4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

અથાતો રોગા|૧]નુત્પાદનીયાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

વેગાન્ન ધારયેદ્વાતવિણ્મૂત્રક્ષવતૃટ્ક્ષુધામ્| નિદ્રાકાસશ્રમશ્વાસજૃમ્ભાશ્રુચ્છર્દિરેતસામ્||૧||

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

વાતસ્ય પ્રાધાન્યાત્તધ્રોધજાન્ રોગાન્ પૂર્વં નિ ૧ દર્શયન્નાહ અધોવાતસ્ય રોધેન ગુલ્મોદાવર્તરુક્ક્લમાઃ| વાતમૂત્રશકૃત્સઙ્ગદૃષ્ટ્યગ્નિવધહૃદ્ગદાઃ ૨ ||૨||

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

શકૃતઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટપ્રતિશ્યાયશિરોરુજઃ| ૩ ઊર્ધ્વવાયુઃ પરીકર્તો હૃદયસ્યોપરોધનમ્||૩|| મુખેન વિટ્પ્રવૃત્તિશ્ચ પૂર્વોક્તાશ્ચામયાઃ સ્મૃતાઃ| |૪|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| અઙ્ગભઙ્ગાશ્મરીબસ્તિમેઢ્રવંક્ષણવેદનાઃ||૪|| મૂત્રસ્ય રોધાત્પૂર્વે ચ પ્રાયો રોગાઃ| |૫|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

તદૌષધમ્| વર્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહાશ્ચ સ્વેદનં બસ્તિકર્મ ચ||૫||

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

પુરીષરોધોત્થેષ્વન્યમપ્યસાધારણમુપક્રમમાહ અન્નપાનં ચ વિડ્ભેદિ વિડ્રોધોત્થેષુ યક્ષ્મસુ| |૬|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

મૂત્રજેષુ તુ પાને ચ પ્રાગ્ભક્તં શસ્યતે ઘૃતમ્||૬|| જીર્ણાન્તિકં ચોત્તમયા માત્રયા યોજનાદ્વયમ્| અવપીડકમેતચ્ચ સંજ્ઞિતં|૭|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ધારણાત્પુનઃ||૭|| ઉદ્ગારસ્યારુચિઃ કમ્પો વિબન્ધો હૃદયોરસોઃ| આધ્માનકાસહિધ્માશ્ચ હિધ્માવત્તત્ર ભેષજમ્||૮||

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

શિરોર્તીન્દ્રિયદૌર્બલ્યમન્યાસ્તમ્ભાર્દિતં ક્ષુતેઃ| |૯|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

તીક્ષ્ણધૂમાઞ્જનાઘ્રાણનાવનાર્કવિલોકનૈઃ||૯|| પ્રવર્તયત્ક્ષુતિં સક્તાં સ્નેહસ્વેદૌ ચ શીલયેત્| |૧૦|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

શોષાઙ્ગસાદબાધિર્યસમ્મોહભ્રમહૃદ્ગદાઃ||૧૦|| તૃષ્ણાયા નિગ્રહાત્તત્ર શીતઃ સર્વો વિધિર્હિતઃ| |૧૧|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

અઙ્ગભઙ્ગારુચિગ્લાનિકાર્શ્યશૂલભ્રમાઃ ક્ષુધઃ||૧૧|| તત્ર યોજ્યં લઘુ સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પં ચ ભોજનમ્| |૧૨|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

નિદ્રાયા મોહમૂર્ધાક્ષિગૌરવાલસ્યજૃમ્ભિકાઃ||૧૨|| આઙ્ગમર્દશ્ચ, તત્રેષ્ટઃ સ્વપ્નઃ સંવાહનાનિ ચ| |૧૩|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

કાસસ્ય રોધાત્તદ્વૃદ્ધિઃ શ્વાસારુચિહૃદામયાઃ||૧૩|| શોષે હિધ્મા ચ, કાર્યોઽત્ર કાસહા સુતરાં વિધિઃ| |૧૪|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ગુલ્મહૃદ્રોગસમ્મોહાઃ શ્રમશ્વાસાદ્વિધારિતાત્||૧૪|| હિતં વિશ્રમણં તત્ર વાતઘ્નશ્ચ ક્રિયાક્રમઃ| |૧૫|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| જૃમ્ભાયાઃ ક્ષવવદ્રોગાઃ, સર્વશ્ચાનિલજિદ્વિધિઃ||૧૫||

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

પીનસાક્ષિશિરોહૃદ્રુઙ્મન્યાસ્તમ્ભારુચિભ્રમાઃ| સગુલ્મા બાષ્પતસ્તત્ર સ્વપ્નો મદ્યં પ્રિયાઃ કથાઃ||૧૬||

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

વિસર્પકોઠકુષ્ઠાક્ષિકણ્ડૂપાણ્ડ્વામયજ્વરાઃ| સકાસશ્વાસહૃલ્લાસવ્યઙ્ગશ્વયથવો વમેઃ||૧૭||

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ગણ્ડૂષધૂમાનાહારા રૂક્ષં ભુક્ત્વા તદુદ્વમઃ| વ્યાયામઃ સ્રુતિરસ્રસ્ય શસ્તં ચાત્ર વિરેચનમ્||૧૮|| સક્ષારલવણં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં ચ શસ્યતે| |૧૯|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

શુક્રાત્તત્સ્રવણં ગુહ્યવેદનાશ્વયથુજ્વરાઃ||૧૯|| હૃદ્વ્યથામૂત્રસઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગવૃદ્ધ્યશ્મષણ્ઢતાઃ| |૨૦|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

તામ્રચૂડસુરાશાલિબસ્ત્યભ્યઙ્ગાવગાહનમ્||૨૦|| બસ્તિશુદ્ધિકરૈઃ સિદ્ધમ્ ભજેત્ક્ષીરં પ્રિયાઃ સ્ત્રિયઃ| |૨૧|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

વેગરોધિનો યે ન ચિકિત્સ્યાઃ, તાન્દર્શયન્નાહ | તૃટ્શૂલાર્તં ત્યજેત્ ક્ષીણં વિડ્વમં વેગરોધિનમ્||૨૧||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

અથ કિમેત એવ રોગા વેગોદીરણધારણાદ્ભવન્તિ ? નેત્યાહ રોગાઃ સર્વેઽપિ જાયન્તે વેગોદીરણધારણૈઃ| |૨૨|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

નિર્દિષ્ટં સાધનં તત્ર ભૂયિષ્ઠં યે તુ તાન્ પ્રતિ||૨૨|| તતશ્ચાનેકધા પ્રાયઃ પવનો યત્પ્રકુપ્યતિ| અન્નપાનૌષધં તસ્ય યુઞ્જીતાતોઽનુલોમનમ્||૨૩||

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

યદિ વેગરોધાદ્રોગા જાયન્તે, તર્હિ લોભાદીનામપિ નરકાદિહેતૂનાં વેગા ન ધાર્યા ઇતિ પ્રાપ્તે સતીદમાહ ધારયેત્તુ સદા વેગાન્ હિતૈષી પ્રેત્ય ચેહ ચ| લોભેર્ષ્યાદ્વેષમાત્સર્યરાગાદીનાં જિતેન્દ્રિયઃ||૨૪||

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

અન્યચ્ચ હિતૈશી કિં કુર્યાત્ ? ઇત્યાહ યતેત ચ યથાકાલં મલાનાં શોધનં પ્રતિ| અત્યર્થસઞ્ચિતાસ્તે હિ ઋદ્ધાઃ સ્યુર્જીવિતચ્છિદઃ||૨૫||

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

તદેવૈતચ્ચેતસિ કૃત્વા, "દોષાઃ" ઇત્યાદિ, ગ્રન્થકૃદુવાચ દોષાઃ કદાચિત્કુપ્યન્તિ જિતા લઙ્ઘનપાચનૈઃ| યે તુ સંશોધનૈઃ શુદ્ધા ન તેષાં પુનરુદ્ભવઃ||૨૬||

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

યથાક્રમં યથાયોગમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| રસાયનાનિ સિદ્ધાનિ વૃષ્યયોગાંશ્ચ કાલવિત્||૨૭||

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ભેષજક્ષપિતે પથ્યમાહારૈર્બૃંહણં ક્રમાત્| શાલિષષ્ટિકગોધૂમમુદ્ગમાંસઘૃતાદિભિઃ||૨૮|| હૃદ્યદીપનભૈષજ્યસંયોગાદ્રુચિપક્તિદૈઃ| સાભ્યઙ્ગોદ્વર્તનસ્નાનનિરૂહસ્નેહ બસ્તિભિઃ||૨૯||

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

તથા સ લભતે શર્મ સર્વપાવકપાટવમ્| ધીવર્ણેન્દ્રિયવૈમલ્યં વૃષતાં દૈર્ઘ્યમાયુષઃ||૩૦||

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

અધુનાઽઽગન્તુરોગાન્ સોપક્રમાન્નિર્દિશતિ યે ભૂતવિષવાય્વગ્નિક્ષતભઙ્ગાદિસમ્ભવાઃ| રાગદ્વેષભયાદ્યાશ્ચ તે સ્યુરાગન્તવો ગદાઃ||૩૧||

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

અધુનૈષાં ચિકિત્સાં નિર્દિશતિ ત્યાગઃ પ્રજ્ઞાપરાધાનામિન્દ્રિયોપશમઃ સ્મૃતિઃ| દેશકાલાત્મવિજ્ઞાનં સદ્વૃત્તસ્યાનુવર્તનમ્||૩૨|| અથર્વવિહિતા શાન્તિઃ પ્રતિકૂલગ્રહાર્ચનમ્| ભૂતાદ્યસ્પર્શનોપાયો નિર્દિષ્ટશ્ચ પૃથક્ પૃથક્||૩૩|| અનુત્પત્ત્યૈ સમાસેન વિધિરેષઃ પ્રદર્શિતઃ| નિજાગન્તુવિકારાણામુત્પન્નાનાં ચ શાન્તયે||૩૪||

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

શીતોદ્ભવં દોષચયં વસન્તે વિશોધનં ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે| ઘનાત્યયે વાર્ષિકમાશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતિ રોગાનૃતુજાન્ન જાતુ||૩૫||

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

નિત્યં હિતાહારવિહારસેવી સમીક્ષ્યકારી વિષયેષ્વસક્તઃ| દાતા સમઃ સત્યપરઃ ક્ષમાવા- નાપ્તોપસેવી ચ ભવત્યરોગઃ||૩૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતા- યામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને રોગાનુ- ત્પાદનીયો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||