4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਃ| ਅਤੋ ਵੇਗਧਾਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ ਯਾ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਾਮਧਿਕਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਰੋਗਾ|੧]ਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯਵਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਾਦਃ- ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਨਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਃ| ਉਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਦਮ੍| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਰੋਗੋਪਸ਼ਮਨੇਏਯੋਪਿ, ਵਾਤਾਦਿਰੋਧੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਸ਼ਮਸ੍ਯਾਭ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼੍ਲੋ.੩੪)- "ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਧਿਰੇਸਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||" ਇਤਿ|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

ਵੇਗਾਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਦ੍ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਵਤਟ੍ਕ੍ਸੁਧਾਮ੍| ਨਿਦ੍ਰਾਕਾਸਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਜਮ੍ਭਾਸ਼੍ਰੁਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰੇਤਸਾਮ੍||੧||

ਵਾਤਾਦੇਏਨਾਂ ਵੇਗਾਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਾਸਃ| ਕ੍ਸਵਃ- ਛਿਕ੍ਕ| ੬ ਸ਼੍ਰਮੋ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਯਾਸਃ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਃ|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਤਧ੍ਰੋਧਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿ ੧ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਅਧੋਵਾਤਸ੍ਯ ਰੋਧੇਨ ਗੁਲ੍ਮੋਦਾਵਰ੍ਤਰੁਕ੍ਕ੍ਲਮਾਃ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸਙ੍ਗਦਸ੍ਟ੍ਯਗ੍ਨਿਵਧਹਦ੍ਗਦਾਃ ੨ ||੨||

ਸ੦-ਅਧੋਵਾਤਸ੍ਯ ਰੋਧੇਨ ਗੁਲ੍ਮਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਸ੍ਯ- ਉਦ੍ਗਾਰਰੂਪਸ੍ਯ ਰੋਧਾਤ੍ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾ ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਯਃ| ਅਤ ਏਵਾਧੋਵਾਤਰੋਧਾਦ੍ਯੇ ਰੋਗਾ ਅਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਯਰੂਪਾ ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ, ਤੇਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ- ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਰੁਕ੍- ਪੀਡਾ| ਕ੍ਲਮੋ- ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸਙ੍ਗੋ- ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਦਸ੍ਟੇਰਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਵਧੋ- ਨਾਸ਼ਃ| ਹਦ੍ਗਦੋ- ਹਦ੍ਰੋਗਃ|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

ਸ਼ਕਤਃ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ਿਰੋਰੁਜਃ| ੩ ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਯੁਃ ਪਰੀਕਰ੍ਤੋ ਹਦਯਸ੍ਯੋਪਰੋਧਨਮ੍||੩|| ਮੁਖੇਨ ਵਿਟ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਮਯਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ| |੪|

ਸ੦-ਸ਼ਕਤੋ ਰੋਧੇਨ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਵੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ-ਜਙ੍ਘਾਕਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਪਿਣ੍ਡਾਕਤਿ ਕਠਿਨਂ ਮਾਂਸਮ੍| ਤਤ੍ਰੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨੇਨੇਵ ਰੁਗ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ-ਪੀਨਸਃ| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤ ਏਵ, ਯਾਵਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ-ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਸ੍ਮਤਾਃ|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਸ਼੍ਮਰੀਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰਵਂਕ੍ਸਣਵੇਦਨਾਃ||੪|| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੋਧਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰੋਗਾਃ| |੫|

ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੋਧਾਦਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਙ੍ਗਃ ਸ੍ਫੋਟਨਮਿਵਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵੇਦਨਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਢ੍ਰਂਸ਼ਿਸ਼੍ਰ੍ਨਮ੍| ਪੂਰ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰੋਗਾਃ-ਅਧੋਵਾਤਸ਼ਕਦ੍ਰੋਧਜਾਃ, ਤੇਪਿ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੋਧਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਵਾਤਾਦਿਰੋਧਜਾਃ ਕੇਚਿਦੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੇਚਿਨ੍ਨੇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

ਤਦੌਸਧਮ੍| ਵਰ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਾਵਗਾਹਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਚ||੫||

ਸ੦-ਤਦੌਸਧਂ-ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦਿਰੋਧਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਰ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤਿਃ-ਮਦਨਫਲਾਦਿਕਤਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਾ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ-ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨਮ੍| ਅਵਗਾਹੋ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਿਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਨਿਹਿਤੇ ਪਾਯੁਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਨਂ-ਸ੍ਵੇਦਃ| ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ-ਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੇ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

ਪੁਰੀਸਰੋਧੋਤ੍ਥੇਸ੍ਵਨ੍ਯਮਪ੍ਯਸਾਧਾਰਣਮੁਪਕ੍ਰਮਮਾਹ ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਚ ਵਿਡ੍ਭੇਦਿ ਵਿਡ੍ਰੋਧੋਤ੍ਥੇਸੁ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸੁ| |੬|

ਸ੦-ਪੁਰੀਸਵੇਗਧਾਰਣਜੇਸੁ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸੁ-ਰੋਗੇਸੁ, ਵਿਸ਼ਃ-ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਭੇਦਿ-ਭੇਦਕਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਯਾਵਕਮਸ੍ਤੁਵਾਸ੍ਤੁਕਾਦਿਕਮੌਸਧਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਚ|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

ਮੂਤ੍ਰਜੇਸੁ ਤੁ ਪਾਨੇ ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਘਤਮ੍||੬|| ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਂ ਚੋਤ੍ਤਮਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਅਵਪੀਡਕਮੇਤਚ੍ਚ ਸਂਜ੍ਞਿਤਂ|੭|

ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਜੇਸੁ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ-ਭੋਜਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ, ਘਤਂ ਪਾਨੇ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਂ ਘਤਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਉਤ੍ਤਮਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ-ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਜਰਣਲਕ੍ਸਣਯਾ| ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਮੇਤਚ੍ਚਾਵਪੀਡਕਸਂਜ੍ਞਿਤਂ-ਅਵਪੀਡਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯੋਜਨਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯਂ ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਂ,-ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਯੋਜਨਾ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਸ੍ਨੇਹਯੋਜਨਾ ਚ| ਤਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ-ਯਤ੍ਰ ਘਤਪਾਨਸਮਨਨ੍ਤਰਂ ਭਕ੍ਤਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ, ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਂ-ਯਤ੍ ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੇਨ੍ਨੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਘਤਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਵਪੀਡਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਮੇਤਦਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੮/੧੨੪)- "ਰਸੈਃ ਕੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਰਵਪੀਡਕਯੋਜਿਤੈਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਵਤਾਰੇ ਮੂਤ੍ਰੋਦਾਵਰ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮ੍-"ਅਵਪੀਡਕਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਜੇ ਗਦੇ" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਵੇਗਧਾਰਣੇਨ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਮਰੁਤ ਏਵ ਕੋਪਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼੍ਲੋ.੨੩)- "ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਵਨੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ" ਇਤਿ| ਪਵਨਵਿਜਯੇ ਚ ਤੈਲਂ ਯਥਾ ਵਰਂ ਨ ਤਥਾ ਘਤਮ੍| ਅਤਸ੍ਤੈਲਸ੍ਯੈਵਾਵਪੀਡਕਯੋਜਨ ਮਤ੍ਰੋਚਿਤਮ੍, ਨ ਸਰ੍ਪਿਸਃ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤੈਲਸ੍ਯ ਵਾਤਜਿਤੋਪਿ ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰਾਯੋਗ੍ਯਂ ਪਾਨਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੫/੫੫)- "ਤੈਲਂ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਮ੍" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬/੨੧)- "ਉਸ੍ਣਸ੍ਤ੍ਵਚ੍ਯੋ ਹਿਮਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਕੇਸ਼੍ਯੋ ਬਲ੍ਯਸ੍ਤਿਲੋ ਗੁਰੁਃ| ਅਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਃ" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਂ ਤੈਲਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਤਯਾ ਤਦੀਯੋਵਪੀਡਕੋ ਮੂਤ੍ਰਰੋਧੋਤ੍ਥੇਸੁ ਰੋਗੇਸ੍ਵੌਸਧਤ੍ਵੇਨ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਸ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਃ|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ਧਾਰਣਾਤ੍ਪੁਨਃ||੭|| ਉਦ੍ਗਾਰਸ੍ਯਾਰੁਚਿਃ ਕਮ੍ਪੋ ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਹਦਯੋਰਸੋਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਕਾਸਹਿਧ੍ਮਾਸ਼੍ਚ ਹਿਧ੍ਮਾਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍||੮||

ਸ੦-ਪੁਨਰਿਤਿ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇ| ਉਦ੍ਗਾਰਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾਦਰੁਚ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਰੋ-ਵਕ੍ਸਃ, ਤਸ੍ਯਾਧੋ ਹਦਯਮ੍, ਤਯੋਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧਃ-ਅਨ੍ਤਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ, ਹਿਧ੍ਮਾਵਦ੍ਭੇਸਜਮ੍-ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਦਿਤਂ ਕ੍ਸੁਤੇਃ| |੯|

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਤੇਃ-ਕ੍ਸਵਥੋਃ, ਧਾਰਣਾਚ੍ਛਿਰੋਰ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍, ਗੁਣਵਚਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਯਞ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ-ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ-ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਾਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ ਚ, ਪੂਰਣਗੁਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਯ ਏਵ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਾ ਗੁਣਿਨਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਗੁਣਿਨ੍ਯਪਿ, ਤ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ੍ਯ ਵਿਸਯਾਃ| ਯਥਾ-ਪਟਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ, ਗੁਡਸ੍ਯ ਮਧੁਰਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਯੇ ਤੁ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨ ਗੁਣਿਨਿ, ਤੇ ਸਮਾਸਸ੍ਯ ਯਥਾ-ਪਟਹਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਕਨ੍ਯਾਰੂਪਮ੍, ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਃ, ਚਨ੍ਦਨਗਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਭਾਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦਾ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਣਾਭਿਧਾਯਿਤ੍ਵਮੇਵ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਮਾਦੌ "ਤਤ੍ਸ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਗੁਣੈਃ ਸਸ੍ਠੀ ਸਮਸ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ ਸਮਾਸਃ| ਤਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ-ਤੇਸੁ ਗੁਣੇਸ੍ਵੇਵ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਗੁਣ ਏਵ ਯੇ ਗੁਣਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ, ਤੈਃ ਸਹ ਸਸ੍ਠੀ ਸਮਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਤੁ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯੇਨਾਪਿ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਦਸ੍ਟਾ| ਯਥਾ-ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਪਟ ਇਤਿ| ਗੁਣਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵੈਯਧਿਕਰਣ੍ਯੇਨਾਪਿ| ਯਥਾ-ਪਟਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਇਤਿ| ਤਦੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਵਿਸਯਤ੍ਵਮ੍| ਪਟਹਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਾਸਵਿਸਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਸਤਿ ਬਲਾਕਾਯਾਃ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ਸਮਾਸਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਭਾਸ੍ਯਕਾਰਵਚਨਾਨ੍ਨ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਸ ਹਿ "ਗੁਣਵਚਨਗ੍ਰਹਣਮੇਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਧਾਤ੍-"ਬਲਾਕਾਯਾਃ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤਿ ਸਮਾਸਸ੍ਯਾਤ੍ਰਾਭਾਵਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਂ-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮਾਞ੍ਜਨਾਘ੍ਰਾਣਨਾਵਨਾਰ੍ਕਵਿਲੋਕਨੈਃ||੯|| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਤ੍ਕ੍ਸੁਤਿਂ ਸਕ੍ਤਾਂ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਤਿਂ ਸਕ੍ਤਾਂ-ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਾਂ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮੋ-ਧੂਮਪਾਨਵਿਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚਾਞ੍ਜਨਂਅਕ੍ਸਿਰੋਗੇਸੁ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਘ੍ਰਾਣਾਂ-ਯਨ੍ਨਾਸਯਾ ਮਰੀਚਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨਾਵਨਂ-ਨਸ੍ਯਵਿਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਤੌ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍-ਅਭ੍ਯਸੇਤ੍| ਕ੍ਸੁਤਿਂ ਕ੍ਸੁਤਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੪/੫੦ ਟੀਕਾਯਾਮ੍)- "ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਸਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਰੋਤਃਪਥੇ ਸ੍ਥਿਤੌ| ਨਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕ੍ਸੁਤਂ ਤਚ੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

ਸ਼ੋਸਾਙ੍ਗਸਾਦਬਾਧਿਰ੍ਯਸਮ੍ਮੋਹਭ੍ਰਮਹਦ੍ਗਦਾਃ||੧੦|| ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਃ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ| |੧੧|

ਸ੦-ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍-ਨਿਰੋਧਾਤ੍, ਸ਼ੋਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਰੋਧਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ, ਸਰ੍ਵਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਿਧਿਃ-ਸ੍ਨਾਨਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕੋ ਹਿਤਃ|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਰੁਚਿਗ੍ਲਾਨਿਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਸ਼ੂਲਭ੍ਰਮਾਃ ਕ੍ਸੁਧਃ||੧੧|| ਤਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਂ ਲਘੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਮਲ੍ਪਂ ਚ ਭੋਜਨਮ੍| |੧੨|

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਧ ਇਤਿ-ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤਿਃ, ਨਿਗ੍ਰਹਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਸ੍ਠੀ| ਏਵਂ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਸੁਧੋ-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਃ, ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਪਿ ਸ਼ੂਲਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਃ ਸ਼ੂਲੋ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹੇਣ ਨਿਰਾਵਰਣਃ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨/੧)- "ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕਟੀ" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹੇ, ਭੋਜਨਂ ਲਘੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਮਲ੍ਪਂ ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਮੋਹਮੂਰ੍ਧਾਕ੍ਸਿਗੌਰਵਾਲਸ੍ਯਜਮ੍ਭਿਕਾਃ||੧੨|| ਆਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ, ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ ਚ| |੧੩|

ਸ੦-ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਾਨ੍ਮੋਹਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਨਿਦ੍ਰਾਵੇਗਰੋਧੋਤ੍ਥੇ ਵਿਕਾਰੇ, ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਸ੍ਟਃ| ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ-ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨਿ ਮਰ੍ਦਨਾਨਿ ਚ|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

ਕਾਸਸ੍ਯ ਰੋਧਾਤ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਾਰੁਚਿਹਦਾਮਯਾਃ||੧੩|| ਸ਼ੋਸੇ ਹਿਧ੍ਮਾ ਚ, ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਰ ਕਾਸਹਾ ਸੁਤਰਾਂ ਵਿਧਿਃ| |੧੪|

ਸ੦-ਕਾਸਸ੍ਯ-ਕਾਸਵੇਗਸ੍ਯ, ਰੋਧਾਤ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ ਤਸ੍ਯ-ਕਾਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ-ਆਧਿਕਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਸਹਾਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਃ, ਸੁਤਰਾਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ਗੁਲ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗਸਮ੍ਮੋਹਾਃ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍||੧੪|| ਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਰਮਣਂ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ| |੧੫|

ਸ੦-ਸ਼੍ਰਮੇਣ-ਅਧ੍ਵਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਨਾ ਸਾਹਸੇਨ, ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍-ਤਦ੍ਵੇਗਰੋਧਾਤ੍, ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਮਣਂ ਹਿਤਮ੍| ਵਾਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| ਜਮ੍ਭਾਯਾਃ ਕ੍ਸਵਵਦ੍ਰੋਗਾਃ, ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਨਿਲਜਿਦ੍ਵਿਧਿਃ||੧੫||

ਸ੦-ਜਮ੍ਭਾਯਾ ਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਤਿਵਦ੍ਰੋਗਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾ ਚ ਵਾਤਘ੍ਨੀ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਹਿਤੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਜਮ੍ਭਾ-ਮੁਖਵਿਕਾਸੋ ਗਾਤ੍ਰਵਿਨਾਮਃ|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

ਪੀਨਸਾਕ੍ਸਿਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਰੁਙ੍ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰੁਚਿਭ੍ਰਮਾਃ| ਸਗੁਲ੍ਮਾ ਬਾਸ੍ਪਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨੋ ਮਦ੍ਯਂ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਕਥਾਃ||੧੬||

ਸ੦-ਬਾਸ੍ਪਤਃ-ਅਸ਼੍ਰੁਣੋ ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍, ਪੀਨਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪੀਨਸੋ-ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਅਕ੍ਸਿਸ਼ਿਰੋਹਦਾਂ ਰੁਜਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਗੁਲ੍ਮਾ ਇਤਿ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

ਵਿਸਰ੍ਪਕੋਠਕੁਸ੍ਠਾਕ੍ਸਿਕਣ੍ਡੂਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਜ੍ਵਰਾਃ| ਸਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਲ੍ਲਾਸਵ੍ਯਙ੍ਗਸ਼੍ਵਯਥਵੋ ਵਮੇਃ||੧੭||

ਸ੦-ਵਮੇਃ-ਛਰ੍ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਧਾਰਿਤਾਯਾਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਕੋਠੋ-ਲੋਹਿਤਂ ਕਠਿਨਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਆਕ੍ਸਿਕਣ੍ਡੂਪਾਣ੍ਡੂਨਾਮਾਮਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ-ਮੁਖੇ ਸ਼੍ਯਾਮਾਨਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ਗਣ੍ਡੂਸਧੂਮਾਨਾਹਾਰਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦੁਦ੍ਵਮਃ| ਵ੍ਯਾਯਾਮਃ ਸ੍ਰੁਤਿਰਸ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੮|| ਸਕ੍ਸਾਰਲਵਣਂ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| |੧੯|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਯਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ| ਅਨਾਹਾਰਃ-ਅਭੋਜਨਮ੍| ਏਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਤਸ੍ਯ-ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ, ਉਦ੍ਵਮਃ-ਛਰ੍ਦਨਮ੍| ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ| ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਾਰਲਵਣਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ-ਹਿਤਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਤ੍ਤਤ੍ਸ੍ਰਵਣਂ ਗੁਹ੍ਯਵੇਦਨਾਸ਼੍ਵਯਥੁਜ੍ਵਰਾਃ||੧੯|| ਹਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਵਦ੍ਧ੍ਯਸ਼੍ਮਸਣ੍ਢਤਾਃ| |੨੦|

ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਤਥਾ, ਗੁਹ੍ਯਵੇਦਨਾ-ਪਾਯੁਵਸਣਮੇਹਨਾਨਾਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਹ੍ਯ ਏਵੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਃ-ਵਰ੍ਧ੍ਮ| ਅਸ਼੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸ਼੍ਮਰੀ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਸਣ੍ਢਤਾ_ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਮਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਸੁਰਾਸ਼ਾਲਿਬਸ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗਾਵਗਾਹਨਮ੍||੨੦|| ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧਮ੍ ਭਜੇਤ੍ਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਿਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ| |੨੧|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਾਦਿਕਂ ਭਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰੈਃ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਾਦਿਭਿਃ, ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਭਜੇਤ੍| ਪ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਕਾਨ੍ਤਾਃ| ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਂ ਰਭਸੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

ਵੇਗਰੋਧਿਨੋ ਯੇ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਃ, ਤਾਨ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ | ਤਟ੍ਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਿਡ੍ਵਮਂ ਵੇਗਰੋਧਿਨਮ੍||੨੧||

ਸ੦-ਤਟ੍ ਚ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਤਾਭ੍ਯਾਮਾਰ੍ਤਂ-ਪੀਡਿਤਮ੍, ਤਥਾ, ਕ੍ਸੀਣਂਕ੍ਸੀਣਦੇਹਮ੍, ਵੇਗਰੋਧਿਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਤਥਾ, ਵਿਸ਼ਂ ਯੋ ਵਮਤਿ, ਤਂ ਚ ਵੇਗਰੋਧਿਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

ਅਥ ਕਿਮੇਤ ਏਵ ਰੋਗਾ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੈਃ| |੨੨|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਏਵ| ਵੇਗਾਨਾਂ-ਪੁਰੀਸਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾਂ, ਯਾਨ੍ਯੁਦੀਰਣਾਨਿ-ਅਨਾਗਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਨਿ, ਤੈਃ| ਤਥਾ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਗਤਾਨਾਂ ਯਾਨਿ ਵਿਧਾਰਣਾਨਿਅਨੁਤ੍ਸਰ੍ਗਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਤੈਃ| ਅਤ੍ਰੇਯਂ ਯੁਕ੍ਤਿਃ-ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਂ ਨਾਮ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਨ ਚ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣੇਨ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਸ ਏਵ ਵਾਯੁਃ ਕੋਪ੍ਯਤੇ| ਸ ਕੁਪਿਤਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੯/੮੫)- "ਸ਼ਾਖਾਗਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾ ਮਰ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਙ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ| ਯੇ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਨ ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਯੋ ਵਾਯੋਃ ਪਰਂ ਜਨ੍ਮਨਿ ਹੇਤੁਰਸ੍ਤਿ|| ਵਿਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦਿਮਲੋਚ੍ਚਯਾਨਾਂ ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰਕਰਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਤ੍" ਇਤਿ|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਸਾਧਨਂ ਤਤ੍ਰ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਯੇ ਤੁ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ||੨੨|| ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਵਨੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਂ ਤਸ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜੀਤਾਤੋਨੁਲੋਮਨਮ੍||੨੩||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੋਤ੍ਥੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਯੇ ਤੁ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦਯਃ, ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ "ਵਰ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਸਾਧਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਤਤਸ਼੍ਚ-ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਾਤ੍, ਅਨੇਕਧਾਵਾਯੁਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਤਸ੍ਯਾਨੁਲੋਮਨਂ-ਮਾਰ੍ਗਯੋਜਕਂ, ਅਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਾਤ੍ "ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾਪਿ, ਯਥਾ ਵੇਗਧਾਰਣਾਚ੍ਚਿਰਕਾਲਭਾਵਿਨਃ ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਯਾ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਤਥੋਦੀਰਣਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋਧੋਵਾਤਸ੍ਯ ਰੋਧੇਨਾਮੀਰੋਮ੍ਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਕਤੋ ਰੋਧਾਦਮੀ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਵਾਚ| ਨ ਤੁ ਤਦੁਦੀਰਣਾਦਮੀ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਫਾਦੇਰਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ ਸਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਮਿਨਿਗ੍ਰਹੇ ਉਕ੍ਤਮ੍ "ਵਿਸਰ੍ਪਕੋਠਕੁਸ੍ਠਾਕ੍ਸਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ "ਗਣ੍ਡੂਸਧੂਮਾਨਾਹਾਰਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਨ ਚੈਵਂਰੂਪੋ ਵਿਧਿਰ੍ਵਾਯਾਵੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

ਯਦਿ ਵੇਗਰੋਧਾਦ੍ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਤਰ੍ਹਿ ਲੋਭਾਦੀਨਾਮਪਿ ਨਰਕਾਦਿਹੇਤੂਨਾਂ ਵੇਗਾ ਨ ਧਾਰ੍ਯਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸਤੀਦਮਾਹ ਧਾਰਯੇਤ੍ਤੁ ਸਦਾ ਵੇਗਾਨ੍ ਹਿਤੈਸੀ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ ਚ| ਲੋਭੇਰ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਸਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਰਾਗਾਦੀਨਾਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ||੨੪||

ਸ੦-ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਸਦਾ-ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍, ਲੋਭੇਰ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਦੇਵ| ਹਿਤੈਸੀ-ਯਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਵਹਿਤਮਿਚ੍ਛਨ੍| ਕ੍ਵ ? ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ ਚ,-ਪਰਲੋਕੇ ਤਥੇਹਲੋਕੇ ਚ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ਸਨ੍ ? ਜਿਤਾਨਿ-ਦਾਨ੍ਤਾਨਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ-ਮਨਃਸਸ੍ਠਾਨਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਵਿਸਯਾਣਾਮਨਭਿਲਾਸੁਕਤਯਾ ਯੇਨ, ਸ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲੋਭਾਦਿਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇ ਉਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਏਵੈਤਾਨ੍ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨਾਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲੋਭਃ-ਗਹਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਃ| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ-ਅਸੂਯਾ| ਦ੍ਵੇਸੋ-ਵੈਰਮ੍| ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ-ਪਰਗੁਣਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮ੍| ਰਾਗਃ-ਪ੍ਰੀਤਿਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਧ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਹ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਸ਼੍ਚਕਾਰਕਰਣਂ ਲੋਭਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਤਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਲੋਕੇ ਤੁਲ੍ਯਕਕ੍ਸਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਭੂਯਸੈਸਾਂ ਲੋਭਾਦੀਨਾਂ ਵਿਧਾਰਣਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਹਿਤਮ੍, ਨ ਤਥੇਹ ਲੋਕੇ| ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

ਅਨ੍ਯਚ੍ਚ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ ਯਤੇਤ ਚ ਯਥਾਕਾਲਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਾਸ੍ਤੇ ਹਿ ਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਜੀਵਿਤਚ੍ਛਿਦਃ||੨੫||

ਸ੦-ਮਲਾਨਾਂ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮ੍, ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤੇਤ-ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਮਲਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ, ਸ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸ਼ੋਧਨੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ-ਮਲਾਃ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਾਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾਃ, ਕੁਤੋਪ੍ਯਾਹਾਰ ਵਿਹਾਰਰੂਪਾਤ੍ ਕੋਪਹੇਤੋਃ ਕੁਦ੍ਧਾਃ-ਕੁਪਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ, ਕਦਾਚਿਜ੍ਜੀਵਿਤਚ੍ਛਿਦਃ ਸ੍ਯੁਃ-ਭਵੇਯੁਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਃ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਤੇ ਮਲਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਤਦੈਵ ਤੇਸਾਮਨ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਧਨਾਖ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍| ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੇ ਤੂਪਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰੇ|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

ਤਦੇਵੈਤਚ੍ਚੇਤਸਿ ਕਤ੍ਵਾ, "ਦੋਸਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦੁਵਾਚ ਦੋਸਾਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਜਿਤਾ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੈਃ| ਯੇ ਤੁ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਨ ਤੇਸਾਂ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਃ||੨੬||

ਸ੦-ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੈਰ੍ਜਿਤਾਃ-ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ, ਕਦਾਚਿਤ੍-ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਕਾਲੇ, ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਯੇ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਨ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਃ-ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਨ ਭਵਤਿ|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਯੋਗਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਵਸ੍ਯਯੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕਾਲਵਿਤ੍||੨੭||

ਸ੦- ਕਾਲਵਿਤ੍-ਵੈਦ੍ਯਃ, ਅਤਃ-ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੇਸ਼ਬਲਸ਼ਰੀਰਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਃ| ਨ ਹਿ ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਵਿਤ੍ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਧਾ ਪਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ? ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ,-ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਵਾਸਿਸ੍ਠਾਦੀਨਿ| ਕਥਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਥਾ-ਕ੍ਰਮਮਿਤਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਯੋਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਮਾਰਯਤਿ| ਤਤ੍ਰੈਸ ਰਸਾਯਨਕ੍ਰਮਃ (ਹ. ਉ. ਅ. ੩੯/੧੧)- "ਹਰੀਤਕੀਮਾਮਲਕਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨਾਗਰਂ ਵਚਾਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਇਤ੍ਥਂ ਸਂਸ੍ਕਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਮੁਪਾਹਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਨਾਵਨੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਪਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸਂਸ੍ਕਤੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃਸਕਲਕਾਯਃ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਸ ਰਸਾਯਨਿਕੋ ਭੂਯਃ ਸ਼ਰੀਰਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਕਰਣੀਯਃ| ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹੋਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਤਿਵਿਰੇਚਨਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਨੋਪਦਿਸ਼ਤਿ| ਤਥਾ ਵਾਜੀਕਰਣੇਪ੍ਯਾਹ (ਹ. ਉ. ਅ. ੪੦/੭)- "ਅਥ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਰੁਹਾਨ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਨ੍| ਘਤਤੈਲਰਸਕ੍ਸੀਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਾਨ੍|| ਯੋਗਵਿਦ੍ਯੋਜਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਰਸਾਸ਼ਿਨਾਮ੍| ਤਤੋ ਵਾਜੀਕਰਾਨ੍ ਯੋਗਾਨ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਯਥਾਯੋਗਂ-ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ , ਦਾਤੁਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ-ਇਦਂ ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਯੋਗ੍ਯਮਿਦਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਰਿਦਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਵਾਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਯਸ੍ਯਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਰਸਾਯਨਂ ਯੋਗ੍ਯਮਿਦਮਿਤਿ ਯਥਾ ਯੋਗਾਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਵਸ੍ਯਯੋਗੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਵਾਤਾਤਪਿਕਾਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਨ ਕੁਟੀਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾਨਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦ੍ਵਿਧਾਨਸ੍ਯ|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ਭੇਸਜਕ੍ਸਪਿਤੇ ਪਥ੍ਯਮਾਹਾਰੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਗੋਧੂਮਮੁਦ੍ਗਮਾਂਸਘਤਾਦਿਭਿਃ||੨੮|| ਹਦ੍ਯਦੀਪਨਭੈਸਜ੍ਯਸਂਯੋਗਾਦ੍ਰੁਚਿਪਕ੍ਤਿਦੈਃ| ਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਦ੍ਵਰ੍ਤਨਸ੍ਨਾਨਨਿਰੂਹਸ੍ਨੇਹ ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ||੨੯||

ਸ੦-ਭੇਸਜੇਨ ਕ੍ਸਪਿਤੇ-ਨਰੇ ਸ਼ੋਧਨਕਾਰ੍ਸਤੇ ਸਤਿ, ਆਹਾਰੈਃ-ਭੋਜ੍ਯੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਪਥ੍ਯਂ-ਹਿਤਂ, ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਨ ਸਹਸੈਵ| ਕੈਰਾਹਾਰੈਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਹਦ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਦੀਪਨਾਨਿ ਭੈਸਜ੍ਯਾਨਿ-ਔਸਧਾਨਿ ਚ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਕਤ੍ਵਗੇਲਾਦੀਨਿ, ਤੈਃ ਸਂਯੋਗੋ-ਮਿਸ਼੍ਰਤਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਹਦ੍ਯਦੀਪਨਭੈਸਜ੍ਯਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਰੁਚਿਪਕ੍ਤੀ ਦਦਤਿ-ਅਭਿਲਾਸਪਾਕਾਬੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੈ ਰੁਚਿਪਕ੍ਤਿਦੈਰਾਹਾਰੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਭੇਸਜਕ੍ਸਪਿਤੇ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰਾਹਾਰੈਃ ? ਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯ ਆਹਾਰਾਸ੍ਤੈਃ, ਆਹਾਰੈਰਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਃ-ਅਨੁਵਾਸਨਮ੍|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

ਤਥਾ ਸ ਲਭਤੇ ਸ਼ਰ੍ਮ ਸਰ੍ਵਪਾਵਕਪਾਟਵਮ੍| ਧੀਵਰ੍ਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵੈਮਲ੍ਯਂ ਵਸਤਾਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਮਾਯੁਸਃ||੩੦||

ਸ੦-ਤਥਾ-ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤਤੋ ਬਂਹਣਂ ਤਤੋ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੇਣ, ਸਃ-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸੇਵੀ ਪੁਰੁਸਃ, ਸ਼ਰ੍ਮ-ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ, ਲਭਤੇ| ਤਥਾ ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਤੇ ਪਾਵਕਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਪਾਵਕਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਪਾਟਵਂ-ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਲਭਤੇ| ਤਤ੍ਰ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੫੯)-"ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ" ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਗ੍ਨਯਃ, ਸਪ੍ਤ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਯਃ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ| ਧੀਵਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੀਵਰ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ, ਵਸਤਾਂ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਮਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ, ਦੈਰ੍ਧ੍ਯਮਾਯੁਸਃ-ਜੀਵਿਤਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਲਭਤੇ|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

ਅਧੁਨਾਗਨ੍ਤੁਰੋਗਾਨ੍ ਸੋਪਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ ਯੇ ਭੂਤਵਿਸਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਕ੍ਸਤਭਙ੍ਗਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਃ| ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸ੍ਯੁਰਾਗਨ੍ਤਵੋ ਗਦਾਃ||੩੧||

ਸ੦-ਭੂਤਾਨਿ ਚ ਵਿਸਂ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤਂ ਚ ਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਕਰੋਗਹੇਤੂਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍, ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵੋ ਯੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਕਗਦਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾ ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਆਗਨ੍ਤੁਹੇਤੁਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਦਾਗਨ੍ਤਵੋ ਗਦਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤ ਏਵ ਗਦਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਗਨ੍ਤਵੋ ਗਦਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

ਅਧੁਨੈਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ ਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਸ਼ਮਃ ਸ੍ਮਤਿਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮ੍||੩੨|| ਅਥਰ੍ਵਵਿਹਿਤਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਗ੍ਰਹਾਰ੍ਚਨਮ੍| ਭੂਤਾਦ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੋਪਾਯੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍||੩੩|| ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਧਿਰੇਸਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||੩੪||

ਸ੦-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਾ ਅਪਰਾਧਾਃ-ਅਸਾਧ੍ਵਾਚਰਣਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਯਾਗਃ| ਤਥਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮੋ-ਰੂਪਦਿਵਿਸਯੇਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸਂਯਮਨਮ੍, ਅਸ਼ੁਭਰੂਪੇ ਵਾ ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸਂਯਮਨਮ੍, ਅਲੋਲੁਪਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਮਤਿਃ-ਅਤੀਤਾਰ੍ਥਾਦਿਸ੍ਮਰਣਮ੍| ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਦੇਸ਼ੋ-ਜਾਙ੍ਗਲਾਦਿਃ, ਕਾਲਃ-ਸ਼ੀਤਾਦਿਃ, ਆਤ੍ਮਾ ਚ-ਵਾਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਃ, ਏਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਅਵਬੋਧਃ| ਤਥਾ ਚ, ਸਤਾਂ ਵਤ੍ਤਂ-ਚਰਿਤਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ-ਅਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਨਿਜਾਨਾਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ-ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਾਦਨਾਯ, ਸਮਾਸੇਨ-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਵਿਧਿਰੇਸਃ-ਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮਿਤ੍ਯੇਵਮਨ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ-ਸਮ੍ਯਗੁਕ੍ਤਃ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ ਵਿਧਿਰੇਸਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ, ਯਾਵਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ-ਜਾਤਾਨਾਂ ਚ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

ਸ਼ੀਤੋਦ੍ਭਵਂ ਦੋਸਚਯਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੋਧਨਂ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਜਮਭ੍ਰਕਾਲੇ| ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮਾਸ਼ੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਰੋਗਾਨਤੁਜਾਨ੍ਨ ਜਾਤੁ||੩੫||

ਸ੦-ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਖ੍ਯਾਵਤੂ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਗਹ੍ਯੇਤੇ| ਤਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵੋ-ਜਨ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਚਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸ਼ੀਤੋਦ੍ਭਵੋ ਦੋਸਚਯਃ| ਤਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍-ਨਿਰ੍ਹਰਨ੍, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਜਮਭ੍ਰਕਾਲੇ-ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇ ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍, ਤਥਾ ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ-ਸ਼ਰਦਿ ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍, ਆਸ਼ੁ-ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕਾਲਮਨੁਲ੍ਲਙ੍ਘਯਨ੍, ਸਮ੍ਯਕ੍-ਯਥਾਵਤ੍, ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪਿ ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਨਤੁਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਨ ਜਾਤੁ-ਕਦਾਚਿਤ੍, ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ-ਆਸਾਦਯਤਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭ ਏਵ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਨਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਭਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਤੁਦ੍ਵਯਸਞ੍ਚਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਚਯਸ੍ਯ ਚੈਤ੍ਰੇ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਰੋਗਾਨੀਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਵਿਨਾਸ਼ੇ ਸ਼ਰਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਰ੍ਸਿਕੋ ਹਿ ਦੋਸਚਯ ਏਕਰ੍ਤੁਜ ਏਵ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਮਾਸਿ ਸ ਵਿਸ਼ੋਧਯਿਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਪਿ ਚਾਗ੍ਰੇ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਕਾਲਜੋ ਦੋਸਚਯੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਯਿਤਵ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਵਾਰ੍ਸਿਕੋ ਦੋਸਚਯੋ ਯਦਿ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯੇਤ ਤਦਾਨੀਮਤਿਤਰਾਂ ਬਹੁਰਗ੍ਰੇ ਦੋਸਚਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਾਲਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਜਮਭ੍ਰਕਾਲ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਲਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵਰ੍ਸਾਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਮਾਤ੍ਰ ਏਵੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩/੩੩)- "ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਚਿਤਾਨ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵੀ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਕਾਰੀ ਵਿਸਯੇਸ੍ਵਸਕ੍ਤਃ| ਦਾਤਾ ਸਮਃ ਸਤ੍ਯਪਰਃ ਕ੍ਸਮਾਵਾ- ਨਾਪ੍ਤੋਪਸੇਵੀ ਚ ਭਵਤ੍ਯਰੋਗਃ||੩੬|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾ- ਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਾਨੁ- ਤ੍ਪਾਦਨੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪||

ਸ੦-ਨਿਤ੍ਯਂ-ਸਦੈਵ, ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌ ਸੇਵਤੇ ਤਚ੍ਛੀਲੋ ਯਃ ਸ ਏਵਮ੍ਭੂਤੋ ਨਰਃ| ਤਥਾ, ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਕਾਰੀ-ਵਿਮਸ਼੍ਯਵਿਧਾਯੀ, ਇਦਂ ਕਤ੍ਵੇਦਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਚ ਕਤ੍ਵੈਤਤ੍ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਂ ਕਰੋਤ੍ਯਸ਼ੁਭਂ ਵਰ੍ਜਯਤਿ| ਤਥਾ, ਵਿਸਯੇਸੁ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ, ਅਸਕ੍ਤਃ-ਅਲੋਲੁਪਃ| ਤਥਾ, ਦਾਤਾ-ਤ੍ਯਾਗਵਾਨ੍| ਤਥਾ, ਸਮਃ-ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਸਮਚਿਤ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਸਤ੍ਯਪਰਃ-ਅਬਿਤਥਵਾਕ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਮਾਵਾਨ੍-ਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤੋਪਿ ਕਤਾਪਰਾਧਂ ਦਣ੍ਡੇਨਾਨੁਰੂਪੇਣ ਨ ਯੋਜਯਤਿ| ਤਥਾ, ਆਪ੍ਤਾਨੁਪਸੇਵਤੇ ਤਚ੍ਛੀਲੋ ਯਃ ਸ ਆਪ੍ਤੋਪਸੇਵੀ ਚਾਰੋਗੋ ਭਵਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਵਿਧ੍ਯਨੁਸ੍ਠਾਨੇਨਾਰੋਗਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਯਾਵਦਾਪ੍ਤੋਪਸੇਵੀ ਚੇਤਿ ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| "ਯੇਸਾਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਮਮਲਂ ਜ੍ਞਾਨਮਵ੍ਯਾਹਤਂ ਸਦਾ| ਆਪ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਵਿਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਤੇਸਾਂ ਵਾਕ੍ਯਮਸਂਸ਼ਯਮ੍||" ਇਤਿ (ਚਰਕੇ ਸੂ. ਅ. ੧੧/੯੮) ਆਪ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤੇ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗ- ਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੪||