Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2
athātō rōgā|1]nutpādanīyādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||
अथातो रोगा|१]नुत्पादनीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1
vēgānna dhārayēdvātaviṇmūtrakṣavatr̥ṭkṣudhām| nidrākāsaśramaśvāsajr̥mbhāśrucchardirētasām||1||
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम्| निद्राकासश्रमश्वासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2
vātasya prādhānyāttadhrōdhajān rōgān pūrvaṁ ni 1 darśayannāha adhōvātasya rōdhēna gulmōdāvartarukklamāḥ| vātamūtraśakr̥tsaṅgadr̥ṣṭyagnivadhahr̥dgadāḥ 2 ||2||
वातस्य प्राधान्यात्तध्रोधजान् रोगान् पूर्वं नि १ दर्शयन्नाह अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः| वातमूत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः २ ||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4
śakr̥taḥ piṇḍikōdvēṣṭapratiśyāyaśirōrujaḥ| 3 ūrdhvavāyuḥ parīkartō hr̥dayasyōparōdhanam||3|| mukhēna viṭpravr̥ttiśca pūrvōktāścāmayāḥ smr̥tāḥ| |4|
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः| ३ ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्||३|| मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5
| aṅgabhaṅgāśmarībastimēḍhravaṁkṣaṇavēdanāḥ||4|| mūtrasya rōdhātpūrvē ca prāyō rōgāḥ| |5|
| अङ्गभङ्गाश्मरीबस्तिमेढ्रवंक्षणवेदनाः||४|| मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगाः| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5
tadauṣadham| vartyabhyaṅgāvagāhāśca svēdanaṁ bastikarma ca||5||
तदौषधम्| वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6
purīṣarōdhōtthēṣvanyamapyasādhāraṇamupakramamāha annapānaṁ ca viḍbhēdi viḍrōdhōtthēṣu yakṣmasu| |6|
पुरीषरोधोत्थेष्वन्यमप्यसाधारणमुपक्रममाह अन्नपानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7
mūtrajēṣu tu pānē ca prāgbhaktaṁ śasyatē ghr̥tam||6|| jīrṇāntikaṁ cōttamayā mātrayā yōjanādvayam| avapīḍakamētacca saṁjñitaṁ|7|
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्||६|| जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्| अवपीडकमेतच्च संज्ञितं|७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8
dhāraṇātpunaḥ||7|| udgārasyāruciḥ kampō vibandhō hr̥dayōrasōḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bhēṣajam||8||
धारणात्पुनः||७|| उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9
śirōrtīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṁ kṣutēḥ| |9|
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10
tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāvanārkavilōkanaiḥ||9|| pravartayatkṣutiṁ saktāṁ snēhasvēdau ca śīlayēt| |10|
तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनावनार्कविलोकनैः||९|| प्रवर्तयत्क्षुतिं सक्तां स्नेहस्वेदौ च शीलयेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11
śōṣāṅgasādabādhiryasammōhabhramahr̥dgadāḥ||10|| tr̥ṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvō vidhirhitaḥ| |11|
शोषाङ्गसादबाधिर्यसम्मोहभ्रमहृद्गदाः||१०|| तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ||11|| tatra yōjyaṁ laghu snigdhamuṣṇamalpaṁ ca bhōjanam| |12|
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः||११|| तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पं च भोजनम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13
nidrāyā mōhamūrdhākṣigauravālasyajr̥mbhikāḥ||12|| āṅgamardaśca, tatrēṣṭaḥ svapnaḥ saṁvāhanāni ca| |13|
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः||१२|| आङ्गमर्दश्च, तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14
kāsasya rōdhāttadvr̥ddhiḥ śvāsārucihr̥dāmayāḥ||13|| śōṣē hidhmā ca, kāryō'tra kāsahā sutarāṁ vidhiḥ| |14|
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः||१३|| शोषे हिध्मा च, कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15
gulmahr̥drōgasammōhāḥ śramaśvāsādvidhāritāt||14|| hitaṁ viśramaṇaṁ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ| |15|
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्||१४|| हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15
| jr̥mbhāyāḥ kṣavavadrōgāḥ, sarvaścānilajidvidhiḥ||15||
| जृम्भायाः क्षववद्रोगाः, सर्वश्चानिलजिद्विधिः||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16
pīnasākṣiśirōhr̥druṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapnō madyaṁ priyāḥ kathāḥ||16||
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः| सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17
visarpakōṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahr̥llāsavyaṅgaśvayathavō vamēḥ||17||
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः| सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19
gaṇḍūṣadhūmānāhārā rūkṣaṁ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṁ cātra virēcanam||18|| sakṣāralavaṇaṁ tailamabhyaṅgārthaṁ ca śasyatē| |19|
गण्डूषधूमानाहारा रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः| व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्||१८|| सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थं च शस्यते| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20
śukrāttatsravaṇaṁ guhyavēdanāśvayathujvarāḥ||19|| hr̥dvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavr̥ddhyaśmaṣaṇḍhatāḥ| |20|
शुक्रात्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः||१९|| हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवृद्ध्यश्मषण्ढताः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21
tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam||20|| bastiśuddhikaraiḥ siddham bhajētkṣīraṁ priyāḥ striyaḥ| |21|
ताम्रचूडसुराशालिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्||२०|| बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धम् भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21
vēgarōdhinō yē na cikitsyāḥ, tāndarśayannāha | tr̥ṭśūlārtaṁ tyajēt kṣīṇaṁ viḍvamaṁ vēgarōdhinam||21||
वेगरोधिनो ये न चिकित्स्याः, तान्दर्शयन्नाह | तृट्शूलार्तं त्यजेत् क्षीणं विड्वमं वेगरोधिनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22
atha kimēta ēva rōgā vēgōdīraṇadhāraṇādbhavanti ? nētyāha rōgāḥ sarvē'pi jāyantē vēgōdīraṇadhāraṇaiḥ| |22|
अथ किमेत एव रोगा वेगोदीरणधारणाद्भवन्ति ? नेत्याह रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23
nirdiṣṭaṁ sādhanaṁ tatra bhūyiṣṭhaṁ yē tu tān prati||22|| tataścānēkadhā prāyaḥ pavanō yatprakupyati| annapānauṣadhaṁ tasya yuñjītātō'nulōmanam||23||
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान् प्रति||२२|| ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति| अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24
yadi vēgarōdhādrōgā jāyantē, tarhi lōbhādīnāmapi narakādihētūnāṁ vēgā na dhāryā iti prāptē satīdamāha dhārayēttu sadā vēgān hitaiṣī prētya cēha ca| lōbhērṣyādvēṣamātsaryarāgādīnāṁ jitēndriyaḥ||24||
यदि वेगरोधाद्रोगा जायन्ते, तर्हि लोभादीनामपि नरकादिहेतूनां वेगा न धार्या इति प्राप्ते सतीदमाह धारयेत्तु सदा वेगान् हितैषी प्रेत्य चेह च| लोभेर्ष्याद्वेषमात्सर्यरागादीनां जितेन्द्रियः||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25
anyacca hitaiśī kiṁ kuryāt ? ityāha yatēta ca yathākālaṁ malānāṁ śōdhanaṁ prati| atyarthasañcitāstē hi r̥ddhāḥ syurjīvitacchidaḥ||25||
अन्यच्च हितैशी किं कुर्यात् ? इत्याह यतेत च यथाकालं मलानां शोधनं प्रति| अत्यर्थसञ्चितास्ते हि ऋद्धाः स्युर्जीवितच्छिदः||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26
tadēvaitaccētasi kr̥tvā, "dōṣāḥ" ityādi, granthakr̥duvāca dōṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅghanapācanaiḥ| yē tu saṁśōdhanaiḥ śuddhā na tēṣāṁ punarudbhavaḥ||26||
तदेवैतच्चेतसि कृत्वा, "दोषाः" इत्यादि, ग्रन्थकृदुवाच दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः| ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27
yathākramaṁ yathāyōgamata ūrdhvaṁ prayōjayēt| rasāyanāni siddhāni vr̥ṣyayōgāṁśca kālavit||27||
यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसायनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29
bhēṣajakṣapitē pathyamāhārairbr̥ṁhaṇaṁ kramāt| śāliṣaṣṭikagōdhūmamudgamāṁsaghr̥tādibhiḥ||28|| hr̥dyadīpanabhaiṣajyasaṁyōgādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgōdvartanasnānanirūhasnēha bastibhiḥ||29||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्| शालिषष्टिकगोधूममुद्गमांसघृतादिभिः||२८|| हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः| साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेह बस्तिभिः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30
tathā sa labhatē śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇēndriyavaimalyaṁ vr̥ṣatāṁ dairghyamāyuṣaḥ||30||
तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्| धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31
adhunā''ganturōgān sōpakramānnirdiśati yē bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| rāgadvēṣabhayādyāśca tē syurāgantavō gadāḥ||31||
अधुनाऽऽगन्तुरोगान् सोपक्रमान्निर्दिशति ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः| रागद्वेषभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34
adhunaiṣāṁ cikitsāṁ nirdiśati tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyōpaśamaḥ smr̥tiḥ| dēśakālātmavijñānaṁ sadvr̥ttasyānuvartanam||32|| atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanōpāyō nirdiṣṭaśca pr̥thak pr̥thak||33|| anutpattyai samāsēna vidhirēṣaḥ pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṁ ca śāntayē||34||
अधुनैषां चिकित्सां निर्दिशति त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्||३२|| अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्| भूताद्यस्पर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्||३३|| अनुत्पत्त्यै समासेन विधिरेषः प्रदर्शितः| निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35
śītōdbhavaṁ dōṣacayaṁ vasantē viśōdhanaṁ grīṣmajamabhrakālē| ghanātyayē vārṣikamāśu samyak prāpnōti rōgānr̥tujānna jātu||35||
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधनं ग्रीष्मजमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोति रोगानृतुजान्न जातु||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4
nityaṁ hitāhāravihārasēvī samīkṣyakārī viṣayēṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvā- nāptōpasēvī ca bhavatyarōgaḥ||36|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rōgānu- tpādanīyō nāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावा- नाप्तोपसेवी च भवत्यरोगः||३६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने रोगानु- त्पादनीयो नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon