4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರೋಗಾ|೧]ನುತ್ಪಾದನೀಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯೇದ್ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಕ್ಷವತೃಟ್ಕ್ಷುಧಾಮ್| ನಿದ್ರಾಕಾಸಶ್ರಮಶ್ವಾಸಜೃಮ್ಭಾಶ್ರುಚ್ಛರ್ದಿರೇತಸಾಮ್||೧||

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ತಧ್ರೋಧಜಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಪೂರ್ವಂ ನಿ ೧ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ಅಧೋವಾತಸ್ಯ ರೋಧೇನ ಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತರುಕ್ಕ್ಲಮಾಃ| ವಾತಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸಙ್ಗದೃಷ್ಟ್ಯಗ್ನಿವಧಹೃದ್ಗದಾಃ ೨ ||೨||

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

ಶಕೃತಃ ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋರುಜಃ| ೩ ಊರ್ಧ್ವವಾಯುಃ ಪರೀಕರ್ತೋ ಹೃದಯಸ್ಯೋಪರೋಧನಮ್||೩|| ಮುಖೇನ ವಿಟ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಶ್ಚ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚಾಮಯಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ| |೪|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾಶ್ಮರೀಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರವಂಕ್ಷಣವೇದನಾಃ||೪|| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ಪೂರ್ವೇ ಚ ಪ್ರಾಯೋ ರೋಗಾಃ| |೫|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

ತದೌಷಧಮ್| ವರ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹಾಶ್ಚ ಸ್ವೇದನಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಚ||೫||

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

ಪುರೀಷರೋಧೋತ್ಥೇಷ್ವನ್ಯಮಪ್ಯಸಾಧಾರಣಮುಪಕ್ರಮಮಾಹ ಅನ್ನಪಾನಂ ಚ ವಿಡ್ಭೇದಿ ವಿಡ್ರೋಧೋತ್ಥೇಷು ಯಕ್ಷ್ಮಸು| |೬|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

ಮೂತ್ರಜೇಷು ತು ಪಾನೇ ಚ ಪ್ರಾಗ್ಭಕ್ತಂ ಶಸ್ಯತೇ ಘೃತಮ್||೬|| ಜೀರ್ಣಾನ್ತಿಕಂ ಚೋತ್ತಮಯಾ ಮಾತ್ರಯಾ ಯೋಜನಾದ್ವಯಮ್| ಅವಪೀಡಕಮೇತಚ್ಚ ಸಂಜ್ಞಿತಂ|೭|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ಧಾರಣಾತ್ಪುನಃ||೭|| ಉದ್ಗಾರಸ್ಯಾರುಚಿಃ ಕಮ್ಪೋ ವಿಬನ್ಧೋ ಹೃದಯೋರಸೋಃ| ಆಧ್ಮಾನಕಾಸಹಿಧ್ಮಾಶ್ಚ ಹಿಧ್ಮಾವತ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್||೮||

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

ಶಿರೋರ್ತೀನ್ದ್ರಿಯದೌರ್ಬಲ್ಯಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರ್ದಿತಂ ಕ್ಷುತೇಃ| |೯|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

ತೀಕ್ಷ್ಣಧೂಮಾಞ್ಜನಾಘ್ರಾಣನಾವನಾರ್ಕವಿಲೋಕನೈಃ||೯|| ಪ್ರವರ್ತಯತ್ಕ್ಷುತಿಂ ಸಕ್ತಾಂ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಚ ಶೀಲಯೇತ್| |೧೦|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

ಶೋಷಾಙ್ಗಸಾದಬಾಧಿರ್ಯಸಮ್ಮೋಹಭ್ರಮಹೃದ್ಗದಾಃ||೧೦|| ತೃಷ್ಣಾಯಾ ನಿಗ್ರಹಾತ್ತತ್ರ ಶೀತಃ ಸರ್ವೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ| |೧೧|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಾರುಚಿಗ್ಲಾನಿಕಾರ್ಶ್ಯಶೂಲಭ್ರಮಾಃ ಕ್ಷುಧಃ||೧೧|| ತತ್ರ ಯೋಜ್ಯಂ ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಮಲ್ಪಂ ಚ ಭೋಜನಮ್| |೧೨|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

ನಿದ್ರಾಯಾ ಮೋಹಮೂರ್ಧಾಕ್ಷಿಗೌರವಾಲಸ್ಯಜೃಮ್ಭಿಕಾಃ||೧೨|| ಆಙ್ಗಮರ್ದಶ್ಚ, ತತ್ರೇಷ್ಟಃ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸಂವಾಹನಾನಿ ಚ| |೧೩|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

ಕಾಸಸ್ಯ ರೋಧಾತ್ತದ್ವೃದ್ಧಿಃ ಶ್ವಾಸಾರುಚಿಹೃದಾಮಯಾಃ||೧೩|| ಶೋಷೇ ಹಿಧ್ಮಾ ಚ, ಕಾರ್ಯೋಽತ್ರ ಕಾಸಹಾ ಸುತರಾಂ ವಿಧಿಃ| |೧೪|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಸಮ್ಮೋಹಾಃ ಶ್ರಮಶ್ವಾಸಾದ್ವಿಧಾರಿತಾತ್||೧೪|| ಹಿತಂ ವಿಶ್ರಮಣಂ ತತ್ರ ವಾತಘ್ನಶ್ಚ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ| |೧೫|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| ಜೃಮ್ಭಾಯಾಃ ಕ್ಷವವದ್ರೋಗಾಃ, ಸರ್ವಶ್ಚಾನಿಲಜಿದ್ವಿಧಿಃ||೧೫||

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

ಪೀನಸಾಕ್ಷಿಶಿರೋಹೃದ್ರುಙ್ಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭಾರುಚಿಭ್ರಮಾಃ| ಸಗುಲ್ಮಾ ಬಾಷ್ಪತಸ್ತತ್ರ ಸ್ವಪ್ನೋ ಮದ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಕಥಾಃ||೧೬||

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

ವಿಸರ್ಪಕೋಠಕುಷ್ಠಾಕ್ಷಿಕಣ್ಡೂಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಜ್ವರಾಃ| ಸಕಾಸಶ್ವಾಸಹೃಲ್ಲಾಸವ್ಯಙ್ಗಶ್ವಯಥವೋ ವಮೇಃ||೧೭||

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ಗಣ್ಡೂಷಧೂಮಾನಾಹಾರಾ ರೂಕ್ಷಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ತದುದ್ವಮಃ| ವ್ಯಾಯಾಮಃ ಸ್ರುತಿರಸ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ತಂ ಚಾತ್ರ ವಿರೇಚನಮ್||೧೮|| ಸಕ್ಷಾರಲವಣಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ಚ ಶಸ್ಯತೇ| |೧೯|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

ಶುಕ್ರಾತ್ತತ್ಸ್ರವಣಂ ಗುಹ್ಯವೇದನಾಶ್ವಯಥುಜ್ವರಾಃ||೧೯|| ಹೃದ್ವ್ಯಥಾಮೂತ್ರಸಙ್ಗಾಙ್ಗಭಙ್ಗವೃದ್ಧ್ಯಶ್ಮಷಣ್ಢತಾಃ| |೨೦|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

ತಾಮ್ರಚೂಡಸುರಾಶಾಲಿಬಸ್ತ್ಯಭ್ಯಙ್ಗಾವಗಾಹನಮ್||೨೦|| ಬಸ್ತಿಶುದ್ಧಿಕರೈಃ ಸಿದ್ಧಮ್ ಭಜೇತ್ಕ್ಷೀರಂ ಪ್ರಿಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಃ| |೨೧|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

ವೇಗರೋಧಿನೋ ಯೇ ನ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಃ, ತಾನ್ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ | ತೃಟ್ಶೂಲಾರ್ತಂ ತ್ಯಜೇತ್ ಕ್ಷೀಣಂ ವಿಡ್ವಮಂ ವೇಗರೋಧಿನಮ್||೨೧||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

ಅಥ ಕಿಮೇತ ಏವ ರೋಗಾ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಾದ್ಭವನ್ತಿ ? ನೇತ್ಯಾಹ ರೋಗಾಃ ಸರ್ವೇಽಪಿ ಜಾಯನ್ತೇ ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣೈಃ| |೨೨|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಾಧನಂ ತತ್ರ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಯೇ ತು ತಾನ್ ಪ್ರತಿ||೨೨|| ತತಶ್ಚಾನೇಕಧಾ ಪ್ರಾಯಃ ಪವನೋ ಯತ್ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಅನ್ನಪಾನೌಷಧಂ ತಸ್ಯ ಯುಞ್ಜೀತಾತೋಽನುಲೋಮನಮ್||೨೩||

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

ಯದಿ ವೇಗರೋಧಾದ್ರೋಗಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತರ್ಹಿ ಲೋಭಾದೀನಾಮಪಿ ನರಕಾದಿಹೇತೂನಾಂ ವೇಗಾ ನ ಧಾರ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸತೀದಮಾಹ ಧಾರಯೇತ್ತು ಸದಾ ವೇಗಾನ್ ಹಿತೈಷೀ ಪ್ರೇತ್ಯ ಚೇಹ ಚ| ಲೋಭೇರ್ಷ್ಯಾದ್ವೇಷಮಾತ್ಸರ್ಯರಾಗಾದೀನಾಂ ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ||೨೪||

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

ಅನ್ಯಚ್ಚ ಹಿತೈಶೀ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ ಯತೇತ ಚ ಯಥಾಕಾಲಂ ಮಲಾನಾಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರತಿ| ಅತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಾಸ್ತೇ ಹಿ ಋದ್ಧಾಃ ಸ್ಯುರ್ಜೀವಿತಚ್ಛಿದಃ||೨೫||

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

ತದೇವೈತಚ್ಚೇತಸಿ ಕೃತ್ವಾ, "ದೋಷಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ, ಗ್ರನ್ಥಕೃದುವಾಚ ದೋಷಾಃ ಕದಾಚಿತ್ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಜಿತಾ ಲಙ್ಘನಪಾಚನೈಃ| ಯೇ ತು ಸಂಶೋಧನೈಃ ಶುದ್ಧಾ ನ ತೇಷಾಂ ಪುನರುದ್ಭವಃ||೨೬||

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಯಥಾಯೋಗಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ರಸಾಯನಾನಿ ಸಿದ್ಧಾನಿ ವೃಷ್ಯಯೋಗಾಂಶ್ಚ ಕಾಲವಿತ್||೨೭||

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ಭೇಷಜಕ್ಷಪಿತೇ ಪಥ್ಯಮಾಹಾರೈರ್ಬೃಂಹಣಂ ಕ್ರಮಾತ್| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಗೋಧೂಮಮುದ್ಗಮಾಂಸಘೃತಾದಿಭಿಃ||೨೮|| ಹೃದ್ಯದೀಪನಭೈಷಜ್ಯಸಂಯೋಗಾದ್ರುಚಿಪಕ್ತಿದೈಃ| ಸಾಭ್ಯಙ್ಗೋದ್ವರ್ತನಸ್ನಾನನಿರೂಹಸ್ನೇಹ ಬಸ್ತಿಭಿಃ||೨೯||

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

ತಥಾ ಸ ಲಭತೇ ಶರ್ಮ ಸರ್ವಪಾವಕಪಾಟವಮ್| ಧೀವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯವೈಮಲ್ಯಂ ವೃಷತಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಮಾಯುಷಃ||೩೦||

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

ಅಧುನಾಽಽಗನ್ತುರೋಗಾನ್ ಸೋಪಕ್ರಮಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ ಯೇ ಭೂತವಿಷವಾಯ್ವಗ್ನಿಕ್ಷತಭಙ್ಗಾದಿಸಮ್ಭವಾಃ| ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದ್ಯಾಶ್ಚ ತೇ ಸ್ಯುರಾಗನ್ತವೋ ಗದಾಃ||೩೧||

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

ಅಧುನೈಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ ತ್ಯಾಗಃ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯೋಪಶಮಃ ಸ್ಮೃತಿಃ| ದೇಶಕಾಲಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಸದ್ವೃತ್ತಸ್ಯಾನುವರ್ತನಮ್||೩೨|| ಅಥರ್ವವಿಹಿತಾ ಶಾನ್ತಿಃ ಪ್ರತಿಕೂಲಗ್ರಹಾರ್ಚನಮ್| ಭೂತಾದ್ಯಸ್ಪರ್ಶನೋಪಾಯೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಶ್ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್||೩೩|| ಅನುತ್ಪತ್ತ್ಯೈ ಸಮಾಸೇನ ವಿಧಿರೇಷಃ ಪ್ರದರ್ಶಿತಃ| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಣಾಮುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಚ ಶಾನ್ತಯೇ||೩೪||

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

ಶೀತೋದ್ಭವಂ ದೋಷಚಯಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧನಂ ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಾಶು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ರೋಗಾನೃತುಜಾನ್ನ ಜಾತು||೩೫||

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವೀ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಕಾರೀ ವಿಷಯೇಷ್ವಸಕ್ತಃ| ದಾತಾ ಸಮಃ ಸತ್ಯಪರಃ ಕ್ಷಮಾವಾ- ನಾಪ್ತೋಪಸೇವೀ ಚ ಭವತ್ಯರೋಗಃ||೩೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾ- ಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ರೋಗಾನು- ತ್ಪಾದನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||