4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇಽಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ವೇಗಧಾರಣಶೀಲಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಸಮ್ಭವಃ| ಅತೋ ವೇಗಧಾರಣಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ಯಾ ರೋಗಾನುತ್ಪತ್ತಿಸ್ತಾಮಧಿಕೃತ್ಯಾಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರೋಗಾ|೧]ನುತ್ಪಾದನೀಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ವ್ಯಾಖ್ಯಾಽತ್ರ ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯವದ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ| ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪಾದಃ- ಅನುತ್ಪಾದನಮ್, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಃ| ಉಪದರ್ಶನಂ ಚೇದಮ್| ನಿದರ್ಶನಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಚೋತ್ಪನ್ನರೋಗೋಪಶಮನೇಏಯೋಽಪಿ, ವಾತಾದಿರೋಧೋತ್ಥಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮುಪಶಮಸ್ಯಾಭ್ಯುಪದೇಶಾತ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶ್ಲೋ.೩೪)- "ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧಿರೇಷಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಣಾಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯೇದ್ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಕ್ಷವತೃಟ್ಕ್ಷುಧಾಮ್| ನಿದ್ರಾಕಾಸಶ್ರಮಶ್ವಾಸಜೃಮ್ಭಾಶ್ರುಚ್ಛರ್ದಿರೇತಸಾಮ್||೧||

ವಾತಾದೇಏನಾಂ ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯೇತ್| ಸರ್ವತ್ರ ದ್ವನ್ದ್ವಸಮಾಸಃ| ಕ್ಷವಃ- ಛಿಕ್ಕ| ೬ ಶ್ರಮೋ- ವ್ಯಾಯಾಮಾಯಾಸಃ, ತೇನ ಶ್ವಾಸಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಃ|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಧ್ರೋಧಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪೂರ್ವಂ ನಿ ೧ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತರುಕ್ಕ್ಲಮಾಃ| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸಙ್ಗದೃಷ್ಟ್ಯಗ್ನಿವಧಹೃದ್ಗದಾಃ ೨ ||೨||

ಸ೦-ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಊರ್ಧ್ವವಾತಸ್ಯ- ಉದ್ಗಾರರೂಪಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ ಸುಖಸಾಧ್ಯಾ ಅರುಚ್ಯಾದಯಃ| ಅತ ಏವಾಧೋವಾತರೋಧಾದ್ಯೇ ರೋಗಾ ಅತಿಪ್ರತ್ಯಪಾಯರೂಪಾ ಗುಲ್ಮಾದಯಃ, ತೇಽತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ಉದಾವರ್ತಃ- ಅರ್ಶೋನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ರುಕ್- ಪೀಡಾ| ಕ್ಲಮೋ- ಗ್ಲಾನಿಃ| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸಙ್ಗೋ- ವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ದೃಷ್ಟೇರಗ್ನೇಶ್ಚ ವಧೋ- ನಾಶಃ| ಹೃದ್ಗದೋ- ಹೃದ್ರೋಗಃ|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

ಶಕೃತಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋರುಜಃ| ೩ ಊರ್ಧ್ವವಾಯುಃ ಪರೀಕರ್ತೋ ಹೃದಯಸ್ಯೋಪರೋಧನಮ್||೩|| ಮುಖೇನ ವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಮಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| |೪|

ಸ೦-ಶಕೃತೋ ರೋಧೇನ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿವೋದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಃ| ಪಿಣ್ಡಿಕಾ-ಜಙ್ಘಾಕಾಣ್ಡಸ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮೇ ಭಾಗೇ ಪಿಣ್ಡಾಕೃತಿ ಕಠಿನಂ ಮಾಂಸಮ್| ತತ್ರೋದ್ವೇಷ್ಟನೇನೇವ ರುಗ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ-ಪೀನಸಃ| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಮೇತ ಏವ, ಯಾವತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಃ-ಗುಲ್ಮಾದಯಶ್ಚ, ಸ್ಮೃತಾಃ|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾಶ್ಮರೀಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರವಂಕ್ಷಣವೇದನಾಃ||೪|| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ಪೂರ್ವೇ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ರೋಗಾಃ| |೫|

ಸ೦-ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾದಙ್ಗಭಙ್ಗಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಭಙ್ಗಃ ಸ್ಫೋಟನಮಿವಾಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ಬಸ್ತ್ಯಾದೀನಾಂ ವೇದನಯಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇಢ್ರಂಶಿಶ್ರ್ನಮ್| ಪೂರ್ವೇ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ರೋಗಾಃ-ಅಧೋವಾತಶಕೃದ್ರೋಧಜಾಃ, ತೇಽಪಿ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾಜ್ಜಾಯನ್ತೇ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಾತ್ ವಾತಾದಿರೋಧಜಾಃ ಕೇಚಿದೇವೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಕೇಚಿನ್ನೇತಿ ಬೋಧಯತಿ|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

ತದೌಷಧಮ್| ವರ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹಾಶ್ಚ ಸ್ವೇದನಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ||೫||

ಸ೦-ತದೌಷಧಂ-ತೇಷಾಂ ವಾತಾದಿರೋಧಜಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೌಷಧಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಭವತಿ| ಕಿಂ ತತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ವರ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತಿಃ-ಮದನಫಲಾದಿಕೃತಾ ಫಲವರ್ತಿಸಂಜ್ಞಾ| ಅಭ್ಯಙ್ಗಃ-ಅಭ್ಯಞ್ಜನಮ್| ಅವಗಾಹೋ ವಾತಹರದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತೇ ದ್ರವೇ ದ್ರೋಣ್ಯಾಂ ನಿಹಿತೇ ಪಾಯುದೇಶಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಪನಮ್| ಸ್ವೇದನಂ-ಸ್ವೇದಃ| ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ-ಮಲಪ್ರವೃತ್ತಯೇ ಬಸ್ತಿವಿಧೌ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮ್|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

ಪುರೀಷರೋಧೋತ್ಥೇಷ್ವನ್ಯಮಪ್ಯಸಾಧಾರಣಮುಪಕ್ರಮಮಾಹ ಅನ್ನಪಾನಂ ಚ ವಿಡ್ಭೇದಿ ವಿಡ್ರೋಧೋತ್ಥೇಷು ಯಕ್ಷ್ಮಸು| |೬|

ಸ೦-ಪುರೀಷವೇಗಧಾರಣಜೇಷು ಯಕ್ಷ್ಮಸು-ರೋಗೇಷು, ವಿಶಃ-ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಭೇದಿ-ಭೇದಕಮನ್ನಪಾನಂ ಯಾವಕಮಸ್ತುವಾಸ್ತುಕಾದಿಕಮೌಷಧಮ್| ಚಶಬ್ದಾತ್ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ವರ್ತ್ಯಾದಿ ಚ|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

ಮೂತ್ರಜೇಷು ತು ಪಾನೇ ಚ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ಶಸ್ಯತೇ ಘೃತಮ್||೬|| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಚೋತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮ್| ಅವಪೀಡಕಮೇತಚ್ಚ ಸಂಜ್ಞಿತಂ|೭|

ಸ೦-ಮೂತ್ರರೋಧಜೇಷು ಪುನಃ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ-ಭೋಜನಾತ್ಪೂರ್ವಂ, ಘೃತಂ ಪಾನೇ ಶಸ್ಯತೇ| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಘೃತಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| ಕಥಮ್ ? ಉತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ-ಅಹೋರಾತ್ರಜರಣಲಕ್ಷಣಯಾ| ಯೋಜನಾದ್ವಯಮೇತಚ್ಚಾವಪೀಡಕಸಂಜ್ಞಿತಂ-ಅವಪೀಡಕಮುಚ್ಯತೇ| ಯೋಜನಯೋರ್ದ್ವಯಂ ಯೋಜನಾದ್ವಯಂ,-ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಸ್ನೇಹಯೋಜನಾ ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಸ್ನೇಹಯೋಜನಾ ಚ| ತತ್ರ, ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ-ಯತ್ರ ಘೃತಪಾನಸಮನನ್ತರಂ ಭಕ್ತಂ ಭುಜ್ಯತೇ, ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ-ಯತ್ ಹ್ಯಸ್ತನೇಽನ್ನೇ ಜೀರ್ಣೇ ಘೃತಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಷ್ವವಪೀಡಕಶಬ್ದೇನ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮೇತದಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ವೇದ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೮/೧೨೪)- "ರಸೈಃ ಕೋಷ್ಣೈಶ್ಚ ಸರ್ಪಿರ್ಭಿರವಪೀಡಕಯೋಜಿತೈಃ" ಇತಿ| ತಥಾಽಷ್ಟಾಙ್ಗಾವತಾರೇ ಮೂತ್ರೋದಾವರ್ತಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮ್-"ಅವಪೀಡಕಸರ್ಪಿಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾನ್ಮೂತ್ರಜೇ ಗದೇ" ಇತಿ| ನನು, ವೇಗಧಾರಣೇನ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮರುತ ಏವ ಕೋಪಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶ್ಲೋ.೨೩)- "ತತಶ್ಚಾನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನೋ ಯತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ" ಇತಿ| ಪವನವಿಜಯೇ ಚ ತೈಲಂ ಯಥಾ ವರಂ ನ ತಥಾ ಘೃತಮ್| ಅತಸ್ತೈಲಸ್ಯೈವಾವಪೀಡಕಯೋಜನ ಮತ್ರೋಚಿತಮ್, ನ ಸರ್ಪಿಷಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತೈಲಸ್ಯ ವಾತಜಿತೋಽಪಿ ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಾಲ್ಪಮೂತ್ರಸ್ವಭಾವತ್ವಾದತ್ರಾಯೋಗ್ಯಂ ಪಾನಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೫/೫೫)- "ತೈಲಂ ಸ್ವಯೋನಿವತ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಮ್" ಇತಿ| ಸ್ವಯೋನಿವದಿತ್ಯುಕ್ತೇಶ್ಚಾಲ್ಪಮೂತ್ರತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬/೨೧)- "ಉಷ್ಣಸ್ತ್ವಚ್ಯೋ ಹಿಮಃ ಸ್ಪರ್ಶೇ ಕೇಶ್ಯೋ ಬಲ್ಯಸ್ತಿಲೋ ಗುರುಃ| ಅಲ್ಪಮೂತ್ರಃ" ಇತಿ| ತದೇವಂ ತೈಲಸ್ಯ ಬದ್ಧವಿಟ್ಕಾಲ್ಪಮೂತ್ರಸ್ವಭಾವತಯಾ ತದೀಯೋಽವಪೀಡಕೋ ಮೂತ್ರರೋಧೋತ್ಥೇಷು ರೋಗೇಷ್ವೌಷಧತ್ವೇನ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಅಪಿ ತು ಸರ್ಪಿಷ ಏವ ಯುಕ್ತಃ|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ಧಾರಣಾತ್ಪುನಃ||೭|| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯಾರುಚಿಃ ಕಮ್ಪೋ ವಿಬನ್ಧೋ ಹೃದಯೋರಸೋಃ| ಆಧ್ಮಾನಕಾಸಹಿಧ್ಮಾಶ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೮||

ಸ೦-ಪುನರಿತಿ ವ್ಯತಿರೇಕೇ| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯ ಧಾರಣಾದರುಚ್ಯಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಉರೋ-ವಕ್ಷಃ, ತಸ್ಯಾಧೋ ಹೃದಯಮ್, ತಯೋರ್ವಿಬನ್ಧಃ-ಅನ್ತಸ್ತಮ್ಭ ಇವ| ತತ್ರ-ತೇಷು ರೋಗೇಷು, ಹಿಧ್ಮಾವದ್ಭೇಷಜಮ್-ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಹಿಧ್ಮಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

ಶಿರೋರ್ತೀನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರ್ದಿತಂ ಕ್ಷುತೇಃ| |೯|

ಸ೦-ಕ್ಷುತೇಃ-ಕ್ಷವಥೋಃ, ಧಾರಣಾಚ್ಛಿರೋರ್ತ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಭಾವೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್, ಗುಣವಚನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಷ್ಯಞ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ-ದರ್ಶನಾದೀನಾಂ, ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ-ವಿಷಯಗ್ರಹಣಾಶಕ್ತಿತ್ವಮ್, ಇನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮ್| ನನು ಚ, ಪೂರಣಗುಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮಾಸಪ್ರತಿಷೇಧೇನ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಯ ಏವ ಗುಣಶಬ್ದಾ ಗುಣಿನಾವಚ್ಛಿನ್ನಾ ಗುಣಮಾತ್ರೇ ವರ್ತನ್ತೇ ಕದಾಚಿದ್ ಗುಣಿನ್ಯಪಿ, ತ ಏವ ಪ್ರತಿಷೇಧಸ್ಯ ವಿಷಯಾಃ| ಯಥಾ-ಪಟಸ್ಯ ಶುಕ್ಲೋ, ಗುಡಸ್ಯ ಮಧುರಃ, ಇತ್ಯಾದಯಃ| ಯೇ ತು ಗುಣಮಾತ್ರ ಏವ ವರ್ತನ್ತೇ ನ ಗುಣಿನಿ, ತೇ ಸಮಾಸಸ್ಯ ಯಥಾ-ಪಟಹಶಬ್ದಃ, ಪುತ್ರಸ್ಪರ್ಶಃ, ಕನ್ಯಾರೂಪಮ್, ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಃ, ಚನ್ದನಗನ್ಧ ಇತ್ಯಾದಯಃ| ತಥೇನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಾವಪಿ ಭಾವಪ್ರತ್ಯಯಾನ್ತಸ್ಯ ಸದಾ ವ್ಯತಿರೇಕಕಾರಣತ್ವಾದ್ಗುಣಾಭಿಧಾಯಿತ್ವಮೇವ| ತಸ್ಮಾದೇವಮಾದೌ "ತತ್ಸ್ಥೈಶ್ಚ ಗುಣೈಃ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಸ್ಯತೇ" ಇತಿ ಸಮಾಸಃ| ತಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ-ತೇಷು ಗುಣೇಷ್ವೇವ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ತತ್ಸ್ಥಾಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಗುಣ ಏವ ಯೇ ಗುಣಾ ವರ್ತನ್ತೇ ನ ದ್ರವ್ಯಾತ್ಮನಿ, ತೈಃ ಸಹ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಸ್ಯತ ಇತಿ| ಶುಕ್ಲಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ತು ಕದಾಚಿದ್ದ್ರವ್ಯವೃತಿತ್ವಾತ್ ಸಾಮಾನಾಧಿಕರಣ್ಯೇನಾಪಿ ವೃತ್ತಿರ್ದ್ದಷ್ಟಾ| ಯಥಾ-ಶುಕ್ಲಃ ಪಟ ಇತಿ| ಗುಣವೃತ್ತಿತ್ವಾಚ್ಚ ವೈಯಧಿಕರಣ್ಯೇನಾಪಿ| ಯಥಾ-ಪಟಸ್ಯ ಶುಕ್ಲ ಇತಿ| ತದೇಷಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧವಿಷಯತ್ವಮ್| ಪಟಹಶಬ್ದಾದೀನಾಂ ತು ತತ್ಸ್ಥತ್ವಾತ್ಸಮಾಸವಿಷಯತ್ವಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| ನನ್ವೇವಂ ಸತಿ ಬಲಾಕಾಯಾಃ ಶೌಕ್ಲ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನ್ನ್ಯಾಯಾತ್ಸಮಾಸಃ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಭಾಷ್ಯಕಾರವಚನಾನ್ನ ಭವಿಷ್ಯತಿ| ಸ ಹಿ "ಗುಣವಚನಗ್ರಹಣಮೇವ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಕ್ರಿಯತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾಽಭ್ಯಧಾತ್-"ಬಲಾಕಾಯಾಃ ಶೌಕ್ಲ್ಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್" ಇತಿ ಸಮಾಸಸ್ಯಾತ್ರಾಭಾವಃ| ಅರ್ದಿತಂ-ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾಞ್ಜನಾಘ್ರಾಣನಾವನಾರ್ಕವಿಲೋಕನೈಃ||೯|| ಪ್ರವರ್ತಯತ್ಕ್ಷುತಿಂ ಸಕ್ತಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್| |೧೦|

ಸ೦-ಕ್ಷುತಿಂ ಸಕ್ತಾಂ-ಅಪ್ರವರ್ತಮಾನಾಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾದಿಭಿಃ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮೋ-ಧೂಮಪಾನವಿಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚಾಞ್ಜನಂಅಕ್ಷಿರೋಗೇಷು| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಘ್ರಾಣಾಂ-ಯನ್ನಾಸಯಾ ಮರೀಚಾದಿಗ್ರಹಣಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಾವನಂ-ನಸ್ಯವಿಧೌ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಸ್ವೇದಶ್ಚ ತೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್-ಅಭ್ಯಸೇತ್| ಕ್ಷುತಿಂ ಕ್ಷುತಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಶಾ. ಅ. ೪/೫೦ ಟೀಕಾಯಾಮ್)- "ಪ್ರಾಣೋದಾನೌ ಸಮೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಸ್ರೋತಃಪಥೇ ಸ್ಥಿತೌ| ನಸ್ತಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಶಬ್ದಃ ಕ್ಷುತಂ ತಚ್ಚ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್||" ಇತಿ|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದಬಾಧಿರ್ಯಸಮ್ಮೋಹಭ್ರಮಹೃದ್ಗದಾಃ||೧೦|| ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾತ್ತತ್ರ ಶೀತಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ| |೧೧|

ಸ೦-ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾತ್-ನಿರೋಧಾತ್, ಶೋಷಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ತೃಷ್ಣಾಯಾ ರೋಧಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷು, ಸರ್ವಃ ಶೀತೋ ವಿಧಿಃ-ಸ್ನಾನಾನ್ನಪಾನಾದಿಕೋ ಹಿತಃ|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾರುಚಿಗ್ಲಾನಿಕಾರ್ಶ್ಯಶೂಲಭ್ರಮಾಃ ಕ್ಷುಧಃ||೧೧|| ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಂ ಚ ಭೋಜನಮ್| |೧೨|

ಸ೦-ಕ್ಷುಧ ಇತಿ-ನಿಗ್ರಹಾದಿತ್ಯನುವೃತ್ತಿಃ, ನಿಗ್ರಹಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಷಷ್ಠೀ| ಏವಂ ನಿದ್ರಾಯಾ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕ್ಷುಧೋ-ಬುಭುಕ್ಷಾಯಾಃ, ನಿಗ್ರಹಾದಙ್ಗಭಙ್ಗಾದಯಃ ಷಟ್ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಪಿ ಶೂಲಶಬ್ದನಿರ್ದೇಶೇ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಃ ಶೂಲೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕ್ಷುದ್ವೇಗನಿಗ್ರಹೇಣ ನಿರಾವರಣಃ ಪ್ರಭಞ್ಜನಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ಸ್ಥಾನ ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨/೧)- "ಪಕ್ವಾಶಯಕಟೀ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ವಿಶೇಷತಃ" ಇತಿ| ತತ್ರ-ಕ್ಷುನ್ನಿಗ್ರಹೇ, ಭೋಜನಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಂ ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

ನಿದ್ರಾಯಾ ಮೋಹಮೂರ್ಧಾಕ್ಷಿಗೌರವಾಲಸ್ಯಜೃಮ್ಭಿಕಾಃ||೧೨|| ಆಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ, ತತ್ರೇಷ್ಟಃ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ| |೧೩|

ಸ೦-ನಿದ್ರಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾನ್ಮೋಹಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತತ್ರ-ನಿದ್ರಾವೇಗರೋಧೋತ್ಥೇ ವಿಕಾರೇ, ಸ್ವಪ್ನ ಇಷ್ಟಃ| ಸಂವಾಹನಾನಿ-ಸ್ವಲ್ಪಾನಿ ಮರ್ದನಾನಿ ಚ|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

ಕಾಸಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ತದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಶ್ವಾಸಾರುಚಿಹೃದಾಮಯಾಃ||೧೩|| ಶೋಷೇ ಹಿಧ್ಮಾ ಚ, ಕಾರ್ಯೋಽತ್ರ ಕಾಸಹಾ ಸುತರಾಂ ವಿಧಿಃ| |೧೪|

ಸ೦-ಕಾಸಸ್ಯ-ಕಾಸವೇಗಸ್ಯ, ರೋಧಾತ್ತದ್ವೃದ್ಧಿಃ ತಸ್ಯ-ಕಾಸಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ-ಆಧಿಕಯ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಶ್ವಾಸಾದಯಃ| ತತ್ರ ಕಾಸಹಾಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಃ, ಸುತರಾಂ-ಅತಿಶಯೇನ, ವಿಧಿಃ ಕಾರ್ಯಃ|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಸಮ್ಮೋಹಾಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್||೧೪|| ಹಿತಂ ವಿಶ್ರಮಣಂ ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ| |೧೫|

ಸ೦-ಶ್ರಮೇಣ-ಅಧ್ವವ್ಯಾಯಾಮಾದಿನಾ ಸಾಹಸೇನ, ಸದ್ಯೋ ಜಾತಃ ಶ್ವಾಸಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಃ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್-ತದ್ವೇಗರೋಧಾತ್, ಗುಲ್ಮಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ತತ್ರ ವಿಶ್ರಮಣಂ ಹಿತಮ್| ವಾತಘ್ನಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| ಜೃಮ್ಭಾಯಾಃ ಕ್ಷವವದ್ರೋಗಾಃ, ಸರ್ವಶ್ಚಾನಿಲಜಿದ್ವಿಧಿಃ||೧೫||

ಸ೦-ಜೃಮ್ಭಾಯಾ ರೋಧಾತ್ ಕ್ಷುತಿವದ್ರೋಗಾಃ| ತತ್ರ ಸರ್ವಾ ಚ ವಾತಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾ, ಹಿತೇತಿ ಶೇಷಃ| ಜೃಮ್ಭಾ-ಮುಖವಿಕಾಸೋ ಗಾತ್ರವಿನಾಮಃ|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

ಪೀನಸಾಕ್ಷಿಶಿರೋಹೃದ್ರುಙ್ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರುಚಿಭ್ರಮಾಃ| ಸಗುಲ್ಮಾ ಬಾಷ್ಪತಸ್ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನೋ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಕಥಾಃ||೧೬||

ಸ೦-ಬಾಷ್ಪತಃ-ಅಶ್ರುಣೋ ವಿಧಾರಿತಾತ್, ಪೀನಸಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಪೀನಸೋ-ನಾಸಾಸ್ರಾವಃ| ಅಕ್ಷಿಶಿರೋಹೃದಾಂ ರುಜಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸಗುಲ್ಮಾ ಇತಿ ಸಶಬ್ದಶ್ಚಾರ್ಥೇ, ಗುಲ್ಮಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನಾದಿಕಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

ವಿಸರ್ಪಕೋಠಕುಷ್ಠಾಕ್ಷಿಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಜ್ವರಾಃ| ಸಕಾಸಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸವ್ಯಙ್ಗಶ್ವಯಥವೋ ವಮೇಃ||೧೭||

ಸ೦-ವಮೇಃ-ಛರ್ದಿಶೋ ವಿಧಾರಿತಾಯಾಃ, ವಿಸರ್ಪಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಕೋಠೋ-ಲೋಹಿತಂ ಕಠಿನಂ ಚ ಮಣ್ಡಲಮ್| ಆಕ್ಷಿಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡೂನಾಮಾಮಯೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವ್ಯಙ್ಗಾನಿ-ಮುಖೇ ಶ್ಯಾಮಾನಿ ಮಣ್ಡಲಾನಿ|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ಗಣ್ಡೂಷಧೂಮಾನಾಹಾರಾ ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತದುದ್ವಮಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ರುತಿರಸ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ತಂ ಚಾತ್ರ ವಿರೇಚನಮ್||೧೮|| ಸಕ್ಷಾರಲವಣಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| |೧೯|

ಸ೦-ತತ್ರ ಗಣ್ಡೂಷಾದಯಃ ಶಸ್ತಾಃ| ಅನಾಹಾರಃ-ಅಭೋಜನಮ್| ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಥಾ ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ, ತಸ್ಯ-ರೂಕ್ಷಸ್ಯ, ಉದ್ವಮಃ-ಛರ್ದನಮ್| ಏವಂ ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುಃ ಸ್ವಮಾರ್ಗಂ ಪ್ರತ್ಯೇತಿ| ತತೋ ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ಯತ್ರ ಶಸ್ತಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಾರಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ಶಸ್ಯತೇ-ಹಿತಂ ಭವತಿ|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

ಶುಕ್ರಾತ್ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಗುಹ್ಯವೇದನಾಶ್ವಯಥುಜ್ವರಾಃ||೧೯|| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾಮೂತ್ರಸಙ್ಗಾಙ್ಗಭಙ್ಗವೃದ್ಧ್ಯಶ್ಮಷಣ್ಢತಾಃ| |೨೦|

ಸ೦-ಶುಕ್ರಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್ ತಸ್ಯ-ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಸ್ರವಣಮ್| ತಥಾ, ಗುಹ್ಯವೇದನಾ-ಪಾಯುವೃಷಣಮೇಹನಾನಾಂ ಶೂಲಮ್| ತಥಾ, ಶ್ವಯಥುಃ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಗುಹ್ಯ ಏವೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವೃದ್ಧಿಃ-ವರ್ಧ್ಮ| ಅಶ್ಮಶಬ್ದೇನಾಶ್ಮರೀ ಕಥ್ಯತೇ| ಷಣ್ಢತಾ_ಸ್ತ್ರೀಗಮನಾಶಕ್ತಿತ್ವಮ್|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

ತಾಮ್ರಚೂಡಸುರಾಶಾಲಿಬಸ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹನಮ್||೨೦|| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ಸಿದ್ಧಮ್ ಭಜೇತ್ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| |೨೧|

ಸ೦-ತತ್ರ ತಾಮ್ರಚೂಡಾದಿಕಂ ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ಕೂಷ್ಮಾಣ್ಡಾದಿಭಿಃ, ಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೀರಂ ಭಜೇತ್| ಪ್ರಿಯಾಶ್ಚ ಕಾನ್ತಾಃ| ಪ್ರಿಯತ್ವೇನ ಹಿ ತದ್ವಿಶೇಷಂ ನಿರನುಬನ್ಧಂ ರಭಸೇನ ಪ್ರವರ್ತತೇ ಶುಕ್ರಮ್|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

ವೇಗರೋಧಿನೋ ಯೇ ನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಃ, ತಾನ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ | ತೃಟ್ಶೂಲಾರ್ತಂ ತ್ಯಜೇತ್ ಕ್ಷೀಣಂ ವಿಡ್ವಮಂ ವೇಗರೋಧಿನಮ್||೨೧||

ಸ೦-ತೃಟ್ ಚ ಶೂಲಂ ಚ ತಾಭ್ಯಾಮಾರ್ತಂ-ಪೀಡಿತಮ್, ತಥಾ, ಕ್ಷೀಣಂಕ್ಷೀಣದೇಹಮ್, ವೇಗರೋಧಿನಂ ತ್ಯಜೇತ್-ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ತಥಾ, ವಿಶಂ ಯೋ ವಮತಿ, ತಂ ಚ ವೇಗರೋಧಿನಂ ತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

ಅಥ ಕಿಮೇತ ಏವ ರೋಗಾ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾದ್ಭವನ್ತಿ ? ನೇತ್ಯಾಹ ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ| |೨೨|

ಸ೦-ಸರ್ವೇಽಪಿ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ ನ ಕೇವಲಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಏವ| ವೇಗಾನಾಂ-ಪುರೀಷಾದಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಂ, ಯಾನ್ಯುದೀರಣಾನಿ-ಅನಾಗತಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತನಾನಿ, ತೈಃ| ತಥಾ, ತೇಷಾಮೇವಾಗತಾನಾಂ ಯಾನಿ ವಿಧಾರಣಾನಿಅನುತ್ಸರ್ಗಲಕ್ಷಣಾನಿ, ತೈಃ| ಅತ್ರೇಯಂ ಯುಕ್ತಿಃ-ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಂ ನಾಮ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಾತ್| ತೇನ ಚ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಲಕ್ಷಣೇನ ಸ್ವಕರ್ಮಣಾ ಸ ಏವ ವಾಯುಃ ಕೋಪ್ಯತೇ| ಸ ಕುಪಿತಃ ಸರ್ವಾನೇವ ವಿಕಾರಾನ್ ಜನಯತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೯/೮೫)- "ಶಾಖಾಗತಾಃ ಕೋಷ್ಠಗತಾಶ್ಚ ರೋಗಾ ಮರ್ಮೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾವಯವಾಙ್ಗಜಾಶ್ಚ| ಯೇ ಸನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ನ ತು ಕಶ್ಚಿದನ್ಯೋ ವಾಯೋಃ ಪರಂ ಜನ್ಮನಿ ಹೇತುರಸ್ತಿ|| ವಿಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾದಿಮಲೋಚ್ಚಯಾನಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಸಂಹಾರಕರಃ ಸ ಯಸ್ಮಾತ್" ಇತಿ|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಾಧನಂ ತತ್ರ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯೇ ತು ತಾನ್ ಪ್ರತಿ||೨೨|| ತತಶ್ಚಾನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನೋ ಯತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ತಸ್ಯ ಯುಞ್ಜೀತಾತೋಽನುಲೋಮನಮ್||೨೩||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೋತ್ಥೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಯೇ ತು ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಭವನ್ತಿ ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತಾದಯಃ, ತಾನ್ ಪ್ರತಿ "ವರ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ, ಸಾಧನಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ-ಚಿಕಿತ್ಸೋಕ್ತಾ| ತತಶ್ಚ-ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾತ್, ಅನೇಕಧಾವಾಯುರ್ಯಸ್ಮಾತ್ಕುಪ್ಯತಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ತಸ್ಯಾನುಲೋಮನಂ-ಮಾರ್ಗಯೋಜಕಂ, ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ಯುಞ್ಜೀತ| ಯದ್ಯಪಿ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾತ್ "ಸರ್ವೇ ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾಪಿ, ಯಥಾ ವೇಗಧಾರಣಾಚ್ಚಿರಕಾಲಭಾವಿನಃ ಸಪ್ರತ್ಯಪಾಯಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತಿ, ನ ತಥೋದೀರಣಾತ್| ಅತ ಏವ ತನ್ತ್ರಕಾರೋಽಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನಾಮೀರೋಮ್ಗಾ ಭವನ್ತಿ, ಶಕೃತೋ ರೋಧಾದಮೀ ಭವನ್ತೀತ್ಯುವಾಚ| ನ ತು ತದುದೀರಣಾದಮೀ ರೋಗಾ ಭವನ್ತೀತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ಕ್ವಚಿತ್ ಕಫಾದೇರಪಿ ಪ್ರಕೋಪ ಇತಿ ಸಮಾಪಾದಯತಿ| ತಥಾ ಚ ವಮಿನಿಗ್ರಹೇ ಉಕ್ತಮ್ "ವಿಸರ್ಪಕೋಠಕುಷ್ಠಾಕ್ಷಿ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ "ಗಣ್ಡೂಷಧೂಮಾನಾಹಾರಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಾ| ನ ಚೈವಂರೂಪೋ ವಿಧಿರ್ವಾಯಾವುಪದಿಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

ಯದಿ ವೇಗರೋಧಾದ್ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತರ್ಹಿ ಲೋಭಾದೀನಾಮಪಿ ನರಕಾದಿಹೇತೂನಾಂ ವೇಗಾ ನ ಧಾರ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸತೀದಮಾಹ ಧಾರಯೇತ್ತು ಸದಾ ವೇಗಾನ್ ಹಿತೈಷೀ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ ಚ| ಲೋಭೇರ್ಷ್ಯಾದ್ವೇಷಮಾತ್ಸರ್ಯರಾಗಾದೀನಾಂ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೨೪||

ಸ೦-ತುಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ| ಸದಾ-ಸರ್ವಕಾಲಮ್, ಲೋಭೇರ್ಷ್ಯಾದೀನಾಂ ವೇಗಾನ್ ಧಾರಯೇದೇವ| ಹಿತೈಷೀ-ಯಃ ಪುರುಷಃ ಸ್ವಹಿತಮಿಚ್ಛನ್| ಕ್ವ ? ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ ಚ,-ಪರಲೋಕೇ ತಥೇಹಲೋಕೇ ಚ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ಸನ್ ? ಜಿತಾನಿ-ದಾನ್ತಾನಿ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ-ಮನಃಷಷ್ಠಾನಿ ಚಕ್ಷುರಾದೀನಿ, ವಿಷಯಾಣಾಮನಭಿಲಾಷುಕತಯಾ ಯೇನ, ಸ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಶಬ್ದೇನ ಲೋಭಾದಿವೇಗವಿಧಾರಣೇ ಉಪಾಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯ ಏವೈತಾನ್ ಧಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ತೋ ನಾನ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಲೋಭಃ-ಗೃಹತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿಃ| ಈರ್ಷ್ಯಾ-ಅಸೂಯಾ| ದ್ವೇಷೋ-ವೈರಮ್| ಮಾತ್ಸರ್ಯಂ-ಪರಗುಣಾಸಹಿಷ್ಣುತ್ವಮ್| ರಾಗಃ-ಪ್ರೀತಿಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನಾಭಿಧ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಪ್ರೇತ್ಯೇಹ ಚೇತಿ ಕರ್ತವ್ಯೇ ದ್ವಿಶ್ಚಕಾರಕರಣಂ ಲೋಭಾದೀನಾಂ ವೇಗವಿಧಾರಣೇನ ಪ್ರೇತ್ಯ ತಥಾಽಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷತ್ವಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಪ್ರೇತ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯ ಪೂರ್ವನಿರ್ದೇಶಾದ್ಭೂಯಸೈಷಾಂ ಲೋಭಾದೀನಾಂ ವಿಧಾರಣಂ ಪ್ರೇತ್ಯ ಹಿತಮ್, ನ ತಥೇಹ ಲೋಕೇ| ಪಶ್ಚಾನ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

ಅನ್ಯಚ್ಚ ಹಿತೈಶೀ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ ಯತೇತ ಚ ಯಥಾಕಾಲಂ ಮಲಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ| ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಾಸ್ತೇ ಹಿ ಋದ್ಧಾಃ ಸ್ಯುರ್ಜೀವಿತಚ್ಛಿದಃ||೨೫||

ಸ೦-ಮಲಾನಾಂ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪುರೀಷಾದೀನಾಮ್, ಯಥಾಕಾಲಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ ಯತೇತ-ಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯೋ ಯಸ್ಯ ಮಲಸ್ಯ ಶೋಧನಕಾಲಃ, ಸ ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಶೋಧನೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮರ್ಥಂ ಮಲಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅತ್ಯರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ಮಲಾಃ, ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಾಃ-ಅತಿಶಯೇನ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇವೃದ್ಧಿಂ ಗತಾಃ, ಕುತೋಽಪ್ಯಾಹಾರ ವಿಹಾರರೂಪಾತ್ ಕೋಪಹೇತೋಃ ಕುದ್ಧಾಃ-ಕುಪಿತಾಃ ಸನ್ತಃ, ಕದಾಚಿಜ್ಜೀವಿತಚ್ಛಿದಃ ಸ್ಯುಃ-ಭವೇಯುಃ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇ ಶೋಧನೀಯಾಃ| ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ| ಯದ್ಯೇತೇ ಮಲಾ ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಾಃ ಸ್ಯುಃ, ತದೈವ ತೇಷಾಮನ್ಯೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಶೋಧನಾಖ್ಯ ಉಪಕ್ರಮೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್| ಲಙ್ಘನಪಾಚನೇ ತೂಪಕ್ರಮಮಾತ್ರೇ|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

ತದೇವೈತಚ್ಚೇತಸಿ ಕೃತ್ವಾ, "ದೋಷಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ, ಗ್ರನ್ಥಕೃದುವಾಚ ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾ ಲಙ್ಘನಪಾಚನೈಃ| ಯೇ ತು ಸಂಶೋಧನೈಃ ಶುದ್ಧಾ ನ ತೇಷಾಂ ಪುನರುದ್ಭವಃ||೨೬||

ಸ೦-ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಲಙ್ಘನಪಾಚನೈರ್ಜಿತಾಃ-ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪ್ರಾಪಿತಾಃ ಸನ್ತಃ, ಕದಾಚಿತ್-ಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ, ಕುಪ್ಯನ್ತಿ| ಯೇ ಪುನಃ ಸಂಶೋಧನೈಃ ಶುದ್ಧಾಸ್ತೇಷಾಂ ನ ಪುನರುದ್ಭವಃ-ಉತ್ಥಾನಂ ನ ಭವತಿ|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ರಸಾಯನಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾಂಶ್ಚ ಕಾಲವಿತ್||೨೭||

ಸ೦- ಕಾಲವಿತ್-ವೈದ್ಯಃ, ಅತಃ-ಸಂಶೋಧನಾದೂರ್ಧ್ವಂ ರಸಾಯನಾನಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಕಾಲಶಬ್ದೋ ದೇಶಬಲಶರೀರಾಹಾರಸಾತ್ಮ್ಯಸತ್ತ್ವಪ್ರಕೃತೀನಾಮುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಃ| ನ ಹಿ ಕಾಲಮಾತ್ರವಿತ್ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಧಾ ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಿ ರಸಾಯನಾನಿ ? ಸಿದ್ಧಾನಿ,-ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಪ್ರತ್ಯಯಾನಿ ಬ್ರಾಹ್ಮವಾಸಿಷ್ಠಾದೀನಿ| ಕಥಂ ಯೋಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಥಾ-ಕ್ರಮಮಿತಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗಮಿತ್ಯನೇನ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣೋಕ್ತಂ ಸ್ಮಾರಯತಿ| ತತ್ರೈಷ ರಸಾಯನಕ್ರಮಃ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೯/೧೧)- "ಹರೀತಕೀಮಾಮಲಕಂ ಸೈನ್ಧವಂ ನಾಗರಂ ವಚಾಮ್|" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಇತ್ಥಂ ಸಂಸ್ಕೃತಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ರಸಾಯನಮುಪಾಹರೇತ್|" ಇತಿ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಯದ್ಯಪ್ಯೇವಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನನಾವನೈಃ ಪಞ್ಚಭಿರಪಿ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸಂಸ್ಕೃತೋರ್ಧ್ವಾಧಃಸಕಲಕಾಯಃ, ತಥಾಪ್ಯೇಷ ರಸಾಯನಿಕೋ ಭೂಯಃ ಶರೀರಸಂಸ್ಕಾರಃ ಕರಣೀಯಃ| ತಸ್ಯ ತತ್ಪೂರ್ವಕತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ಸಂಶುದ್ಧದೇಹೋಽಯಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾ ತ್ರಿವೃದ್ದನ್ತ್ಯಾದೀನತಿವಿರೇಚನಾತ್ಮಕಾನ್ನೋಪದಿಶತಿ| ತಥಾ ವಾಜೀಕರಣೇಽಪ್ಯಾಹ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೪೦/೭)- "ಅಥ ಸ್ನಿಗ್ಧ ವಿಶುದ್ಧಾನಾಂ ನಿರುಹಾನ್ ಸಾನುವಾಸನಾನ್| ಘೃತತೈಲರಸಕ್ಷೀರಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತಾನ್|| ಯೋಗವಿದ್ಯೋಜಯೇತ್ಪೂರ್ವಂ ಕ್ಷೀರಮಾಂಸರಸಾಶಿನಾಮ್| ತತೋ ವಾಜೀಕರಾನ್ ಯೋಗಾನ್" ಇತಿ| ತಥಾ, ಯಥಾಯೋಗಂ-ಯೋ ಯಸ್ಯ ಯುಜ್ಯತೇ , ದಾತುಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ-ಇದಂ ರಸಾಯನಂ ವಾತಪ್ರಕೃತೇರ್ಯೋಗ್ಯಮಿದಂ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇರಿದಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇರಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾಽಮುಷ್ಮಿನ್ ದೇಶೇಽಮುಷ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಾಽಮುಷ್ಮಿನ್ ವಯಸ್ಯಮುಷ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ ರಸಾಯನಂ ಯೋಗ್ಯಮಿದಮಿತಿ ಯಥಾ ಯೋಗಾರ್ಥಃ| ಏವಂ ವೃಷ್ಯಯೋಗೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಚ ರಸಾಯನಾನಿ ವಾತಾತಪಿಕಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್, ನ ಕುಟೀಪ್ರವೇಶಿಕಾನಿ| ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಾಧಿಕಾರತ್ವಾತ್ ತದ್ವಿಧಾನಸ್ಯ|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮಾಹಾರೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಗೋಧೂಮಮುದ್ಗಮಾಂಸಘೃತಾದಿಭಿಃ||೨೮|| ಹೃದ್ಯದೀಪನಭೈಷಜ್ಯಸಂಯೋಗಾದ್ರುಚಿಪಕ್ತಿದೈಃ| ಸಾಭ್ಯಙ್ಗೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನನಿರೂಹಸ್ನೇಹ ಬಸ್ತಿಭಿಃ||೨೯||

ಸ೦-ಭೇಷಜೇನ ಕ್ಷಪಿತೇ-ನರೇ ಶೋಧನಕಾರ್ಷತೇ ಸತಿ, ಆಹಾರೈಃ-ಭೋಜ್ಯೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಪಥ್ಯಂ-ಹಿತಂ, ಕ್ರಮಾತ್-ನ ಸಹಸೈವ| ಕೈರಾಹಾರೈಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶಾಲ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಹೃದ್ಯಾನಿ ಚ ತಾನಿ ದೀಪನಾನಿ ಭೈಷಜ್ಯಾನಿ-ಔಷಧಾನಿ ಚ ಶುಣ್ಠೀಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾರ್ದ್ರಕತ್ವಗೇಲಾದೀನಿ, ತೈಃ ಸಂಯೋಗೋ-ಮಿಶ್ರತಾ, ತಸ್ಮಾತ್ ಹೃದ್ಯದೀಪನಭೈಷಜ್ಯಸಂಯೋಗಾತ್, ರುಚಿಪಕ್ತೀ ದದತಿ-ಅಭಿಲಾಷಪಾಕಾಬುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ ಯೇ ಶಾಲ್ಯಾದಯಸ್ತೈ ರುಚಿಪಕ್ತಿದೈರಾಹಾರೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈರಾಹಾರೈಃ ? ಸಾಭ್ಯಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಸಹಾಭ್ಯಙ್ಗದಿಭಿರ್ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಯ ಆಹಾರಾಸ್ತೈಃ, ಆಹಾರೈರಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಭಿಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ-ಅನುವಾಸನಮ್|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

ತಥಾ ಸ ಲಭತೇ ಶರ್ಮ ಸರ್ವಪಾವಕಪಾಟವಮ್| ಧೀವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯವೈಮಲ್ಯಂ ವೃಷತಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಮಾಯುಷಃ||೩೦||

ಸ೦-ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವಂ ಶೋಧನಂ ತತೋ ಬೃಂಹಣಂ ತತೋ ರಸಾಯನಪ್ರಯೋಗ ಇತ್ಯೇವಂರೂಪೇಣ, ಸಃ-ಶೋಧನಾದಿಸೇವೀ ಪುರುಷಃ, ಶರ್ಮ-ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ, ಲಭತೇ| ತಥಾ ಸರ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೇ ಚ ತೇ ಪಾವಕಾಶ್ಚ ಸರ್ವಪಾವಕಾಃ, ತೇಷಾಂ ಪಾಟವಂ-ಶಕ್ತಿಂ ಲಭತೇ| ತತ್ರ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೩/೫೯)-"ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ" ಇತಿ ಪಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾಗ್ನಯಃ, ಸಪ್ತ ಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ, ತ್ರಯೋದಶೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿರಿತಿ| ಧೀವರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಧೀವರ್ಣಯೋಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವೈಮಲ್ಯಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ, ವೃಷತಾಂ-ಸ್ತ್ರೀಗಮನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ, ದೈರ್ಧ್ಯಮಾಯುಷಃ-ಜೀವಿತಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯಂ ಲಭತೇ|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

ಅಧುನಾಽಽಗನ್ತುರೋಗಾನ್ ಸೋಪಕ್ರಮಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ ಯೇ ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಕ್ಷತಭಙ್ಗಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ| ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಯುರಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ||೩೧||

ಸ೦-ಭೂತಾನಿ ಚ ವಿಷಂ ಚ ವಾಯುಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಕ್ಷತಂ ಚ ಭಙ್ಗಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಮಾಗನ್ತುಕರೋಗಹೇತೂನಾಂ ತ ಏವಮ್, ತೇಭ್ಯಃ ಸಮ್ಭವೋ ಯೇಷಾಮಾಗನ್ತುಕಗದಾನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ತೇ ಭೂತಾದಿಸಮ್ಭವಾ ಆಗನ್ತವೋ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಆಗನ್ತುಹೇತುಪ್ರಭವತ್ವಾದಾಗನ್ತವೋ ಗದಾ ಉಚ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ಕೇವಲಮೇತ ಏವ ಗದಾಃ, ಕಿನ್ತು ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

ಅಧುನೈಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಮಃ ಸ್ಮೃತಿಃ| ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮ್||೩೨|| ಅಥರ್ವವಿಹಿತಾ ಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಗ್ರಹಾರ್ಚನಮ್| ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನೋಪಾಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್||೩೩|| ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧಿರೇಷಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಣಾಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ||೩೪||

ಸ೦-ಪ್ರಜ್ಞಾಯಾ ಅಪರಾಧಾಃ-ಅಸಾಧ್ವಾಚರಣಾನಿ, ತೇಷಾಂ ತ್ಯಾಗಃ| ತಥಾ, ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ-ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಶಮೋ-ರೂಪದಿವಿಷಯೇಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಸಂಯಮನಮ್, ಅಶುಭರೂಪೇ ವಾ ವಿಷಯೇ ಪ್ರವೃತ್ತಾನಾಂ ಸಂಯಮನಮ್, ಅಲೋಲುಪತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸ್ಮೃತಿಃ-ಅತೀತಾರ್ಥಾದಿಸ್ಮರಣಮ್| ದೇಶೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ದೇಶಾದೀನಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಮ್| ದೇಶೋ-ಜಾಙ್ಗಲಾದಿಃ, ಕಾಲಃ-ಶೀತಾದಿಃ, ಆತ್ಮಾ ಚ-ವಾತಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಃ, ಏಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಅವಬೋಧಃ| ತಥಾ ಚ, ಸತಾಂ ವೃತ್ತಂ-ಚರಿತಂ ಸದ್ವೃತ್ತಮ್, ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಂ-ಅನುಷ್ಠಾನಮ್| ನಿಜಾನಾಮಾಗನ್ತೂನಾಂ ಚ ವಿಕಾರಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ-ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪಾದನಾಯ, ಸಮಾಸೇನ-ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ, ವಿಧಿರೇಷಃ-ತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮಿತ್ಯೇವಮನ್ತಃ, ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ-ಸಮ್ಯಗುಕ್ತಃ| ಉತ್ಪನ್ನಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ನಿಜಾಗನ್ತೂನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ವಿಧಿರೇಷಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ, ಯಾವದುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ-ಜಾತಾನಾಂ ಚ, ಶಾನ್ತಯೇ ವಿಧಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

ಶೀತೋದ್ಭವಂ ದೋಷಚಯಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧನಂ ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಾಶು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ರೋಗಾನೃತುಜಾನ್ನ ಜಾತು||೩೫||

ಸ೦-ಶೀತಶಬ್ದೇನ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯಾವೃತೂ ದ್ವಾವಪಿ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ತತ್ರೋದ್ಭವೋ-ಜನ್ಮ ಯಸ್ಯ ದೋಷಚಯಸ್ಯಾಸೌ ಶೀತೋದ್ಭವೋ ದೋಷಚಯಃ| ತಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್-ನಿರ್ಹರನ್, ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ-ವರ್ಷಾಕಾಲೇ ದೋಷಚಯಂ ವಿಶೋಧಯನ್, ತಥಾ ವಾರ್ಷಿಕಂ ಘನಾತ್ಯಯೇ-ಶರದಿ ದೋಷಚಯಂ ವಿಶೋಧಯನ್, ಆಶು-ಯಥೋಕ್ತಂ ಕಾಲಮನುಲ್ಲಙ್ಘಯನ್, ಸಮ್ಯಕ್-ಯಥಾವತ್, ತ್ರಿವಿಧಮಪಿ ದೋಷಚಯಂ ವಿಶೋಧಯನ್ನೃತುಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ನ ಜಾತು-ಕದಾಚಿತ್, ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ-ಆಸಾದಯತಿ| ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್ನಿತ್ಯತ್ರ ವಸನ್ತಪ್ರಾರಮ್ಭ ಏವ ಚೈತ್ರೇ ಮಾಸಿ ವಿಶೋಧಯನ್ನಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್, ಪ್ರತ್ಯವಾಯಭಯಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ಋತುದ್ವಯಸಞ್ಚಿತಸ್ಯ ದೋಷಚಯಸ್ಯ ಚೈತ್ರೇ ವಿಶೋಧನಮಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ರೋಗಾನೀಕಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಿತ್ಯತ್ರಾತ್ಯನ್ತಘನವಿನಾಶೇ ಶರತ್ಪಶ್ಚಿಮೇ ಭಾಗೇ ವಿಶೋಧಯೇದಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ವಾರ್ಷಿಕೋ ಹಿ ದೋಷಚಯ ಏಕರ್ತುಜ ಏವ| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶ್ರಬ್ಧಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಾಧಾರಣೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಮಾಸಿ ಸ ವಿಶೋಧಯಿತುಂ ಯುಕ್ತಃ| ಅಪಿ ಚಾಗ್ರೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಕಾಲಜೋ ದೋಷಚಯೋ ವಸನ್ತೇ ಶೋಧಯಿತವ್ಯಃ| ತಸ್ಮಾದಾಶ್ವಯುಜೇ ಮಾಸಿ ವಾರ್ಷಿಕೋ ದೋಷಚಯೋ ಯದಿ ವಿಶೋಧ್ಯೇತ ತದಾನೀಮತಿತರಾಂ ಬಹುರಗ್ರೇ ದೋಷಚಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕಾಲಸ್ಯ ಬಹುತ್ವಾತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲ ಇತ್ಯತ್ರ ಕಾಲಗ್ರಹಣೇನ ವರ್ಷಾಪ್ರಾರಮ್ಭಮಾತ್ರ ಏವೇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೋ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೩/೩೩)- "ಶ್ರಾವಣೇ ಕಾರ್ತಿಕೇ ಚೈತ್ರೇ ಮಾಸಿ ಸಾಧಾರಣೇ ಕ್ರಮಾತ್| ಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಹಿಮಚಿತಾನ್ವಾಯ್ವಾದೀನಾಶು ನಿರ್ಹರೇತ್||" ಇತಿ|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ ವಿಷಯೇಷ್ವಸಕ್ತಃ| ದಾತಾ ಸಮಃ ಸತ್ಯಪರಃ ಕ್ಷಮಾವಾ- ನಾಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚ ಭವತ್ಯರೋಗಃ||೩೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ- ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನು- ತ್ಪಾದನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||

ಸ೦-ನಿತ್ಯಂ-ಸದೈವ, ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರೌ ಸೇವತೇ ತಚ್ಛೀಲೋ ಯಃ ಸ ಏವಮ್ಭೂತೋ ನರಃ| ತಥಾ, ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ-ವಿಮೃಶ್ಯವಿಧಾಯೀ, ಇದಂ ಕೃತ್ವೇದಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಏವಂ ಚ ಕೃತ್ವೈತತ್ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಏವಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಶುಭಂ ಕರೋತ್ಯಶುಭಂ ವರ್ಜಯತಿ| ತಥಾ, ವಿಷಯೇಷು-ಶಬ್ದಾದಿಷು, ಅಸಕ್ತಃ-ಅಲೋಲುಪಃ| ತಥಾ, ದಾತಾ-ತ್ಯಾಗವಾನ್| ತಥಾ, ಸಮಃ-ಸರ್ವೇಷು ಭೂತೇಷು ಸಮಚಿತ್ತಃ| ತಥಾ, ಸತ್ಯಪರಃ-ಅಬಿತಥವಾಕ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಮಾವಾನ್-ಯಃ ಶಕ್ತೋಽಪಿ ಕೃತಾಪರಾಧಂ ದಣ್ಡೇನಾನುರೂಪೇಣ ನ ಯೋಜಯತಿ| ತಥಾ, ಆಪ್ತಾನುಪಸೇವತೇ ತಚ್ಛೀಲೋ ಯಃ ಸ ಆಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚಾರೋಗೋ ಭವತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಪ್ರಾಕ್ತನವಿಧ್ಯನುಷ್ಠಾನೇನಾರೋಗಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಯಾವದಾಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚೇತಿ ಚಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| "ಯೇಷಾಂ ತ್ರಿಕಾಲಮಮಲಂ ಜ್ಞಾನಮವ್ಯಾಹತಂ ಸದಾ| ಆಪ್ತಾಃ ಶಿಷ್ಟಾ ವಿಬುದ್ಧಾಸ್ತೇ ತೇಷಾಂ ವಾಕ್ಯಮಸಂಶಯಮ್||" ಇತಿ (ಚರಕೇ ಸೂ. ಅ. ೧೧/೯೮) ಆಪ್ತಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತೇ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗ- ಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೪||