4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

svasthavr̥ttē'pravr̥ttasya vēgadhāraṇaśīlasya ca svāsthyāsambhavaḥ| atō vēgadhāraṇapratiṣēdhēna yā rōgānutpattistāmadhikr̥tyādhyāya ārabhyatē--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

athātō rōgā|1]nutpādanīyādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||

sa0-vyākhyā'tra prathamādhyāyavadbōddhavyā| rōgāṇāmanutpādaḥ- anutpādanam, tasmai hitō rōgānutpādanīyaḥ| upadarśanaṁ cēdam| nidarśanākhyayā tantrayuktyā cōtpannarōgōpaśamanēēyō'pi, vātādirōdhōtthānāṁ rōgāṇāmupaśamasyābhyupadēśāt| tathā ca vakṣyati (asminnēvādhyāyē ślō.34)- "anutpattyai samāsēna vidhirēṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṁ ca śāntayē||" iti|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

vēgānna dhārayēdvātaviṇmūtrakṣavatr̥ṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajr̥mbhāśrucchardirētasām||1||

vātādēēnāṁ vēgānna dhārayēt| sarvatra dvandvasamāsaḥ| kṣavaḥ- chikka| 6 śramō- vyāyāmāyāsaḥ, tēna śvāsaḥ śramaśvāsaḥ|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

vātasya prādhānyāttadhrōdhajān rōgān pūrvaṁ ni 1 darśayannāha adhōvātasya rōdhēna gulmōdāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakr̥tsaṅgadr̥ṣṭyagnivadhahr̥dgadāḥ 2 ||2||

sa0-adhōvātasya rōdhēna gulmādayō jāyantē| ūrdhvavātasya- udgārarūpasya rōdhāt sukhasādhyā arucyādayaḥ| ata ēvādhōvātarōdhādyē rōgā atipratyapāyarūpā gulmādayaḥ, tē'tra pūrvaṁ nirdiṣṭāḥ| udāvartaḥ- arśōnidānē vakṣyatē| ruk- pīḍā| klamō- glāniḥ| vātamūtraśakr̥tsaṅgō- vātādīnāmapravr̥ttiḥ| dr̥ṣṭēragnēśca vadhō- nāśaḥ| hr̥dgadō- hr̥drōgaḥ|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

śakr̥taḥ piṇḍikōdvēṣṭapratiśyāyaśirōrujaḥ| 3 ūrdhvavāyuḥ parīkartō hr̥dayasyōparōdhanam||3|| mukhēna viṭpravr̥ttiśca pūrvōktāścāmayāḥ smr̥tāḥ| |4|

sa0-śakr̥tō rōdhēna piṇḍikōdvēṣṭādayō jāyantē| udvēṣṭanamivōdvēṣṭaḥ| piṇḍikōdvēṣṭaḥ| piṇḍikā-jaṅghākāṇḍasya paścimē bhāgē piṇḍākr̥ti kaṭhinaṁ māṁsam| tatrōdvēṣṭanēnēva rugbhavatītyarthaḥ| pratiśyāyaḥ-pīnasaḥ| caḥ samuccayē| na kēvalamēta ēva, yāvatpūrvōktāḥ-gulmādayaśca, smr̥tāḥ|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| aṅgabhaṅgāśmarībastimēḍhravaṁkṣaṇavēdanāḥ||4|| mūtrasya rōdhātpūrvē ca prāyō rōgāḥ| |5|

sa0-mūtrasya rōdhādaṅgabhaṅgādayō jāyantē| aṅgānāṁ bhaṅgaḥ sphōṭanamivāṅgabhaṅgaḥ| bastyādīnāṁ vēdanayā sambandhaḥ| mēḍhraṁśiśrnam| pūrvē ca prāyō rōgāḥ-adhōvātaśakr̥drōdhajāḥ, tē'pi mūtrasya rōdhājjāyantē| prāyōgrahaṇāt vātādirōdhajāḥ kēcidēvōtpadyantē kēcinnēti bōdhayati|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

tadauṣadham| vartyabhyaṅgāvagāhāśca svēdanaṁ bastikarma ca||5||

sa0-tadauṣadhaṁ-tēṣāṁ vātādirōdhajānāṁ rōgāṇāmauṣadhaṁ cikitsitaṁ bhavati| kiṁ tat ? ityāha-vartītyādi| vartiḥ-madanaphalādikr̥tā phalavartisaṁjñā| abhyaṅgaḥ-abhyañjanam| avagāhō vātaharadravyasādhitē dravē drōṇyāṁ nihitē pāyudēśasyāvasthāpanam| svēdanaṁ-svēdaḥ| bastikarma-malapravr̥ttayē bastividhau vakṣyamāṇam|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

purīṣarōdhōtthēṣvanyamapyasādhāraṇamupakramamāha annapānaṁ ca viḍbhēdi viḍrōdhōtthēṣu yakṣmasu| |6|

sa0-purīṣavēgadhāraṇajēṣu yakṣmasu-rōgēṣu, viśaḥ-purīṣasya, bhēdi-bhēdakamannapānaṁ yāvakamastuvāstukādikamauṣadham| caśabdātpūrvōktaṁ vartyādi ca|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

mūtrajēṣu tu pānē ca prāgbhaktaṁ śasyatē ghr̥tam||6|| jīrṇāntikaṁ cōttamayā mātrayā yōjanādvayam| avapīḍakamētacca saṁjñitaṁ|7|

sa0-mūtrarōdhajēṣu punaḥ prāgbhaktaṁ-bhōjanātpūrvaṁ, ghr̥taṁ pānē śasyatē| jīrṇāntikaṁ ghr̥taṁ ca śasyatē| katham ? uttamayā mātrayā-ahōrātrajaraṇalakṣaṇayā| yōjanādvayamētaccāvapīḍakasaṁjñitaṁ-avapīḍakamucyatē| yōjanayōrdvayaṁ yōjanādvayaṁ,-prāgbhaktasnēhayōjanā jīrṇāntikasnēhayōjanā ca| tatra, prāgbhaktaṁ-yatra ghr̥tapānasamanantaraṁ bhaktaṁ bhujyatē, jīrṇāntikaṁ-yat hyastanē'nnē jīrṇē ghr̥taṁ prayujyatē| pradēśāntarēṣvavapīḍakaśabdēna yōjanādvayamētadasmiṁstantrē vēdyam| tathā ca vakṣyati (hr̥. ci. a. 8/124)- "rasaiḥ kōṣṇaiśca sarpirbhiravapīḍakayōjitaiḥ" iti| tathā'ṣṭāṅgāvatārē mūtrōdāvartacikitsāyām-"avapīḍakasarpiśca viśēṣānmūtrajē gadē" iti| nanu, vēgadhāraṇēna bāhulyēna maruta ēva kōpaḥ| tathā ca vakṣyati (asminnēvādhyāyē ślō.23)- "tataścānēkadhā prāyaḥ pavanō yatprakupyati" iti| pavanavijayē ca tailaṁ yathā varaṁ na tathā ghr̥tam| atastailasyaivāvapīḍakayōjana matrōcitam, na sarpiṣaḥ| atrōcyatē| tailasya vātajitō'pi baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatvādatrāyōgyaṁ pānam| tathā ca vakṣyati (hr̥.sū.a. 5/55)- "tailaṁ svayōnivat" ityārabhya yāvat "baddhaviṭkam" iti| svayōnivadityuktēścālpamūtratvam| tathā ca vakṣyati (hr̥. sū. a. 6/21)- "uṣṇastvacyō himaḥ sparśē kēśyō balyastilō guruḥ| alpamūtraḥ" iti| tadēvaṁ tailasya baddhaviṭkālpamūtrasvabhāvatayā tadīyō'vapīḍakō mūtrarōdhōtthēṣu rōgēṣvauṣadhatvēna na yuktaḥ, api tu sarpiṣa ēva yuktaḥ|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

dhāraṇātpunaḥ||7|| udgārasyāruciḥ kampō vibandhō hr̥dayōrasōḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bhēṣajam||8||

sa0-punariti vyatirēkē| udgārasya dhāraṇādarucyādayō bhavanti| urō-vakṣaḥ, tasyādhō hr̥dayam, tayōrvibandhaḥ-antastambha iva| tatra-tēṣu rōgēṣu, hidhmāvadbhēṣajam-śvāsahidhmācikitsitē hidhmāyāścikitsitaṁ vakṣyati|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

śirōrtīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṁ kṣutēḥ| |9|

sa0-kṣutēḥ-kṣavathōḥ, dhāraṇācchirōrtyādayaḥ syuḥ| durbalasya bhāvō daurbalyam, guṇavacanētyādinā ṣyañ| indriyāṇāṁ-darśanādīnāṁ, daurbalyaṁ-viṣayagrahaṇāśaktitvam, indriyadaurbalyam| nanu ca, pūraṇaguṇētyādinā samāsapratiṣēdhēna bhavitavyam| atrōcyatē| ya ēva guṇaśabdā guṇināvacchinnā guṇamātrē vartantē kadācid guṇinyapi, ta ēva pratiṣēdhasya viṣayāḥ| yathā-paṭasya śuklō, guḍasya madhuraḥ, ityādayaḥ| yē tu guṇamātra ēva vartantē na guṇini, tē samāsasya yathā-paṭahaśabdaḥ, putrasparśaḥ, kanyārūpam, drākṣārasaḥ, candanagandha ityādayaḥ| tathēndriyadaurbalyamityādāvapi bhāvapratyayāntasya sadā vyatirēkakāraṇatvādguṇābhidhāyitvamēva| tasmādēvamādau "tatsthaiśca guṇaiḥ ṣaṣṭhī samasyatē" iti samāsaḥ| tasyāyamarthaḥ-tēṣu guṇēṣvēva tiṣṭhantīti tatsthāḥ| ētaduktaṁ bhavati-guṇa ēva yē guṇā vartantē na dravyātmani, taiḥ saha ṣaṣṭhī samasyata iti| śuklādiśabdānāṁ tu kadāciddravyavr̥titvāt sāmānādhikaraṇyēnāpi vr̥ttirddaṣṭā| yathā-śuklaḥ paṭa iti| guṇavr̥ttitvācca vaiyadhikaraṇyēnāpi| yathā-paṭasya śukla iti| tadēṣāṁ pratiṣēdhaviṣayatvam| paṭahaśabdādīnāṁ tu tatsthatvātsamāsaviṣayatvamiti sthitam| nanvēvaṁ sati balākāyāḥ śauklyamityatrāpi pūrvōktānnyāyātsamāsaḥ prāpnuyāt| atrōcyatē| bhāṣyakāravacanānna bhaviṣyati| sa hi "guṇavacanagrahaṇamēva kasmānna kriyatē" ityuktvā'bhyadhāt-"balākāyāḥ śauklyamityatrāpi yathā syāt" iti samāsasyātrābhāvaḥ| arditaṁ-vātavyādhinidānē vakṣyatē|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilōkanaiḥ||9|| pravartayatkṣutiṁ saktāṁ snēhasvēdau ca śīlayēt| |10|

sa0-kṣutiṁ saktāṁ-apravartamānāṁ, tīkṣṇadhūmādibhiḥ pravartayēt| tīkṣṇadhūmō-dhūmapānavidhau vakṣyatē| tīkṣṇaṁ cāñjanaṁakṣirōgēṣu| tīkṣṇāghrāṇāṁ-yannāsayā marīcādigrahaṇam| tīkṣṇaṁ nāvanaṁ-nasyavidhau vakṣyati| snēhaśca svēdaśca tau ca śīlayēt-abhyasēt| kṣutiṁ kṣutam| suśrutē cōktam (śā. a. 4/50 ṭīkāyām)- "prāṇōdānau samau syātāṁ mūrdhni srōtaḥpathē sthitau| nastaḥ pravartatē śabdaḥ kṣutaṁ tacca vinirdiśēt||" iti|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

śōṣāṅgasādabādhiryasammōhabhramahr̥dgadāḥ||10|| tr̥ṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvō vidhirhitaḥ| |11|

sa0-tr̥ṣṇāyā nigrahāt-nirōdhāt, śōṣādayō bhavanti| tatra-tr̥ṣṇāyā rōdhajēṣu vikārēṣu, sarvaḥ śītō vidhiḥ-snānānnapānādikō hitaḥ|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ||11|| tatra yōjyaṁ laghu snigdhamuṣṇamalpaṁ ca bhōjanam| |12|

sa0-kṣudha iti-nigrahādityanuvr̥ttiḥ, nigrahāpēkṣayā ṣaṣṭhī| ēvaṁ nidrāyā ityatrāpi yōjyam| kṣudhō-bubhukṣāyāḥ, nigrahādaṅgabhaṅgādayaḥ ṣaṭ bhavanti| sāmānyēnāpi śūlaśabdanirdēśē pakvāśayagataḥ śūlō gr̥hyatē| kṣudvēganigrahēṇa nirāvaraṇaḥ prabhañjanaḥ kupyati| tasya ca sthāna pakvāśayaḥ| vakṣyati hi (hr̥. sū. a. 12/1)- "pakvāśayakaṭī" ityārabhya yāvat "pakvādhānaṁ viśēṣataḥ" iti| tatra-kṣunnigrahē, bhōjanaṁ laghu snigdhamuṣṇamalpaṁ ca yōjyam|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

nidrāyā mōhamūrdhākṣigauravālasyajr̥mbhikāḥ||12|| āṅgamardaśca, tatrēṣṭaḥ svapnaḥ saṁvāhanāni ca| |13|

sa0-nidrāyā nigrahānmōhādayō bhavanti| tatra-nidrāvēgarōdhōtthē vikārē, svapna iṣṭaḥ| saṁvāhanāni-svalpāni mardanāni ca|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

kāsasya rōdhāttadvr̥ddhiḥ śvāsārucihr̥dāmayāḥ||13|| śōṣē hidhmā ca, kāryō'tra kāsahā sutarāṁ vidhiḥ| |14|

sa0-kāsasya-kāsavēgasya, rōdhāttadvr̥ddhiḥ tasya-kāsasya vr̥ddhiḥ-ādhikaya syāt| tathā, śvāsādayaḥ| tatra kāsahākāsacikitsitōktaḥ, sutarāṁ-atiśayēna, vidhiḥ kāryaḥ|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

gulmahr̥drōgasammōhāḥ śramaśvāsādvidhāritāt||14|| hitaṁ viśramaṇaṁ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ| |15|

sa0-śramēṇa-adhvavyāyāmādinā sāhasēna, sadyō jātaḥ śvāsaḥ śramaśvāsaḥ| tasmādvidhāritāt-tadvēgarōdhāt, gulmādayaḥ syuḥ| tatra viśramaṇaṁ hitam| vātaghnaśca kriyākramō hitaḥ|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| jr̥mbhāyāḥ kṣavavadrōgāḥ, sarvaścānilajidvidhiḥ||15||

sa0-jr̥mbhāyā rōdhāt kṣutivadrōgāḥ| tatra sarvā ca vātaghnī kriyā, hitēti śēṣaḥ| jr̥mbhā-mukhavikāsō gātravināmaḥ|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

pīnasākṣiśirōhr̥druṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapnō madyaṁ priyāḥ kathāḥ||16||

sa0-bāṣpataḥ-aśruṇō vidhāritāt, pīnasādayō bhavanti| pīnasō-nāsāsrāvaḥ| akṣiśirōhr̥dāṁ rujā sambandhaḥ| sagulmā iti saśabdaścārthē, gulmāścētyarthaḥ| tatra svapnādikā cikitsā|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

visarpakōṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahr̥llāsavyaṅgaśvayathavō vamēḥ||17||

sa0-vamēḥ-chardiśō vidhāritāyāḥ, visarpādayaḥ syuḥ| kōṭhō-lōhitaṁ kaṭhinaṁ ca maṇḍalam| ākṣikaṇḍūpāṇḍūnāmāmayēna sambandhaḥ| vyaṅgāni-mukhē śyāmāni maṇḍalāni|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṁ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṁ cātra virēcanam||18|| sakṣāralavaṇaṁ tailamabhyaṅgārthaṁ ca śasyatē| |19|

sa0-tatra gaṇḍūṣādayaḥ śastāḥ| anāhāraḥ-abhōjanam| ētēṣāṁ dvandvaḥ| tathā rūkṣaṁ bhuktvā, tasya-rūkṣasya, udvamaḥ-chardanam| ēvaṁ prāṇō vāyuḥ svamārgaṁ pratyēti| tatō vyāyāmādyatra śastam| tathā, kṣāralavaṇābhyāṁ yuktaṁ tailamabhyaṅgārthaṁ śasyatē-hitaṁ bhavati|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

śukrāttatsravaṇaṁ guhyavēdanāśvayathujvarāḥ||19|| hr̥dvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavr̥ddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ| |20|

sa0-śukrādvidhāritāt tasya-śukrasya sravaṇam| tathā, guhyavēdanā-pāyuvr̥ṣaṇamēhanānāṁ śūlam| tathā, śvayathuḥ prakr̥tatvādguhya ēvēti yōjyam| vr̥ddhiḥ-vardhma| aśmaśabdēnāśmarī kathyatē| ṣaṇḍhatā_strīgamanāśaktitvam|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam||20|| bastiśuddhikaraiḥ siddham bhajētkṣīraṁ priyāḥ striyaḥ| |21|

sa0-tatra tāmracūḍādikaṁ bhajēt| tathā, bastiśuddhikaraiḥ kūṣmāṇḍādibhiḥ, siddhaṁ kṣīraṁ bhajēt| priyāśca kāntāḥ| priyatvēna hi tadviśēṣaṁ niranubandhaṁ rabhasēna pravartatē śukram|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

vēgarōdhinō yē na cikitsyāḥ, tāndarśayannāha | tr̥ṭśūlārtaṁ tyajēt kṣīṇaṁ viḍvamaṁ vēgarōdhinam||21||

sa0-tr̥ṭ ca śūlaṁ ca tābhyāmārtaṁ-pīḍitam, tathā, kṣīṇaṁkṣīṇadēham, vēgarōdhinaṁ tyajēt-na cikitsēt| tathā, viśaṁ yō vamati, taṁ ca vēgarōdhinaṁ tyajēt|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

atha kimēta ēva rōgā vēgōdīraṇadhāraṇādbhavanti ? nētyāha rōgāḥ sarvē'pi jāyantē vēgōdīraṇadhāraṇaiḥ| |22|

sa0-sarvē'pi rōgā jāyantē na kēvalaṁ pūrvōktā ēva| vēgānāṁ-purīṣādisambandhināṁ, yānyudīraṇāni-anāgatānāṁ pravartanāni, taiḥ| tathā, tēṣāmēvāgatānāṁ yāni vidhāraṇānianutsargalakṣaṇāni, taiḥ| atrēyaṁ yuktiḥ-vēgōdīraṇadhāraṇaṁ nāma vāyōḥ karma, tasya kriyāvattvāt| tēna ca vēgōdīraṇadhāraṇalakṣaṇēna svakarmaṇā sa ēva vāyuḥ kōpyatē| sa kupitaḥ sarvānēva vikārān janayati| tathā cōktam (hr̥. sū. a. 19/85)- "śākhāgatāḥ kōṣṭhagatāśca rōgā marmōrdhvasarvāvayavāṅgajāśca| yē santi tēṣāṁ na tu kaścidanyō vāyōḥ paraṁ janmani hēturasti|| viṭślēṣmapittādimalōccayānāṁ vikṣēpasaṁhārakaraḥ sa yasmāt" iti|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

nirdiṣṭaṁ sādhanaṁ tatra bhūyiṣṭhaṁ yē tu tān prati||22|| tataścānēkadhā prāyaḥ pavanō yatprakupyati| annapānauṣadhaṁ tasya yuñjītātō'nulōmanam||23||

sa0-tatra-tēṣu vēgōdīraṇadhāraṇōtthēṣu sarvēṣu madhyē, yē tu bhūyiṣṭhaṁ-bāhulyēna bhavanti gulmōdāvartādayaḥ, tān prati "vartyabhyaṅga" ityādinā, sādhanaṁ nirdiṣṭaṁ-cikitsōktā| tataśca-vēgōdīraṇadhāraṇāt, anēkadhāvāyuryasmātkupyati| ataḥ-asmāddhētōḥ, tasyānulōmanaṁ-mārgayōjakaṁ, annapānauṣadhaṁ yuñjīta| yadyapi vēgōdīraṇadhāraṇāt "sarvē rōgā jāyantē" ityuktam| tathāpi, yathā vēgadhāraṇāccirakālabhāvinaḥ sapratyapāyā rōgā bhavanti, na tathōdīraṇāt| ata ēva tantrakārō'dhōvātasya rōdhēnāmīrōmgā bhavanti, śakr̥tō rōdhādamī bhavantītyuvāca| na tu tadudīraṇādamī rōgā bhavantīti| prāyōgrahaṇaṁ kvacit kaphādērapi prakōpa iti samāpādayati| tathā ca vaminigrahē uktam "visarpakōṭhakuṣṭhākṣi" ityādi| tatra "gaṇḍūṣadhūmānāhārāḥ" ityādicikitsā| na caivaṁrūpō vidhirvāyāvupadiśyatē| tasmātprāyōgrahaṇam|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

yadi vēgarōdhādrōgā jāyantē, tarhi lōbhādīnāmapi narakādihētūnāṁ vēgā na dhāryā iti prāptē satīdamāha dhārayēttu sadā vēgān hitaiṣī prētya cēha ca| lōbhērṣyādvēṣamātsaryarāgādīnāṁ jitēndriyaḥ||24||

sa0-tuśabdō'vadhāraṇē| sadā-sarvakālam, lōbhērṣyādīnāṁ vēgān dhārayēdēva| hitaiṣī-yaḥ puruṣaḥ svahitamicchan| kva ? prētya cēha ca,-paralōkē tathēhalōkē ca| kimbhūtaḥ san ? jitāni-dāntāni, indriyāṇi-manaḥṣaṣṭhāni cakṣurādīni, viṣayāṇāmanabhilāṣukatayā yēna, sa jitēndriyaḥ| jitēndriyaśabdēna lōbhādivēgavidhāraṇē upāyaṁ darśayati| jitēndriya ēvaitān dhārayituṁ śaktō nānya ityarthaḥ| lōbhaḥ-gr̥hatr̥ṣṇētyādiḥ| īrṣyā-asūyā| dvēṣō-vairam| mātsaryaṁ-paraguṇāsahiṣṇutvam| rāgaḥ-prītiḥ| ādiśabdēnābhidhyādiparigrahaḥ| prētyēha cēti kartavyē dviścakārakaraṇaṁ lōbhādīnāṁ vēgavidhāraṇēna prētya tathā'smin lōkē tulyakakṣatvajñāpanārtham| anyathā prētyētyasya pūrvanirdēśādbhūyasaiṣāṁ lōbhādīnāṁ vidhāraṇaṁ prētya hitam, na tathēha lōkē| paścānnirdiṣṭatvāt|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

anyacca hitaiśī kiṁ kuryāt ? ityāha yatēta ca yathākālaṁ malānāṁ śōdhanaṁ prati| atyarthasañcitāstē hi r̥ddhāḥ syurjīvitacchidaḥ||25||

sa0-malānāṁ-vātapittaślēṣmapurīṣādīnām, yathākālaṁ śōdhanaṁ prati yatēta-yatnaṁ kuryāt| yō yasya malasya śōdhanakālaḥ, sa tasminkālē śōdhanīya ityarthaḥ| kimarthaṁ malānāṁ śōdhanaṁ kāryam ? ityāha-atyarthētyādi| hi-yasmāt, tē-malāḥ, atyarthasañcitāḥ-atiśayēna svasthānēvr̥ddhiṁ gatāḥ, kutō'pyāhāra vihārarūpāt kōpahētōḥ kuddhāḥ-kupitāḥ santaḥ, kadācijjīvitacchidaḥ syuḥ-bhavēyuḥ| tasmāttē śōdhanīyāḥ| atyarthasañcitagrahaṇēnaitaddyōtayati| yadyētē malā atyarthasañcitāḥ syuḥ, tadaiva tēṣāmanyōpakramēbhyaḥ śōdhanākhya upakramō jyāyān| laṅghanapācanē tūpakramamātrē|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

tadēvaitaccētasi kr̥tvā, "dōṣāḥ" ityādi, granthakr̥duvāca dōṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| yē tu saṁśōdhanaiḥ śuddhā na tēṣāṁ punarudbhavaḥ||26||

sa0-dōṣāḥ-vātādayaḥ, laṅghanapācanairjitāḥ-prakr̥tiṁ prāpitāḥ santaḥ, kadācit-kasminnapi kālē, kupyanti| yē punaḥ saṁśōdhanaiḥ śuddhāstēṣāṁ na punarudbhavaḥ-utthānaṁ na bhavati|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

yathākramaṁ yathāyōgamata ūrdhvaṁ prayōjayēt| rasāyanāni siddhāni vr̥ṣyayōgāṁśca kālavit||27||

sa0- kālavit-vaidyaḥ, ataḥ-saṁśōdhanādūrdhvaṁ rasāyanāni prayōjayēt| kālaśabdō dēśabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tīnāmupalakṣaṇārthaḥ| na hi kālamātravit rasāyanaprayōgaṁ samyagvidhā payituṁ śaktaḥ| kimbhūtāni rasāyanāni ? siddhāni,-bahuśō dr̥ṣṭapratyayāni brāhmavāsiṣṭhādīni| kathaṁ yōjayēt ? ityāha-yathā-kramamiti| yathākramaṁ yathāyōgamityanēna rasāyanavājīkaraṇōktaṁ smārayati| tatraiṣa rasāyanakramaḥ (hr̥. u. a. 39/11)- "harītakīmāmalakaṁ saindhavaṁ nāgaraṁ vacām|" ityārabhya yāvat "itthaṁ saṁskr̥takōṣṭhasya rasāyanamupāharēt|" iti| ētaduktaṁ bhavati| yadyapyēvaṁ vamanavirēcanāsthāpanānuvāsananāvanaiḥ pañcabhirapi karmabhiḥ saṁskr̥tōrdhvādhaḥsakalakāyaḥ, tathāpyēṣa rasāyanikō bhūyaḥ śarīrasaṁskāraḥ karaṇīyaḥ| tasya tatpūrvakatvāt| ata ēva saṁśuddhadēhō'yamiti kr̥tvā trivr̥ddantyādīnativirēcanātmakānnōpadiśati| tathā vājīkaraṇē'pyāha (hr̥. u. a. 40/7)- "atha snigdha viśuddhānāṁ niruhān sānuvāsanān| ghr̥tatailarasakṣīraśarkarākṣaudrasaṁyutān|| yōgavidyōjayētpūrvaṁ kṣīramāṁsarasāśinām| tatō vājīkarān yōgān" iti| tathā, yathāyōgaṁ-yō yasya yujyatē , dātumityarthaḥ| yathā-idaṁ rasāyanaṁ vātaprakr̥tēryōgyamidaṁ pittaprakr̥tēridaṁ ślēṣmaprakr̥tērityādi| tathā'muṣmin dēśē'muṣmin kālē vā'muṣmin vayasyamuṣmin dēhē rasāyanaṁ yōgyamidamiti yathā yōgārthaḥ| ēvaṁ vr̥ṣyayōgē'pi yōjyam| atra ca rasāyanāni vātātapikāni yōjayēt, na kuṭīpravēśikāni| svasthavr̥ttādhikāratvāt tadvidhānasya|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

bhēṣajakṣapitē pathyamāhārairbr̥ṁhaṇaṁ kramāt| śāliṣaṣṭikagōdhūmamudgamāṁsaghr̥tādibhiḥ||28|| hr̥dyadīpanabhaiṣajyasaṁyōgādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgōdvartanasnānanirūhasnēha bastibhiḥ||29||

sa0-bhēṣajēna kṣapitē-narē śōdhanakārṣatē sati, āhāraiḥ-bhōjyairbr̥ṁhaṇaṁ pathyaṁ-hitaṁ, kramāt-na sahasaiva| kairāhāraiḥ ? ityāha-śālyādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? hr̥dyāni ca tāni dīpanāni bhaiṣajyāni-auṣadhāni ca śuṇṭhīpippalyārdrakatvagēlādīni, taiḥ saṁyōgō-miśratā, tasmāt hr̥dyadīpanabhaiṣajyasaṁyōgāt, rucipaktī dadati-abhilāṣapākābutpādayanti yē śālyādayastai rucipaktidairāhārairbr̥ṁhaṇaṁ bhēṣajakṣapitē pathyam| kimbhūtairāhāraiḥ ? sābhyaṅgētyādi| sahābhyaṅgadibhirvartanta iti sābhyaṅgādaya āhārāstaiḥ, āhārairabhyaṅgādibhiścētyarthaḥ| snēhabastiḥ-anuvāsanam|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

tathā sa labhatē śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇēndriyavaimalyaṁ vr̥ṣatāṁ dairghyamāyuṣaḥ||30||

sa0-tathā-tēna prakārēṇa pūrvaṁ śōdhanaṁ tatō br̥ṁhaṇaṁ tatō rasāyanaprayōga ityēvaṁrūpēṇa, saḥ-śōdhanādisēvī puruṣaḥ, śarma-svāsthyaṁ, labhatē| tathā sarvētyādi| sarvē ca tē pāvakāśca sarvapāvakāḥ, tēṣāṁ pāṭavaṁ-śaktiṁ labhatē| tatra (hr̥. śā. a. 3/59)-"bhaumāpyāgnēyavāyavyāḥ pañcōṣmāṇaḥ sanābhasāḥ" iti pañca mahābhūtāgnayaḥ, sapta dhātvagnayaḥ, trayōdaśō jāṭharāgniriti| dhīvarṇētyādi| dhīvarṇayōścakṣurādīndriyāṇāṁ ca vaimalyaṁ labhatē| tathā, vr̥ṣatāṁ-strīgamanasāmarthyaṁ labhatē| tathā, dairdhyamāyuṣaḥ-jīvitasyādhikyaṁ labhatē|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

adhunā''ganturōgān sōpakramānnirdiśati yē bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rāgadvēṣabhayādyāśca tē syurāgantavō gadāḥ||31||

sa0-bhūtāni ca viṣaṁ ca vāyuścāgniśca kṣataṁ ca bhaṅgaścēti dvandvaḥ| ta ādiryēṣāmāgantukarōgahētūnāṁ ta ēvam, tēbhyaḥ sambhavō yēṣāmāgantukagadānāṁ jvarādīnāṁ tē bhūtādisambhavā āgantavō rōgāḥ syuḥ| āgantuhētuprabhavatvādāgantavō gadā ucyanta ityarthaḥ| na kēvalamēta ēva gadāḥ, kintu rāgadvēṣabhayādyāścāgantavō gadāḥ syuḥ|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

adhunaiṣāṁ cikitsāṁ nirdiśati tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyōpaśamaḥ smr̥tiḥ| dēśakālātmavijñānaṁ sadvr̥ttasyānuvartanam||32|| atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanōpāyō nirdiṣṭaśca pr̥thak pr̥thak||33|| anutpattyai samāsēna vidhirēṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṁ ca śāntayē||34||

sa0-prajñāyā aparādhāḥ-asādhvācaraṇāni, tēṣāṁ tyāgaḥ| tathā, indriyāṇāṁ-cakṣurādīnāmupaśamō-rūpadiviṣayē'tipravr̥ttānāṁ saṁyamanam, aśubharūpē vā viṣayē pravr̥ttānāṁ saṁyamanam, alōlupatētyarthaḥ| tathā, smr̥tiḥ-atītārthādismaraṇam| dēśētyādi| tathā, dēśādīnāṁ vijñānam| dēśō-jāṅgalādiḥ, kālaḥ-śītādiḥ, ātmā ca-vātaprakr̥tyādiḥ, ēṣāṁ vijñānaṁ-avabōdhaḥ| tathā ca, satāṁ vr̥ttaṁ-caritaṁ sadvr̥ttam, tasyānuvartanaṁ-anuṣṭhānam| nijānāmāgantūnāṁ ca vikārāṇāmanutpattyai-rōgāṇāmanutpādanāya, samāsēna-saṅkṣēpēṇa, vidhirēṣaḥ-tyāgaḥ prajñāparādhānāmityādi sadvr̥ttasyānuvartanamityēvamantaḥ, pradarśitaḥ-samyaguktaḥ| utpannānāmityādi| ca samuccayē| na kēvalaṁ nijāgantūnāṁ rōgāṇāmanutpattyai vidhirēṣaḥ prōktaḥ, yāvadutpannānāṁ-jātānāṁ ca, śāntayē vidhiḥ prōktaḥ|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

śītōdbhavaṁ dōṣacayaṁ vasantē viśōdhanaṁ grīṣmajamabhrakālē| ghanātyayē vārṣikamāśu samyak prāpnōti rōgānr̥tujānna jātu||35||

sa0-śītaśabdēna hēmantaśiśirākhyāvr̥tū dvāvapi gr̥hyētē| tatrōdbhavō-janma yasya dōṣacayasyāsau śītōdbhavō dōṣacayaḥ| taṁ vasantē viśōdhayan-nirharan, grīṣmajamabhrakālē-varṣākālē dōṣacayaṁ viśōdhayan, tathā vārṣikaṁ ghanātyayē-śaradi dōṣacayaṁ viśōdhayan, āśu-yathōktaṁ kālamanullaṅghayan, samyak-yathāvat, trividhamapi dōṣacayaṁ viśōdhayannr̥tujān rōgān na jātu-kadācit, prāpnōti-āsādayati| vasantē viśōdhayannityatra vasantaprārambha ēva caitrē māsi viśōdhayanniti bōdhyam, pratyavāyabhayāt| tathā hi r̥tudvayasañcitasya dōṣacayasya caitrē viśōdhanamakriyamāṇaṁ rōgānīkaṁ kuryāt| ghanātyayē vārṣikamityatrātyantaghanavināśē śaratpaścimē bhāgē viśōdhayēditi bōdhyam| vārṣikō hi dōṣacaya ēkartuja ēva| tasmādviśrabdhaṁ kr̥tvā sādhāraṇē kārtikē māsi sa viśōdhayituṁ yuktaḥ| api cāgrē hēmantaśiśirakālajō dōṣacayō vasantē śōdhayitavyaḥ| tasmādāśvayujē māsi vārṣikō dōṣacayō yadi viśōdhyēta tadānīmatitarāṁ bahuragrē dōṣacayaḥ syāt, kālasya bahutvāt| grīṣmajamabhrakāla ityatra kālagrahaṇēna varṣāprārambhamātra ēvēti bōdhyam| tathā ca śāstrakārō vakṣyati (hr̥. sū. a. 13/33)- "śrāvaṇē kārtikē caitrē māsi sādhāraṇē kramāt| grīṣmavarṣāhimacitānvāyvādīnāśu nirharēt||" iti|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

nityaṁ hitāhāravihārasēvī samīkṣyakārī viṣayēṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvā- nāptōpasēvī ca bhavatyarōgaḥ||36|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rōgānu- tpādanīyō nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||

sa0-nityaṁ-sadaiva, hitāhāravihārau sēvatē tacchīlō yaḥ sa ēvambhūtō naraḥ| tathā, samīkṣyakārī-vimr̥śyavidhāyī, idaṁ kr̥tvēdaṁ sampadyatē, ēvaṁ ca kr̥tvaitatsampadyatē, ēvaṁ buddhvā śubhaṁ karōtyaśubhaṁ varjayati| tathā, viṣayēṣu-śabdādiṣu, asaktaḥ-alōlupaḥ| tathā, dātā-tyāgavān| tathā, samaḥ-sarvēṣu bhūtēṣu samacittaḥ| tathā, satyaparaḥ-abitathavāk| tathā, kṣamāvān-yaḥ śaktō'pi kr̥tāparādhaṁ daṇḍēnānurūpēṇa na yōjayati| tathā, āptānupasēvatē tacchīlō yaḥ sa āptōpasēvī cārōgō bhavati| na kēvalaṁ prāktanavidhyanuṣṭhānēnārōgaḥ sampadyatē, yāvadāptōpasēvī cēti caśabdārthaḥ| "yēṣāṁ trikālamamalaṁ jñānamavyāhataṁ sadā| āptāḥ śiṣṭā vibuddhāstē tēṣāṁ vākyamasaṁśayam||" iti (carakē sū. a. 11/98) āptalakṣaṇamiti| upajātivr̥ttē| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅga- hr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē caturthō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 4||