ્બન્ધિનાં, યાન્યુદીરણાનિ-અનાગતાનાં પ્રવર્તનાનિ, તૈઃ| તથા, તેષામેવાગતાનાં યાનિ વિધારણાનિઅનુત્સર્ગલક્ષણાનિ, તૈઃ| અત્રેયં યુક્તિઃ-વેગોદીરણધારણં નામ વાયોઃ કર્મ, તસ્ય ક્રિયાવત્ત્વાત્| તેન ચ વેગોદીરણધારણલક્ષણેન સ્વકર્મણા સ એવ વાયુઃ કોપ્યતે| સ કુપિતઃ સર્વાનેવ વિકારાન્ જનયતિ| તથા ચોક્તમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૧૯/૮૫)- "શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ|| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલોચ્ચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરઃ સ યસ્માત્" ઇતિ|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

નિર્દિષ્ટં સાધનં તત્ર ભૂયિષ્ઠં યે તુ તાન્ પ્રતિ||૨૨|| તતશ્ચાનેકધા પ્રાયઃ પવનો યત્પ્રકુપ્યતિ| અન્નપાનૌષધં તસ્ય યુઞ્જીતાતોઽનુલોમનમ્||૨૩||

સ૦-તત્ર-તેષુ વેગોદીરણધારણોત્થેષુ સર્વેષુ મધ્યે, યે તુ ભૂયિષ્ઠં-બાહુલ્યેન ભવન્તિ ગુલ્મોદાવર્તાદયઃ, તાન્ પ્રતિ "વર્ત્યભ્યઙ્ગ" ઇત્યાદિના, સાધનં નિર્દિષ્ટં-ચિકિત્સોક્તા| તતશ્ચ-વેગોદીરણધારણાત્, અનેકધાવાયુર્યસ્માત્કુપ્યતિ| અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, તસ્યાનુલોમનં-માર્ગયોજકં, અન્નપાનૌષધં યુઞ્જીત| યદ્યપિ વેગોદીરણધારણાત્ "સર્વે રોગા જાયન્તે" ઇત્યુક્તમ્| તથાપિ, યથા વેગધારણાચ્ચિરકાલભાવિનઃ સપ્રત્યપાયા રોગા ભવન્તિ, ન તથોદીરણાત્| અત એવ તન્ત્રકારોઽધોવાતસ્ય રોધેનામીરોમ્ગા ભવન્તિ, શકૃતો રોધાદમી ભવન્તીત્યુવાચ| ન તુ તદુદીરણાદમી રોગા ભવન્તીતિ| પ્રાયોગ્રહણં ક્વચિત્ કફાદેરપિ પ્રકોપ ઇતિ સમાપાદયતિ| તથા ચ વમિનિગ્રહે ઉક્તમ્ "વિસર્પકોઠકુષ્ઠાક્ષિ" ઇત્યાદિ| તત્ર "ગણ્ડૂષધૂમાનાહારાઃ" ઇત્યાદિચિકિત્સા| ન ચૈવંરૂપો વિધિર્વાયાવુપદિશ્યતે| તસ્માત્પ્રાયોગ્રહણમ્|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

યદિ વેગરોધાદ્રોગા જાયન્તે, તર્હિ લોભાદીનામપિ નરકાદિહેતૂનાં વેગા ન ધાર્યા ઇતિ પ્રાપ્તે સતીદમાહ ધારયેત્તુ સદા વેગાન્ હિતૈષી પ્રેત્ય ચેહ ચ| લોભેર્ષ્યાદ્વેષમાત્સર્યરાગાદીનાં જિતેન્દ્રિયઃ||૨૪||

સ૦-તુશબ્દોઽવધારણે| સદા-સર્વકાલમ્, લોભેર્ષ્યાદીનાં વેગાન્ ધારયેદેવ| હિતૈષી-યઃ પુરુષઃ સ્વહિતમિચ્છન્| ક્વ ? પ્રેત્ય ચેહ ચ,-પરલોકે તથેહલોકે ચ| કિમ્ભૂતઃ સન્ ? જિતાનિ-દાન્તાનિ, ઇન્દ્રિયાણિ-મનઃષષ્ઠાનિ ચક્ષુરાદીનિ, વિષયાણામનભિલાષુકતયા યેન, સ જિતેન્દ્રિયઃ| જિતેન્દ્રિયશબ્દેન લોભાદિવેગવિધારણે ઉપાયં દર્શયતિ| જિતેન્દ્રિય એવૈતાન્ ધારયિતું શક્તો નાન્ય ઇત્યર્થઃ| લોભઃ-ગૃહતૃષ્ણેત્યાદિઃ| ઈર્ષ્યા-અસૂયા| દ્વેષો-વૈરમ્| માત્સર્યં-પરગુણાસહિષ્ણુત્વમ્| રાગઃ-પ્રીતિઃ| આદિશબ્દેનાભિધ્યાદિપરિગ્રહઃ| પ્રેત્યેહ ચેતિ કર્તવ્યે દ્વિશ્ચકારકરણં લોભાદીનાં વેગવિધારણેન પ્રેત્ય તથાઽસ્મિન્ લોકે તુલ્યકક્ષત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| અન્યથા પ્રેત્યેત્યસ્ય પૂર્વનિર્દેશાદ્ભૂયસૈષાં લોભાદીનાં વિધારણં પ્રેત્ય હિતમ્, ન તથેહ લોકે| પશ્ચાન્નિર્દિષ્ટત્વાત્|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

અન્યચ્ચ હિતૈશી કિં કુર્યાત્ ? ઇત્યાહ યતેત ચ યથાકાલં મલાનાં શોધનં પ્રતિ| અત્યર્થસઞ્ચિતાસ્તે હિ ઋદ્ધાઃ સ્યુર્જીવિતચ્છિદઃ||૨૫||

સ૦-મલાનાં-વાતપિત્તશ્લેષ્મપુરીષાદીનામ્, યથાકાલં શોધનં પ્રતિ યતેત-યત્નં કુર્યાત્| યો યસ્ય મલસ્ય શોધનકાલઃ, સ તસ્મિન્કાલે શોધનીય ઇત્યર્થઃ| કિમર્થં મલાનાં શોધનં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-અત્યર્થેત્યાદિ| હિ-યસ્માત્, તે-મલાઃ, અત્યર્થસઞ્ચિતાઃ-અતિશયેન સ્વસ્થાનેવૃદ્ધિં ગતાઃ, કુતોઽપ્યાહાર વિહારરૂપાત્ કોપહેતોઃ કુદ્ધાઃ-કુપિતાઃ સન્તઃ, કદાચિજ્જીવિતચ્છિદઃ સ્યુઃ-ભવેયુઃ| તસ્માત્તે શોધનીયાઃ| અત્યર્થસઞ્ચિતગ્રહણેનૈતદ્દ્યોતયતિ| યદ્યેતે મલા અત્યર્થસઞ્ચિતાઃ સ્યુઃ, તદૈવ તેષામન્યોપક્રમેભ્યઃ શોધનાખ્ય ઉપક્રમો જ્યાયાન્| લઙ્ઘનપાચને તૂપક્રમમાત્રે|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

તદેવૈતચ્ચેતસિ કૃત્વા, "દોષાઃ" ઇત્યાદિ, ગ્રન્થકૃદુવાચ દોષાઃ કદાચિત્કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘનપાચનૈઃ| યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ||૨૬||

સ૦-દોષાઃ-વાતાદયઃ, લઙ્ઘનપાચનૈર્જિતાઃ-પ્રકૃતિં પ્રાપિતાઃ સન્તઃ, કદાચિત્-કસ્મિન્નપિ કાલે, કુપ્યન્તિ| યે પુનઃ સંશોધનૈઃ શુદ્ધાસ્તેષાં ન પુનરુદ્ભવઃ-ઉત્થાનં ન ભવતિ|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

યથાક્રમં યથાયોગમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| રસાયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્||૨૭||

સ૦- કાલવિત્-વૈદ્યઃ, અતઃ-સંશોધનાદૂર્ધ્વં રસાયનાનિ પ્રયોજયેત્| કાલશબ્દો દેશબલશરીરાહારસાત્મ્યસત્ત્વપ્રકૃતીનામુપલક્ષણાર્થઃ| ન હિ કાલમાત્રવિત્ રસાયનપ્રયોગં સમ્યગ્વિધા પયિતું શક્તઃ| કિમ્ભૂતાનિ રસાયનાનિ ? સિદ્ધાનિ,-બહુશો દૃષ્ટપ્રત્યયાનિ બ્રાહ્મવાસિષ્ઠાદીનિ| કથં યોજયેત્ ? ઇત્યાહ-યથા-ક્રમમિતિ| યથાક્રમં યથાયોગમિત્યનેન રસાયનવાજીકરણોક્તં સ્મારયતિ| તત્રૈષ રસાયનક્રમઃ (હૃ. ઉ. અ. ૩૯/૧૧)- "હરીતકીમામલકં સૈન્ધવં નાગરં વચામ્|" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "ઇત્થં સંસ્કૃતકોષ્ઠસ્ય રસાયનમુપાહરેત્|" ઇતિ| એતદુક્તં ભવતિ| યદ્યપ્યેવં વમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનનાવનૈઃ પઞ્ચભિરપિ કર્મભિઃ સંસ્કૃતોર્ધ્વાધઃસકલકાયઃ, તથાપ્યેષ રસાયનિકો ભૂયઃ શરીરસંસ્કારઃ કરણીયઃ| તસ્ય તત્પૂર્વકત્વાત્| અત એવ સંશુદ્ધદેહોઽયમિતિ કૃત્વા ત્રિવૃદ્દન્ત્યાદીનતિવિરેચનાત્મકાન્નોપદિશતિ| તથા વાજીકરણેઽપ્યાહ (હૃ. ઉ. અ. ૪૦/૭)- "અથ સ્નિગ્ધ વિશુદ્ધાનાં નિરુહાન્ સાનુવાસનાન્| ઘૃતતૈલરસક્ષીરશર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતાન્|| યોગવિદ્યોજયેત્પૂર્વં ક્ષીરમાંસરસાશિનામ્| તતો વાજીકરાન્ યોગાન્" ઇતિ| તથા, યથાયોગં-યો યસ્ય યુજ્યતે , દાતુમિત્યર્થઃ| યથા-ઇદં રસાયનં વાતપ્રકૃતેર્યોગ્યમિદં પિત્તપ્રકૃતેરિદં શ્લેષ્મપ્રકૃતેરિત્યાદિ| તથાઽમુષ્મિન્ દેશેઽમુષ્મિન્ કાલે વાઽમુષ્મિન્ વયસ્યમુષ્મિન્ દેહે રસાયનં યોગ્યમિદમિતિ યથા યોગાર્થઃ| એવં વૃષ્યયોગેઽપિ યોજ્યમ્| અત્ર ચ રસાયનાનિ વાતાતપિકાનિ યોજયેત્, ન કુટીપ્રવેશિકાનિ| સ્વસ્થવૃત્તાધિકારત્વાત્ તદ્વિધાનસ્ય|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈર્બૃંહણં ક્રમાત્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમમુદ્ગમાંસઘૃતાદિભિઃ||૨૮|| હૃદ્યદીપનભૈષજ્યસંયોગાદ્રુચિપક્તિદૈઃ| સાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનનિરૂહસ્નેહ બસ્તિભિઃ||૨૯||

સ૦-ભેષજેન ક્ષપિતે-નરે શોધનકાર્ષતે સતિ, આહારૈઃ-ભોજ્યૈર્બૃંહણં પથ્યં-હિતં, ક્રમાત્-ન સહસૈવ| કૈરાહારૈઃ ? ઇત્યાહ-શાલ્યાદિભિઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? હૃદ્યાનિ ચ તાનિ દીપનાનિ ભૈષજ્યાનિ-ઔષધાનિ ચ શુણ્ઠીપિપ્પલ્યાર્દ્રકત્વગેલાદીનિ, તૈઃ સંયોગો-મિશ્રતા, તસ્માત્ હૃદ્યદીપનભૈષજ્યસંયોગાત્, રુચિપક્તી દદતિ-અભિલાષપાકાબુત્પાદયન્તિ યે શાલ્યાદયસ્તૈ રુચિપક્તિદૈરાહારૈર્બૃંહણં ભેષજક્ષપિતે પથ્યમ્| કિમ્ભૂતૈરાહારૈઃ ? સાભ્યઙ્ગેત્યાદિ| સહાભ્યઙ્ગદિભિર્વર્તન્ત ઇતિ સાભ્યઙ્ગાદય આહારાસ્તૈઃ, આહારૈરભ્યઙ્ગાદિભિશ્ચેત્યર્થઃ| સ્નેહબસ્તિઃ-અનુવાસનમ્|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

તથા સ લભતે શર્મ સર્વપાવકપાટવમ્| ધીવર્ણેન્દ્રિયવૈમલ્યં વૃષતાં દૈર્ઘ્યમાયુષઃ||૩૦||

સ૦-તથા-તેન પ્રકારેણ પૂર્વં શોધનં તતો બૃંહણં તતો રસાયનપ્રયોગ ઇત્યેવંરૂપેણ, સઃ-શોધનાદિસેવી પુરુષઃ, શર્મ-સ્વાસ્થ્યં, લભતે| તથા સર્વેત્યાદિ| સર્વે ચ તે પાવકાશ્ચ સર્વપાવકાઃ, તેષાં પાટવં-શક્તિં લભતે| તત્ર (હૃ. શા. અ. ૩/૫૯)-"ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ" ઇતિ પઞ્ચ મહાભૂતાગ્નયઃ, સપ્ત ધાત્વગ્નયઃ, ત્રયોદશો જાઠરાગ્નિરિતિ| ધીવર્ણેત્યાદિ| ધીવર્ણયોશ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણાં ચ વૈમલ્યં લભતે| તથા, વૃષતાં-સ્ત્રીગમનસામર્થ્યં લભતે| તથા, દૈર્ધ્યમાયુષઃ-જીવિતસ્યાધિક્યં લભતે|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

અધુનાઽઽગન્તુરોગાન્ સોપક્રમાન્નિર્દિશતિ યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિક્ષતભઙ્ગાદિસમ્ભવાઃ| રાગદ્વેષભયાદ્યાશ્ચ તે સ્યુરાગન્તવો ગદાઃ||૩૧||

સ૦-ભૂતાનિ ચ વિષં ચ વાયુશ્ચાગ્નિશ્ચ ક્ષતં ચ ભઙ્ગશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| ત આદિર્યેષામાગન્તુકરોગહેતૂનાં ત એવમ્, તેભ્યઃ સમ્ભવો યેષામાગન્તુકગદાનાં જ્વરાદીનાં તે ભૂતાદિસમ્ભવા આગન્તવો રોગાઃ સ્યુઃ| આગન્તુહેતુપ્રભવત્વાદાગન્તવો ગદા ઉચ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| ન કેવલમેત એવ ગદાઃ, કિન્તુ રાગદ્વેષભયાદ્યાશ્ચાગન્તવો ગદાઃ સ્યુઃ|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

અધુનૈષાં ચિકિત્સાં નિર્દિશતિ ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ| દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્||૩૨|| અથર્વવિહિતા શાન્તિઃ પ્રતિકૂલગ્રહાર્ચનમ્| ભૂતાદ્યસ્પર્શનોપાયો નિર્દિષ્ટશ્ચ પૃથક્ પૃથક્||૩૩|| અનુત્પત્ત્યૈ સમાસેન વિધિરેષઃ પ્રદર્શિતઃ| નિજાગન્તુવિકારાણામુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||૩૪||

સ૦-પ્રજ્ઞાયા અપરાધાઃ-અસાધ્વાચરણાનિ, તેષાં ત્યાગઃ| તથા, ઇન્દ્રિયાણાં-ચક્ષુરાદીનામુપશમો-રૂપદિવિષયેઽતિપ્રવૃત્તાનાં સંયમનમ્, અશુભરૂપે વા વિષયે પ્રવૃત્તાનાં સંયમનમ્, અલોલુપતેત્યર્થઃ| તથા, સ્મૃતિઃ-અતીતાર્થાદિસ્મરણમ્| દેશેત્યાદિ| તથા, દેશાદીનાં વિજ્ઞાનમ્| દેશો-જાઙ્ગલાદિઃ, કાલઃ-શીતાદિઃ, આત્મા ચ-વાતપ્રકૃત્યાદિઃ, એષાં વિજ્ઞાનં-અવબોધઃ| તથા ચ, સતાં વૃત્તં-ચરિતં સદ્વૃત્તમ્, તસ્યાનુવર્તનં-અનુષ્ઠાનમ્| નિજાનામાગન્તૂનાં ચ વિકારાણામનુત્પત્ત્યૈ-રોગાણામનુત્પાદનાય, સમાસેન-સઙ્ક્ષેપેણ, વિધિરેષઃ-ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિત્યાદિ સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમિત્યેવમન્તઃ, પ્રદર્શિતઃ-સમ્યગુક્તઃ| ઉત્પન્નાનામિત્યાદિ| ચ સમુચ્ચયે| ન કેવલં નિજાગન્તૂનાં રોગાણામનુત્પત્ત્યૈ વિધિરેષઃ પ્રોક્તઃ, યાવદુત્પન્નાનાં-જાતાનાં ચ, શાન્તયે વિધિઃ પ્રોક્તઃ|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

શીતોદ્ભવં દોષચયં વસન્તે વિશોધનં ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે| ઘનાત્યયે વાર્ષિકમાશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતિ રોગાનૃતુજાન્ન જાતુ||૩૫||

સ૦-શીતશબ્દેન હેમન્તશિશિરાખ્યાવૃતૂ દ્વાવપિ ગૃહ્યેતે| તત્રોદ્ભવો-જન્મ યસ્ય દોષચયસ્યાસૌ શીતોદ્ભવો દોષચયઃ| તં વસન્તે વિશોધયન્-નિર્હરન્, ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે-વર્ષાકાલે દોષચયં વિશોધયન્, તથા વાર્ષિકં ઘનાત્યયે-શરદિ દોષચયં વિશોધયન્, આશુ-યથોક્તં કાલમનુલ્લઙ્ઘયન્, સમ્યક્-યથાવત્, ત્રિવિધમપિ દોષચયં વિશોધયન્નૃતુજાન્ રોગાન્ ન જાતુ-કદાચિત્, પ્રાપ્નોતિ-આસાદયતિ| વસન્તે વિશોધયન્નિત્યત્ર વસન્તપ્રારમ્ભ એવ ચૈત્રે માસિ વિશોધયન્નિતિ બોધ્યમ્, પ્રત્યવાયભયાત્| તથા હિ ઋતુદ્વયસઞ્ચિતસ્ય દોષચયસ્ય ચૈત્રે વિશોધનમક્રિયમાણં રોગાનીકં કુર્યાત્| ઘનાત્યયે વાર્ષિકમિત્યત્રાત્યન્તઘનવિનાશે શરત્પશ્ચિમે ભાગે વિશોધયેદિતિ બોધ્યમ્| વાર્ષિકો હિ દોષચય એકર્તુજ એવ| તસ્માદ્વિશ્રબ્ધં કૃત્વા સાધારણે કાર્તિકે માસિ સ વિશોધયિતું યુક્તઃ| અપિ ચાગ્રે હેમન્તશિશિરકાલજો દોષચયો વસન્તે શોધયિતવ્યઃ| તસ્માદાશ્વયુજે માસિ વાર્ષિકો દોષચયો યદિ વિશોધ્યેત તદાનીમતિતરાં બહુરગ્રે દોષચયઃ સ્યાત્, કાલસ્ય બહુત્વાત્| ગ્રીષ્મજમભ્રકાલ ઇત્યત્ર કાલગ્રહણેન વર્ષાપ્રારમ્ભમાત્ર એવેતિ બોધ્યમ્| તથા ચ શાસ્ત્રકારો વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૩/૩૩)- "શ્રાવણે કાર્તિકે ચૈત્રે માસિ સાધારણે ક્રમાત્| ગ્રીષ્મવર્ષાહિમચિતાન્વાય્વાદીનાશુ નિર્હરેત્||" ઇતિ|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

નિત્યં હિતાહારવિહારસેવી સમીક્ષ્યકારી વિષયેષ્વસક્તઃ| દાતા સમઃ સત્યપરઃ ક્ષમાવા- નાપ્તોપસેવી ચ ભવત્યરોગઃ||૩૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રોગાનુ- ત્પાદનીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

સ૦-નિત્યં-સદૈવ, હિતાહારવિહારૌ સેવતે તચ્છીલો યઃ સ એવમ્ભૂતો નરઃ| તથા, સમીક્ષ્યકારી-વિમૃશ્યવિધાયી, ઇદં કૃત્વેદં સમ્પદ્યતે, એવં ચ કૃત્વૈતત્સમ્પદ્યતે, એવં બુદ્ધ્વા શુભં કરોત્યશુભં વર્જયતિ| તથા, વિષયેષુ-શબ્દાદિષુ, અસક્તઃ-અલોલુપઃ| તથા, દાતા-ત્યાગવાન્| તથા, સમઃ-સર્વેષુ ભૂતેષુ સમચિત્તઃ| તથા, સત્યપરઃ-અબિતથવાક્| તથા, ક્ષમાવાન્-યઃ શક્તોઽપિ કૃતાપરાધં દણ્ડેનાનુરૂપેણ ન યોજયતિ| તથા, આપ્તાનુપસેવતે તચ્છીલો યઃ સ આપ્તોપસેવી ચારોગો ભવતિ| ન કેવલં પ્રાક્તનવિધ્યનુષ્ઠાનેનારોગઃ સમ્પદ્યતે, યાવદાપ્તોપસેવી ચેતિ ચશબ્દાર્થઃ| "યેષાં ત્રિકાલમમલં જ્ઞાનમવ્યાહતં સદા| આપ્તાઃ શિષ્ટા વિબુદ્ધાસ્તે તેષાં વાક્યમસંશયમ્||" ઇતિ (ચરકે સૂ. અ. ૧૧/૯૮) આપ્તલક્ષણમિતિ| ઉપજાતિવૃત્તે| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગ- હૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુર્થોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૪||