4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ്വസ്ഥവൃത്തേऽപ്രവൃത്തസ്യ വേഗധാരണശീലസ്യ ച സ്വാസ്ഥ്യാസമ്ഭവഃ| അതോ വേഗധാരണപ്രതിഷേധേന യാ രോഗാനുത്പത്തിസ്താമധികൃത്യാധ്യായ ആരഭ്യതേ--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ രോഗാ|൧]നുത്പാദനീയാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-വ്യാഖ്യാऽത്ര പ്രഥമാധ്യായവദ്ബോദ്ധവ്യാ| രോഗാണാമനുത്പാദഃ- അനുത്പാദനമ്, തസ്മൈ ഹിതോ രോഗാനുത്പാദനീയഃ| ഉപദര്ശനം ചേദമ്| നിദര്ശനാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ ചോത്പന്നരോഗോപശമനേഏയോऽപി, വാതാദിരോധോത്ഥാനാം രോഗാണാമുപശമസ്യാഭ്യുപദേശാത്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (അസ്മിന്നേവാധ്യായേ ശ്ലോ.൩൪)- "അനുത്പത്ത്യൈ സമാസേന വിധിരേഷഃ പ്രദര്ശിതഃ| നിജാഗന്തുവികാരാണാമുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||" ഇതി|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

വേഗാന്ന ധാരയേദ്വാതവിണ്മൂത്രക്ഷവതൃട്ക്ഷുധാമ്| നിദ്രാകാസശ്രമശ്വാസജൃമ്ഭാശ്രുച്ഛര്ദിരേതസാമ്||൧||

വാതാദേഏനാം വേഗാന്ന ധാരയേത്| സര്വത്ര ദ്വന്ദ്വസമാസഃ| ക്ഷവഃ- ഛിക്ക| ൬ ശ്രമോ- വ്യായാമായാസഃ, തേന ശ്വാസഃ ശ്രമശ്വാസഃ|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

വാതസ്യ പ്രാധാന്യാത്തധ്രോധജാന് രോഗാന് പൂര്വം നി ൧ ദര്ശയന്നാഹ അധോവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മോദാവര്തരുക്ക്ലമാഃ| വാതമൂത്രശകൃത്സങ്ഗദൃഷ്ട്യഗ്നിവധഹൃദ്ഗദാഃ ൨ ||൨||

സ൦-അധോവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മാദയോ ജായന്തേ| ഊര്ധ്വവാതസ്യ- ഉദ്ഗാരരൂപസ്യ രോധാത് സുഖസാധ്യാ അരുച്യാദയഃ| അത ഏവാധോവാതരോധാദ്യേ രോഗാ അതിപ്രത്യപായരൂപാ ഗുല്മാദയഃ, തേऽത്ര പൂര്വം നിര്ദിഷ്ടാഃ| ഉദാവര്തഃ- അര്ശോനിദാനേ വക്ഷ്യതേ| രുക്- പീഡാ| ക്ലമോ- ഗ്ലാനിഃ| വാതമൂത്രശകൃത്സങ്ഗോ- വാതാദീനാമപ്രവൃത്തിഃ| ദൃഷ്ടേരഗ്നേശ്ച വധോ- നാശഃ| ഹൃദ്ഗദോ- ഹൃദ്രോഗഃ|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

ശകൃതഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടപ്രതിശ്യായശിരോരുജഃ| ൩ ഊര്ധ്വവായുഃ പരീകര്തോ ഹൃദയസ്യോപരോധനമ്||൩|| മുഖേന വിട്പ്രവൃത്തിശ്ച പൂര്വോക്താശ്ചാമയാഃ സ്മൃതാഃ| |൪|

സ൦-ശകൃതോ രോധേന പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടാദയോ ജായന്തേ| ഉദ്വേഷ്ടനമിവോദ്വേഷ്ടഃ| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടഃ| പിണ്ഡികാ-ജങ്ഘാകാണ്ഡസ്യ പശ്ചിമേ ഭാഗേ പിണ്ഡാകൃതി കഠിനം മാംസമ്| തത്രോദ്വേഷ്ടനേനേവ രുഗ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| പ്രതിശ്യായഃ-പീനസഃ| ചഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലമേത ഏവ, യാവത്പൂര്വോക്താഃ-ഗുല്മാദയശ്ച, സ്മൃതാഃ|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| അങ്ഗഭങ്ഗാശ്മരീബസ്തിമേഢ്രവംക്ഷണവേദനാഃ||൪|| മൂത്രസ്യ രോധാത്പൂര്വേ ച പ്രായോ രോഗാഃ| |൫|

സ൦-മൂത്രസ്യ രോധാദങ്ഗഭങ്ഗാദയോ ജായന്തേ| അങ്ഗാനാം ഭങ്ഗഃ സ്ഫോടനമിവാങ്ഗഭങ്ഗഃ| ബസ്ത്യാദീനാം വേദനയാ സമ്ബന്ധഃ| മേഢ്രംശിശ്ര്നമ്| പൂര്വേ ച പ്രായോ രോഗാഃ-അധോവാതശകൃദ്രോധജാഃ, തേऽപി മൂത്രസ്യ രോധാജ്ജായന്തേ| പ്രായോഗ്രഹണാത് വാതാദിരോധജാഃ കേചിദേവോത്പദ്യന്തേ കേചിന്നേതി ബോധയതി|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

തദൌഷധമ്| വര്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹാശ്ച സ്വേദനം ബസ്തികര്മ ച||൫||

സ൦-തദൌഷധം-തേഷാം വാതാദിരോധജാനാം രോഗാണാമൌഷധം ചികിത്സിതം ഭവതി| കിം തത് ? ഇത്യാഹ-വര്തീത്യാദി| വര്തിഃ-മദനഫലാദികൃതാ ഫലവര്തിസംജ്ഞാ| അഭ്യങ്ഗഃ-അഭ്യഞ്ജനമ്| അവഗാഹോ വാതഹരദ്രവ്യസാധിതേ ദ്രവേ ദ്രോണ്യാം നിഹിതേ പായുദേശസ്യാവസ്ഥാപനമ്| സ്വേദനം-സ്വേദഃ| ബസ്തികര്മ-മലപ്രവൃത്തയേ ബസ്തിവിധൌ വക്ഷ്യമാണമ്|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

പുരീഷരോധോത്ഥേഷ്വന്യമപ്യസാധാരണമുപക്രമമാഹ അന്നപാനം ച വിഡ്ഭേദി വിഡ്രോധോത്ഥേഷു യക്ഷ്മസു| |൬|

സ൦-പുരീഷവേഗധാരണജേഷു യക്ഷ്മസു-രോഗേഷു, വിശഃ-പുരീഷസ്യ, ഭേദി-ഭേദകമന്നപാനം യാവകമസ്തുവാസ്തുകാദികമൌഷധമ്| ചശബ്ദാത്പൂര്വോക്തം വര്ത്യാദി ച|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

മൂത്രജേഷു തു പാനേ ച പ്രാഗ്ഭക്തം ശസ്യതേ ഘൃതമ്||൬|| ജീര്ണാന്തികം ചോത്തമയാ മാത്രയാ യോജനാദ്വയമ്| അവപീഡകമേതച്ച സംജ്ഞിതം|൭|

സ൦-മൂത്രരോധജേഷു പുനഃ പ്രാഗ്ഭക്തം-ഭോജനാത്പൂര്വം, ഘൃതം പാനേ ശസ്യതേ| ജീര്ണാന്തികം ഘൃതം ച ശസ്യതേ| കഥമ് ? ഉത്തമയാ മാത്രയാ-അഹോരാത്രജരണലക്ഷണയാ| യോജനാദ്വയമേതച്ചാവപീഡകസംജ്ഞിതം-അവപീഡകമുച്യതേ| യോജനയോര്ദ്വയം യോജനാദ്വയം,-പ്രാഗ്ഭക്തസ്നേഹയോജനാ ജീര്ണാന്തികസ്നേഹയോജനാ ച| തത്ര, പ്രാഗ്ഭക്തം-യത്ര ഘൃതപാനസമനന്തരം ഭക്തം ഭുജ്യതേ, ജീര്ണാന്തികം-യത് ഹ്യസ്തനേऽന്നേ ജീര്ണേ ഘൃതം പ്രയുജ്യതേ| പ്രദേശാന്തരേഷ്വവപീഡകശബ്ദേന യോജനാദ്വയമേതദസ്മിംസ്തന്ത്രേ വേദ്യമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൮/൧൨൪)- "രസൈഃ കോഷ്ണൈശ്ച സര്പിര്ഭിരവപീഡകയോജിതൈഃ" ഇതി| തഥാऽഷ്ടാങ്ഗാവതാരേ മൂത്രോദാവര്തചികിത്സായാമ്-"അവപീഡകസര്പിശ്ച വിശേഷാന്മൂത്രജേ ഗദേ" ഇതി| നനു, വേഗധാരണേന ബാഹുല്യേന മരുത ഏവ കോപഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (അസ്മിന്നേവാധ്യായേ ശ്ലോ.൨൩)- "തതശ്ചാനേകധാ പ്രായഃ പവനോ യത്പ്രകുപ്യതി" ഇതി| പവനവിജയേ ച തൈലം യഥാ വരം ന തഥാ ഘൃതമ്| അതസ്തൈലസ്യൈവാവപീഡകയോജന മത്രോചിതമ്, ന സര്പിഷഃ| അത്രോച്യതേ| തൈലസ്യ വാതജിതോऽപി ബദ്ധവിട്കാല്പമൂത്രസ്വഭാവത്വാദത്രായോഗ്യം പാനമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൫/൫൫)- "തൈലം സ്വയോനിവത്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ബദ്ധവിട്കമ്" ഇതി| സ്വയോനിവദിത്യുക്തേശ്ചാല്പമൂത്രത്വമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൬/൨൧)- "ഉഷ്ണസ്ത്വച്യോ ഹിമഃ സ്പര്ശേ കേശ്യോ ബല്യസ്തിലോ ഗുരുഃ| അല്പമൂത്രഃ" ഇതി| തദേവം തൈലസ്യ ബദ്ധവിട്കാല്പമൂത്രസ്വഭാവതയാ തദീയോऽവപീഡകോ മൂത്രരോധോത്ഥേഷു രോഗേഷ്വൌഷധത്വേന ന യുക്തഃ, അപി തു സര്പിഷ ഏവ യുക്തഃ|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ധാരണാത്പുനഃ||൭|| ഉദ്ഗാരസ്യാരുചിഃ കമ്പോ വിബന്ധോ ഹൃദയോരസോഃ| ആധ്മാനകാസഹിധ്മാശ്ച ഹിധ്മാവത്തത്ര ഭേഷജമ്||൮||

സ൦-പുനരിതി വ്യതിരേകേ| ഉദ്ഗാരസ്യ ധാരണാദരുച്യാദയോ ഭവന്തി| ഉരോ-വക്ഷഃ, തസ്യാധോ ഹൃദയമ്, തയോര്വിബന്ധഃ-അന്തസ്തമ്ഭ ഇവ| തത്ര-തേഷു രോഗേഷു, ഹിധ്മാവദ്ഭേഷജമ്-ശ്വാസഹിധ്മാചികിത്സിതേ ഹിധ്മായാശ്ചികിത്സിതം വക്ഷ്യതി|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

ശിരോര്തീന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതം ക്ഷുതേഃ| |൯|

സ൦-ക്ഷുതേഃ-ക്ഷവഥോഃ, ധാരണാച്ഛിരോര്ത്യാദയഃ സ്യുഃ| ദുര്ബലസ്യ ഭാവോ ദൌര്ബല്യമ്, ഗുണവചനേത്യാദിനാ ഷ്യഞ്| ഇന്ദ്രിയാണാം-ദര്ശനാദീനാം, ദൌര്ബല്യം-വിഷയഗ്രഹണാശക്തിത്വമ്, ഇന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമ്| നനു ച, പൂരണഗുണേത്യാദിനാ സമാസപ്രതിഷേധേന ഭവിതവ്യമ്| അത്രോച്യതേ| യ ഏവ ഗുണശബ്ദാ ഗുണിനാവച്ഛിന്നാ ഗുണമാത്രേ വര്തന്തേ കദാചിദ് ഗുണിന്യപി, ത ഏവ പ്രതിഷേധസ്യ വിഷയാഃ| യഥാ-പടസ്യ ശുക്ലോ, ഗുഡസ്യ മധുരഃ, ഇത്യാദയഃ| യേ തു ഗുണമാത്ര ഏവ വര്തന്തേ ന ഗുണിനി, തേ സമാസസ്യ യഥാ-പടഹശബ്ദഃ, പുത്രസ്പര്ശഃ, കന്യാരൂപമ്, ദ്രാക്ഷാരസഃ, ചന്ദനഗന്ധ ഇത്യാദയഃ| തഥേന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമിത്യാദാവപി ഭാവപ്രത്യയാന്തസ്യ സദാ വ്യതിരേകകാരണത്വാദ്ഗുണാഭിധായിത്വമേവ| തസ്മാദേവമാദൌ "തത്സ്ഥൈശ്ച ഗുണൈഃ ഷഷ്ഠീ സമസ്യതേ" ഇതി സമാസഃ| തസ്യായമര്ഥഃ-തേഷു ഗുണേഷ്വേവ തിഷ്ഠന്തീതി തത്സ്ഥാഃ| ഏതദുക്തം ഭവതി-ഗുണ ഏവ യേ ഗുണാ വര്തന്തേ ന ദ്രവ്യാത്മനി, തൈഃ സഹ ഷഷ്ഠീ സമസ്യത ഇതി| ശുക്ലാദിശബ്ദാനാം തു കദാചിദ്ദ്രവ്യവൃതിത്വാത് സാമാനാധികരണ്യേനാപി വൃത്തിര്ദ്ദഷ്ടാ| യഥാ-ശുക്ലഃ പട ഇതി| ഗുണവൃത്തിത്വാച്ച വൈയധികരണ്യേനാപി| യഥാ-പടസ്യ ശുക്ല ഇതി| തദേഷാം പ്രതിഷേധവിഷയത്വമ്| പടഹശബ്ദാദീനാം തു തത്സ്ഥത്വാത്സമാസവിഷയത്വമിതി സ്ഥിതമ്| നന്വേവം സതി ബലാകായാഃ ശൌക്ല്യമിത്യത്രാപി പൂര്വോക്താന്ന്യായാത്സമാസഃ പ്രാപ്നുയാത്| അത്രോച്യതേ| ഭാഷ്യകാരവചനാന്ന ഭവിഷ്യതി| സ ഹി "ഗുണവചനഗ്രഹണമേവ കസ്മാന്ന ക്രിയതേ" ഇത്യുക്ത്വാऽഭ്യധാത്-"ബലാകായാഃ ശൌക്ല്യമിത്യത്രാപി യഥാ സ്യാത്" ഇതി സമാസസ്യാത്രാഭാവഃ| അര്ദിതം-വാതവ്യാധിനിദാനേ വക്ഷ്യതേ|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

തീക്ഷ്ണധൂമാഞ്ജനാഘ്രാണനാവനാര്കവിലോകനൈഃ||൯|| പ്രവര്തയത്ക്ഷുതിം സക്താം സ്നേഹസ്വേദൌ ച ശീലയേത്| |൧൦|

സ൦-ക്ഷുതിം സക്താം-അപ്രവര്തമാനാം, തീക്ഷ്ണധൂമാദിഭിഃ പ്രവര്തയേത്| തീക്ഷ്ണധൂമോ-ധൂമപാനവിധൌ വക്ഷ്യതേ| തീക്ഷ്ണം ചാഞ്ജനംഅക്ഷിരോഗേഷു| തീക്ഷ്ണാഘ്രാണാം-യന്നാസയാ മരീചാദിഗ്രഹണമ്| തീക്ഷ്ണം നാവനം-നസ്യവിധൌ വക്ഷ്യതി| സ്നേഹശ്ച സ്വേദശ്ച തൌ ച ശീലയേത്-അഭ്യസേത്| ക്ഷുതിം ക്ഷുതമ്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ് (ശാ. അ. ൪/൫൦ ടീകായാമ്)- "പ്രാണോദാനൌ സമൌ സ്യാതാം മൂര്ധ്നി സ്രോതഃപഥേ സ്ഥിതൌ| നസ്തഃ പ്രവര്തതേ ശബ്ദഃ ക്ഷുതം തച്ച വിനിര്ദിശേത്||" ഇതി|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

ശോഷാങ്ഗസാദബാധിര്യസമ്മോഹഭ്രമഹൃദ്ഗദാഃ||൧൦|| തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്തത്ര ശീതഃ സര്വോ വിധിര്ഹിതഃ| |൧൧|

സ൦-തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്-നിരോധാത്, ശോഷാദയോ ഭവന്തി| തത്ര-തൃഷ്ണായാ രോധജേഷു വികാരേഷു, സര്വഃ ശീതോ വിധിഃ-സ്നാനാന്നപാനാദികോ ഹിതഃ|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

അങ്ഗഭങ്ഗാരുചിഗ്ലാനികാര്ശ്യശൂലഭ്രമാഃ ക്ഷുധഃ||൧൧|| തത്ര യോജ്യം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പം ച ഭോജനമ്| |൧൨|

സ൦-ക്ഷുധ ഇതി-നിഗ്രഹാദിത്യനുവൃത്തിഃ, നിഗ്രഹാപേക്ഷയാ ഷഷ്ഠീ| ഏവം നിദ്രായാ ഇത്യത്രാപി യോജ്യമ്| ക്ഷുധോ-ബുഭുക്ഷായാഃ, നിഗ്രഹാദങ്ഗഭങ്ഗാദയഃ ഷട് ഭവന്തി| സാമാന്യേനാപി ശൂലശബ്ദനിര്ദേശേ പക്വാശയഗതഃ ശൂലോ ഗൃഹ്യതേ| ക്ഷുദ്വേഗനിഗ്രഹേണ നിരാവരണഃ പ്രഭഞ്ജനഃ കുപ്യതി| തസ്യ ച സ്ഥാന പക്വാശയഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨/൧)- "പക്വാശയകടീ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പക്വാധാനം വിശേഷതഃ" ഇതി| തത്ര-ക്ഷുന്നിഗ്രഹേ, ഭോജനം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പം ച യോജ്യമ്|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

നിദ്രായാ മോഹമൂര്ധാക്ഷിഗൌരവാലസ്യജൃമ്ഭികാഃ||൧൨|| ആങ്ഗമര്ദശ്ച, തത്രേഷ്ടഃ സ്വപ്നഃ സംവാഹനാനി ച| |൧൩|

സ൦-നിദ്രായാ നിഗ്രഹാന്മോഹാദയോ ഭവന്തി| തത്ര-നിദ്രാവേഗരോധോത്ഥേ വികാരേ, സ്വപ്ന ഇഷ്ടഃ| സംവാഹനാനി-സ്വല്പാനി മര്ദനാനി ച|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

കാസസ്യ രോധാത്തദ്വൃദ്ധിഃ ശ്വാസാരുചിഹൃദാമയാഃ||൧൩|| ശോഷേ ഹിധ്മാ ച, കാര്യോऽത്ര കാസഹാ സുതരാം വിധിഃ| |൧൪|

സ൦-കാസസ്യ-കാസവേഗസ്യ, രോധാത്തദ്വൃദ്ധിഃ തസ്യ-കാസസ്യ വൃദ്ധിഃ-ആധികയ സ്യാത്| തഥാ, ശ്വാസാദയഃ| തത്ര കാസഹാകാസചികിത്സിതോക്തഃ, സുതരാം-അതിശയേന, വിധിഃ കാര്യഃ|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ഗുല്മഹൃദ്രോഗസമ്മോഹാഃ ശ്രമശ്വാസാദ്വിധാരിതാത്||൧൪|| ഹിതം വിശ്രമണം തത്ര വാതഘ്നശ്ച ക്രിയാക്രമഃ| |൧൫|

സ൦-ശ്രമേണ-അധ്വവ്യായാമാദിനാ സാഹസേന, സദ്യോ ജാതഃ ശ്വാസഃ ശ്രമശ്വാസഃ| തസ്മാദ്വിധാരിതാത്-തദ്വേഗരോധാത്, ഗുല്മാദയഃ സ്യുഃ| തത്ര വിശ്രമണം ഹിതമ്| വാതഘ്നശ്ച ക്രിയാക്രമോ ഹിതഃ|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| ജൃമ്ഭായാഃ ക്ഷവവദ്രോഗാഃ, സര്വശ്ചാനിലജിദ്വിധിഃ||൧൫||

സ൦-ജൃമ്ഭായാ രോധാത് ക്ഷുതിവദ്രോഗാഃ| തത്ര സര്വാ ച വാതഘ്നീ ക്രിയാ, ഹിതേതി ശേഷഃ| ജൃമ്ഭാ-മുഖവികാസോ ഗാത്രവിനാമഃ|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

പീനസാക്ഷിശിരോഹൃദ്രുങ്മന്യാസ്തമ്ഭാരുചിഭ്രമാഃ| സഗുല്മാ ബാഷ്പതസ്തത്ര സ്വപ്നോ മദ്യം പ്രിയാഃ കഥാഃ||൧൬||

സ൦-ബാഷ്പതഃ-അശ്രുണോ വിധാരിതാത്, പീനസാദയോ ഭവന്തി| പീനസോ-നാസാസ്രാവഃ| അക്ഷിശിരോഹൃദാം രുജാ സമ്ബന്ധഃ| സഗുല്മാ ഇതി സശബ്ദശ്ചാര്ഥേ, ഗുല്മാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തത്ര സ്വപ്നാദികാ ചികിത്സാ|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

വിസര്പകോഠകുഷ്ഠാക്ഷികണ്ഡൂപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാഃ| സകാസശ്വാസഹൃല്ലാസവ്യങ്ഗശ്വയഥവോ വമേഃ||൧൭||

സ൦-വമേഃ-ഛര്ദിശോ വിധാരിതായാഃ, വിസര്പാദയഃ സ്യുഃ| കോഠോ-ലോഹിതം കഠിനം ച മണ്ഡലമ്| ആക്ഷികണ്ഡൂപാണ്ഡൂനാമാമയേന സമ്ബന്ധഃ| വ്യങ്ഗാനി-മുഖേ ശ്യാമാനി മണ്ഡലാനി|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ഗണ്ഡൂഷധൂമാനാഹാരാ രൂക്ഷം ഭുക്ത്വാ തദുദ്വമഃ| വ്യായാമഃ സ്രുതിരസ്രസ്യ ശസ്തം ചാത്ര വിരേചനമ്||൧൮|| സക്ഷാരലവണം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥം ച ശസ്യതേ| |൧൯|

സ൦-തത്ര ഗണ്ഡൂഷാദയഃ ശസ്താഃ| അനാഹാരഃ-അഭോജനമ്| ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| തഥാ രൂക്ഷം ഭുക്ത്വാ, തസ്യ-രൂക്ഷസ്യ, ഉദ്വമഃ-ഛര്ദനമ്| ഏവം പ്രാണോ വായുഃ സ്വമാര്ഗം പ്രത്യേതി| തതോ വ്യായാമാദ്യത്ര ശസ്തമ്| തഥാ, ക്ഷാരലവണാഭ്യാം യുക്തം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥം ശസ്യതേ-ഹിതം ഭവതി|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

ശുക്രാത്തത്സ്രവണം ഗുഹ്യവേദനാശ്വയഥുജ്വരാഃ||൧൯|| ഹൃദ്വ്യഥാമൂത്രസങ്ഗാങ്ഗഭങ്ഗവൃദ്ധ്യശ്മഷണ്ഢതാഃ| |൨൦|

സ൦-ശുക്രാദ്വിധാരിതാത് തസ്യ-ശുക്രസ്യ സ്രവണമ്| തഥാ, ഗുഹ്യവേദനാ-പായുവൃഷണമേഹനാനാം ശൂലമ്| തഥാ, ശ്വയഥുഃ പ്രകൃതത്വാദ്ഗുഹ്യ ഏവേതി യോജ്യമ്| വൃദ്ധിഃ-വര്ധ്മ| അശ്മശബ്ദേനാശ്മരീ കഥ്യതേ| ഷണ്ഢതാ_സ്ത്രീഗമനാശക്തിത്വമ്|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

താമ്രചൂഡസുരാശാലിബസ്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹനമ്||൨൦|| ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ സിദ്ധമ് ഭജേത്ക്ഷീരം പ്രിയാഃ സ്ത്രിയഃ| |൨൧|

സ൦-തത്ര താമ്രചൂഡാദികം ഭജേത്| തഥാ, ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ കൂഷ്മാണ്ഡാദിഭിഃ, സിദ്ധം ക്ഷീരം ഭജേത്| പ്രിയാശ്ച കാന്താഃ| പ്രിയത്വേന ഹി തദ്വിശേഷം നിരനുബന്ധം രഭസേന പ്രവര്തതേ ശുക്രമ്|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

വേഗരോധിനോ യേ ന ചികിത്സ്യാഃ, താന്ദര്ശയന്നാഹ | തൃട്ശൂലാര്തം ത്യജേത് ക്ഷീണം വിഡ്വമം വേഗരോധിനമ്||൨൧||

സ൦-തൃട് ച ശൂലം ച താഭ്യാമാര്തം-പീഡിതമ്, തഥാ, ക്ഷീണംക്ഷീണദേഹമ്, വേഗരോധിനം ത്യജേത്-ന ചികിത്സേത്| തഥാ, വിശം യോ വമതി, തം ച വേഗരോധിനം ത്യജേത്|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

അഥ കിമേത ഏവ രോഗാ വേഗോദീരണധാരണാദ്ഭവന്തി ? നേത്യാഹ രോഗാഃ സര്വേऽപി ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ| |൨൨|

സ൦-സര്വേऽപി രോഗാ ജായന്തേ ന കേവലം പൂര്വോക്താ ഏവ| വേഗാനാം-പുരീഷാദിസമ്ബന്ധിനാം, യാന്യുദീരണാനി-അനാഗതാനാം പ്രവര്തനാനി, തൈഃ| തഥാ, തേഷാമേവാഗതാനാം യാനി വിധാരണാനിഅനുത്സര്ഗലക്ഷണാനി, തൈഃ| അത്രേയം യുക്തിഃ-വേഗോദീരണധാരണം നാമ വായോഃ കര്മ, തസ്യ ക്രിയാവത്ത്വാത്| തേന ച വേഗോദീരണധാരണലക്ഷണേന സ്വകര്മണാ സ ഏവ വായുഃ കോപ്യതേ| സ കുപിതഃ സര്വാനേവ വികാരാന് ജനയതി| തഥാ ചോക്തമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൯/൮൫)- "ശാഖാഗതാഃ കോഷ്ഠഗതാശ്ച രോഗാ മര്മോര്ധ്വസര്വാവയവാങ്ഗജാശ്ച| യേ സന്തി തേഷാം ന തു കശ്ചിദന്യോ വായോഃ പരം ജന്മനി ഹേതുരസ്തി|| വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താദിമലോച്ചയാനാം വിക്ഷേപസംഹാരകരഃ സ യസ്മാത്" ഇതി|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

നിര്ദിഷ്ടം സാധനം തത്ര ഭൂയിഷ്ഠം യേ തു താന് പ്രതി||൨൨|| തതശ്ചാനേകധാ പ്രായഃ പവനോ യത്പ്രകുപ്യതി| അന്നപാനൌഷധം തസ്യ യുഞ്ജീതാതോऽനുലോമനമ്||൨൩||

സ൦-തത്ര-തേഷു വേഗോദീരണധാരണോത്ഥേഷു സര്വേഷു മധ്യേ, യേ തു ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന ഭവന്തി ഗുല്മോദാവര്താദയഃ, താന് പ്രതി "വര്ത്യഭ്യങ്ഗ" ഇത്യാദിനാ, സാധനം നിര്ദിഷ്ടം-ചികിത്സോക്താ| തതശ്ച-വേഗോദീരണധാരണാത്, അനേകധാവായുര്യസ്മാത്കുപ്യതി| അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, തസ്യാനുലോമനം-മാര്ഗയോജകം, അന്നപാനൌഷധം യുഞ്ജീത| യദ്യപി വേഗോദീരണധാരണാത് "സര്വേ രോഗാ ജായന്തേ" ഇത്യുക്തമ്| തഥാപി, യഥാ വേഗധാരണാച്ചിരകാലഭാവിനഃ സപ്രത്യപായാ രോഗാ ഭവന്തി, ന തഥോദീരണാത്| അത ഏവ തന്ത്രകാരോऽധോവാതസ്യ രോധേനാമീരോമ്ഗാ ഭവന്തി, ശകൃതോ രോധാദമീ ഭവന്തീത്യുവാച| ന തു തദുദീരണാദമീ രോഗാ ഭവന്തീതി| പ്രായോഗ്രഹണം ക്വചിത് കഫാദേരപി പ്രകോപ ഇതി സമാപാദയതി| തഥാ ച വമിനിഗ്രഹേ ഉക്തമ് "വിസര്പകോഠകുഷ്ഠാക്ഷി" ഇത്യാദി| തത്ര "ഗണ്ഡൂഷധൂമാനാഹാരാഃ" ഇത്യാദിചികിത്സാ| ന ചൈവംരൂപോ വിധിര്വായാവുപദിശ്യതേ| തസ്മാത്പ്രായോഗ്രഹണമ്|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

യദി വേഗരോധാദ്രോഗാ ജായന്തേ, തര്ഹി ലോഭാദീനാമപി നരകാദിഹേതൂനാം വേഗാ ന ധാര്യാ ഇതി പ്രാപ്തേ സതീദമാഹ ധാരയേത്തു സദാ വേഗാന് ഹിതൈഷീ പ്രേത്യ ചേഹ ച| ലോഭേര്ഷ്യാദ്വേഷമാത്സര്യരാഗാദീനാം ജിതേന്ദ്രിയഃ||൨൪||

സ൦-തുശബ്ദോऽവധാരണേ| സദാ-സര്വകാലമ്, ലോഭേര്ഷ്യാദീനാം വേഗാന് ധാരയേദേവ| ഹിതൈഷീ-യഃ പുരുഷഃ സ്വഹിതമിച്ഛന്| ക്വ ? പ്രേത്യ ചേഹ ച,-പരലോകേ തഥേഹലോകേ ച| കിമ്ഭൂതഃ സന് ? ജിതാനി-ദാന്താനി, ഇന്ദ്രിയാണി-മനഃഷഷ്ഠാനി ചക്ഷുരാദീനി, വിഷയാണാമനഭിലാഷുകതയാ യേന, സ ജിതേന്ദ്രിയഃ| ജിതേന്ദ്രിയശബ്ദേന ലോഭാദിവേഗവിധാരണേ ഉപായം ദര്ശയതി| ജിതേന്ദ്രിയ ഏവൈതാന് ധാരയിതും ശക്തോ നാന്യ ഇത്യര്ഥഃ| ലോഭഃ-ഗൃഹതൃഷ്ണേത്യാദിഃ| ഈര്ഷ്യാ-അസൂയാ| ദ്വേഷോ-വൈരമ്| മാത്സര്യം-പരഗുണാസഹിഷ്ണുത്വമ്| രാഗഃ-പ്രീതിഃ| ആദിശബ്ദേനാഭിധ്യാദിപരിഗ്രഹഃ| പ്രേത്യേഹ ചേതി കര്തവ്യേ ദ്വിശ്ചകാരകരണം ലോഭാദീനാം വേഗവിധാരണേന പ്രേത്യ തഥാऽസ്മിന് ലോകേ തുല്യകക്ഷത്വജ്ഞാപനാര്ഥമ്| അന്യഥാ പ്രേത്യേത്യസ്യ പൂര്വനിര്ദേശാദ്ഭൂയസൈഷാം ലോഭാദീനാം വിധാരണം പ്രേത്യ ഹിതമ്, ന തഥേഹ ലോകേ| പശ്ചാന്നിര്ദിഷ്ടത്വാത്|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

അന്യച്ച ഹിതൈശീ കിം കുര്യാത് ? ഇത്യാഹ യതേത ച യഥാകാലം മലാനാം ശോധനം പ്രതി| അത്യര്ഥസഞ്ചിതാസ്തേ ഹി ഋദ്ധാഃ സ്യുര്ജീവിതച്ഛിദഃ||൨൫||

സ൦-മലാനാം-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മപുരീഷാദീനാമ്, യഥാകാലം ശോധനം പ്രതി യതേത-യത്നം കുര്യാത്| യോ യസ്യ മലസ്യ ശോധനകാലഃ, സ തസ്മിന്കാലേ ശോധനീയ ഇത്യര്ഥഃ| കിമര്ഥം മലാനാം ശോധനം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-അത്യര്ഥേത്യാദി| ഹി-യസ്മാത്, തേ-മലാഃ, അത്യര്ഥസഞ്ചിതാഃ-അതിശയേന സ്വസ്ഥാനേവൃദ്ധിം ഗതാഃ, കുതോऽപ്യാഹാര വിഹാരരൂപാത് കോപഹേതോഃ കുദ്ധാഃ-കുപിതാഃ സന്തഃ, കദാചിജ്ജീവിതച്ഛിദഃ സ്യുഃ-ഭവേയുഃ| തസ്മാത്തേ ശോധനീയാഃ| അത്യര്ഥസഞ്ചിതഗ്രഹണേനൈതദ്ദ്യോതയതി| യദ്യേതേ മലാ അത്യര്ഥസഞ്ചിതാഃ സ്യുഃ, തദൈവ തേഷാമന്യോപക്രമേഭ്യഃ ശോധനാഖ്യ ഉപക്രമോ ജ്യായാന്| ലങ്ഘനപാചനേ തൂപക്രമമാത്രേ|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

തദേവൈതച്ചേതസി കൃത്വാ, "ദോഷാഃ" ഇത്യാദി, ഗ്രന്ഥകൃദുവാച ദോഷാഃ കദാചിത്കുപ്യന്തി ജിതാ ലങ്ഘനപാചനൈഃ| യേ തു സംശോധനൈഃ ശുദ്ധാ ന തേഷാം പുനരുദ്ഭവഃ||൨൬||

സ൦-ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, ലങ്ഘനപാചനൈര്ജിതാഃ-പ്രകൃതിം പ്രാപിതാഃ സന്തഃ, കദാചിത്-കസ്മിന്നപി കാലേ, കുപ്യന്തി| യേ പുനഃ സംശോധനൈഃ ശുദ്ധാസ്തേഷാം ന പുനരുദ്ഭവഃ-ഉത്ഥാനം ന ഭവതി|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

യഥാക്രമം യഥായോഗമത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്| രസായനാനി സിദ്ധാനി വൃഷ്യയോഗാംശ്ച കാലവിത്||൨൭||

സ൦- കാലവിത്-വൈദ്യഃ, അതഃ-സംശോധനാദൂര്ധ്വം രസായനാനി പ്രയോജയേത്| കാലശബ്ദോ ദേശബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതീനാമുപലക്ഷണാര്ഥഃ| ന ഹി കാലമാത്രവിത് രസായനപ്രയോഗം സമ്യഗ്വിധാ പയിതും ശക്തഃ| കിമ്ഭൂതാനി രസായനാനി ? സിദ്ധാനി,-ബഹുശോ ദൃഷ്ടപ്രത്യയാനി ബ്രാഹ്മവാസിഷ്ഠാദീനി| കഥം യോജയേത് ? ഇത്യാഹ-യഥാ-ക്രമമിതി| യഥാക്രമം യഥായോഗമിത്യനേന രസായനവാജീകരണോക്തം സ്മാരയതി| തത്രൈഷ രസായനക്രമഃ (ഹൃ. ഉ. അ. ൩൯/൧൧)- "ഹരീതകീമാമലകം സൈന്ധവം നാഗരം വചാമ്|" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ഇത്ഥം സംസ്കൃതകോഷ്ഠസ്യ രസായനമുപാഹരേത്|" ഇതി| ഏതദുക്തം ഭവതി| യദ്യപ്യേവം വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനനാവനൈഃ പഞ്ചഭിരപി കര്മഭിഃ സംസ്കൃതോര്ധ്വാധഃസകലകായഃ, തഥാപ്യേഷ രസായനികോ ഭൂയഃ ശരീരസംസ്കാരഃ കരണീയഃ| തസ്യ തത്പൂര്വകത്വാത്| അത ഏവ സംശുദ്ധദേഹോऽയമിതി കൃത്വാ ത്രിവൃദ്ദന്ത്യാദീനതിവിരേചനാത്മകാന്നോപദിശതി| തഥാ വാജീകരണേऽപ്യാഹ (ഹൃ. ഉ. അ. ൪൦/൭)- "അഥ സ്നിഗ്ധ വിശുദ്ധാനാം നിരുഹാന് സാനുവാസനാന്| ഘൃതതൈലരസക്ഷീരശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുതാന്|| യോഗവിദ്യോജയേത്പൂര്വം ക്ഷീരമാംസരസാശിനാമ്| തതോ വാജീകരാന് യോഗാന്" ഇതി| തഥാ, യഥായോഗം-യോ യസ്യ യുജ്യതേ , ദാതുമിത്യര്ഥഃ| യഥാ-ഇദം രസായനം വാതപ്രകൃതേര്യോഗ്യമിദം പിത്തപ്രകൃതേരിദം ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേരിത്യാദി| തഥാऽമുഷ്മിന് ദേശേऽമുഷ്മിന് കാലേ വാऽമുഷ്മിന് വയസ്യമുഷ്മിന് ദേഹേ രസായനം യോഗ്യമിദമിതി യഥാ യോഗാര്ഥഃ| ഏവം വൃഷ്യയോഗേऽപി യോജ്യമ്| അത്ര ച രസായനാനി വാതാതപികാനി യോജയേത്, ന കുടീപ്രവേശികാനി| സ്വസ്ഥവൃത്താധികാരത്വാത് തദ്വിധാനസ്യ|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമാഹാരൈര്ബൃംഹണം ക്രമാത്| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമമുദ്ഗമാംസഘൃതാദിഭിഃ||൨൮|| ഹൃദ്യദീപനഭൈഷജ്യസംയോഗാദ്രുചിപക്തിദൈഃ| സാഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനനിരൂഹസ്നേഹ ബസ്തിഭിഃ||൨൯||

സ൦-ഭേഷജേന ക്ഷപിതേ-നരേ ശോധനകാര്ഷതേ സതി, ആഹാരൈഃ-ഭോജ്യൈര്ബൃംഹണം പഥ്യം-ഹിതം, ക്രമാത്-ന സഹസൈവ| കൈരാഹാരൈഃ ? ഇത്യാഹ-ശാല്യാദിഭിഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ഹൃദ്യാനി ച താനി ദീപനാനി ഭൈഷജ്യാനി-ഔഷധാനി ച ശുണ്ഠീപിപ്പല്യാര്ദ്രകത്വഗേലാദീനി, തൈഃ സംയോഗോ-മിശ്രതാ, തസ്മാത് ഹൃദ്യദീപനഭൈഷജ്യസംയോഗാത്, രുചിപക്തീ ദദതി-അഭിലാഷപാകാബുത്പാദയന്തി യേ ശാല്യാദയസ്തൈ രുചിപക്തിദൈരാഹാരൈര്ബൃംഹണം ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമ്| കിമ്ഭൂതൈരാഹാരൈഃ ? സാഭ്യങ്ഗേത്യാദി| സഹാഭ്യങ്ഗദിഭിര്വര്തന്ത ഇതി സാഭ്യങ്ഗാദയ ആഹാരാസ്തൈഃ, ആഹാരൈരഭ്യങ്ഗാദിഭിശ്ചേത്യര്ഥഃ| സ്നേഹബസ്തിഃ-അനുവാസനമ്|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

തഥാ സ ലഭതേ ശര്മ സര്വപാവകപാടവമ്| ധീവര്ണേന്ദ്രിയവൈമല്യം വൃഷതാം ദൈര്ഘ്യമായുഷഃ||൩൦||

സ൦-തഥാ-തേന പ്രകാരേണ പൂര്വം ശോധനം തതോ ബൃംഹണം തതോ രസായനപ്രയോഗ ഇത്യേവംരൂപേണ, സഃ-ശോധനാദിസേവീ പുരുഷഃ, ശര്മ-സ്വാസ്ഥ്യം, ലഭതേ| തഥാ സര്വേത്യാദി| സര്വേ ച തേ പാവകാശ്ച സര്വപാവകാഃ, തേഷാം പാടവം-ശക്തിം ലഭതേ| തത്ര (ഹൃ. ശാ. അ. ൩/൫൯)-"ഭൌമാപ്യാഗ്നേയവായവ്യാഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ സനാഭസാഃ" ഇതി പഞ്ച മഹാഭൂതാഗ്നയഃ, സപ്ത ധാത്വഗ്നയഃ, ത്രയോദശോ ജാഠരാഗ്നിരിതി| ധീവര്ണേത്യാദി| ധീവര്ണയോശ്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയാണാം ച വൈമല്യം ലഭതേ| തഥാ, വൃഷതാം-സ്ത്രീഗമനസാമര്ഥ്യം ലഭതേ| തഥാ, ദൈര്ധ്യമായുഷഃ-ജീവിതസ്യാധിക്യം ലഭതേ|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

അധുനാऽऽഗന്തുരോഗാന് സോപക്രമാന്നിര്ദിശതി യേ ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിക്ഷതഭങ്ഗാദിസമ്ഭവാഃ| രാഗദ്വേഷഭയാദ്യാശ്ച തേ സ്യുരാഗന്തവോ ഗദാഃ||൩൧||

സ൦-ഭൂതാനി ച വിഷം ച വായുശ്ചാഗ്നിശ്ച ക്ഷതം ച ഭങ്ഗശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ത ആദിര്യേഷാമാഗന്തുകരോഗഹേതൂനാം ത ഏവമ്, തേഭ്യഃ സമ്ഭവോ യേഷാമാഗന്തുകഗദാനാം ജ്വരാദീനാം തേ ഭൂതാദിസമ്ഭവാ ആഗന്തവോ രോഗാഃ സ്യുഃ| ആഗന്തുഹേതുപ്രഭവത്വാദാഗന്തവോ ഗദാ ഉച്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ന കേവലമേത ഏവ ഗദാഃ, കിന്തു രാഗദ്വേഷഭയാദ്യാശ്ചാഗന്തവോ ഗദാഃ സ്യുഃ|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

അധുനൈഷാം ചികിത്സാം നിര്ദിശതി ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിന്ദ്രിയോപശമഃ സ്മൃതിഃ| ദേശകാലാത്മവിജ്ഞാനം സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമ്||൩൨|| അഥര്വവിഹിതാ ശാന്തിഃ പ്രതികൂലഗ്രഹാര്ചനമ്| ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനോപായോ നിര്ദിഷ്ടശ്ച പൃഥക് പൃഥക്||൩൩|| അനുത്പത്ത്യൈ സമാസേന വിധിരേഷഃ പ്രദര്ശിതഃ| നിജാഗന്തുവികാരാണാമുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||൩൪||

സ൦-പ്രജ്ഞായാ അപരാധാഃ-അസാധ്വാചരണാനി, തേഷാം ത്യാഗഃ| തഥാ, ഇന്ദ്രിയാണാം-ചക്ഷുരാദീനാമുപശമോ-രൂപദിവിഷയേऽതിപ്രവൃത്താനാം സംയമനമ്, അശുഭരൂപേ വാ വിഷയേ പ്രവൃത്താനാം സംയമനമ്, അലോലുപതേത്യര്ഥഃ| തഥാ, സ്മൃതിഃ-അതീതാര്ഥാദിസ്മരണമ്| ദേശേത്യാദി| തഥാ, ദേശാദീനാം വിജ്ഞാനമ്| ദേശോ-ജാങ്ഗലാദിഃ, കാലഃ-ശീതാദിഃ, ആത്മാ ച-വാതപ്രകൃത്യാദിഃ, ഏഷാം വിജ്ഞാനം-അവബോധഃ| തഥാ ച, സതാം വൃത്തം-ചരിതം സദ്വൃത്തമ്, തസ്യാനുവര്തനം-അനുഷ്ഠാനമ്| നിജാനാമാഗന്തൂനാം ച വികാരാണാമനുത്പത്ത്യൈ-രോഗാണാമനുത്പാദനായ, സമാസേന-സങ്ക്ഷേപേണ, വിധിരേഷഃ-ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിത്യാദി സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമിത്യേവമന്തഃ, പ്രദര്ശിതഃ-സമ്യഗുക്തഃ| ഉത്പന്നാനാമിത്യാദി| ച സമുച്ചയേ| ന കേവലം നിജാഗന്തൂനാം രോഗാണാമനുത്പത്ത്യൈ വിധിരേഷഃ പ്രോക്തഃ, യാവദുത്പന്നാനാം-ജാതാനാം ച, ശാന്തയേ വിധിഃ പ്രോക്തഃ|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

ശീതോദ്ഭവം ദോഷചയം വസന്തേ വിശോധനം ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമാശു സമ്യക് പ്രാപ്നോതി രോഗാനൃതുജാന്ന ജാതു||൩൫||

സ൦-ശീതശബ്ദേന ഹേമന്തശിശിരാഖ്യാവൃതൂ ദ്വാവപി ഗൃഹ്യേതേ| തത്രോദ്ഭവോ-ജന്മ യസ്യ ദോഷചയസ്യാസൌ ശീതോദ്ഭവോ ദോഷചയഃ| തം വസന്തേ വിശോധയന്-നിര്ഹരന്, ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ-വര്ഷാകാലേ ദോഷചയം വിശോധയന്, തഥാ വാര്ഷികം ഘനാത്യയേ-ശരദി ദോഷചയം വിശോധയന്, ആശു-യഥോക്തം കാലമനുല്ലങ്ഘയന്, സമ്യക്-യഥാവത്, ത്രിവിധമപി ദോഷചയം വിശോധയന്നൃതുജാന് രോഗാന് ന ജാതു-കദാചിത്, പ്രാപ്നോതി-ആസാദയതി| വസന്തേ വിശോധയന്നിത്യത്ര വസന്തപ്രാരമ്ഭ ഏവ ചൈത്രേ മാസി വിശോധയന്നിതി ബോധ്യമ്, പ്രത്യവായഭയാത്| തഥാ ഹി ഋതുദ്വയസഞ്ചിതസ്യ ദോഷചയസ്യ ചൈത്രേ വിശോധനമക്രിയമാണം രോഗാനീകം കുര്യാത്| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമിത്യത്രാത്യന്തഘനവിനാശേ ശരത്പശ്ചിമേ ഭാഗേ വിശോധയേദിതി ബോധ്യമ്| വാര്ഷികോ ഹി ദോഷചയ ഏകര്തുജ ഏവ| തസ്മാദ്വിശ്രബ്ധം കൃത്വാ സാധാരണേ കാര്തികേ മാസി സ വിശോധയിതും യുക്തഃ| അപി ചാഗ്രേ ഹേമന്തശിശിരകാലജോ ദോഷചയോ വസന്തേ ശോധയിതവ്യഃ| തസ്മാദാശ്വയുജേ മാസി വാര്ഷികോ ദോഷചയോ യദി വിശോധ്യേത തദാനീമതിതരാം ബഹുരഗ്രേ ദോഷചയഃ സ്യാത്, കാലസ്യ ബഹുത്വാത്| ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാല ഇത്യത്ര കാലഗ്രഹണേന വര്ഷാപ്രാരമ്ഭമാത്ര ഏവേതി ബോധ്യമ്| തഥാ ച ശാസ്ത്രകാരോ വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൩/൩൩)- "ശ്രാവണേ കാര്തികേ ചൈത്രേ മാസി സാധാരണേ ക്രമാത്| ഗ്രീഷ്മവര്ഷാഹിമചിതാന്വായ്വാദീനാശു നിര്ഹരേത്||" ഇതി|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

നിത്യം ഹിതാഹാരവിഹാരസേവീ സമീക്ഷ്യകാരീ വിഷയേഷ്വസക്തഃ| ദാതാ സമഃ സത്യപരഃ ക്ഷമാവാ- നാപ്തോപസേവീ ച ഭവത്യരോഗഃ||൩൬|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗാനു- ത്പാദനീയോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||

സ൦-നിത്യം-സദൈവ, ഹിതാഹാരവിഹാരൌ സേവതേ തച്ഛീലോ യഃ സ ഏവമ്ഭൂതോ നരഃ| തഥാ, സമീക്ഷ്യകാരീ-വിമൃശ്യവിധായീ, ഇദം കൃത്വേദം സമ്പദ്യതേ, ഏവം ച കൃത്വൈതത്സമ്പദ്യതേ, ഏവം ബുദ്ധ്വാ ശുഭം കരോത്യശുഭം വര്ജയതി| തഥാ, വിഷയേഷു-ശബ്ദാദിഷു, അസക്തഃ-അലോലുപഃ| തഥാ, ദാതാ-ത്യാഗവാന്| തഥാ, സമഃ-സര്വേഷു ഭൂതേഷു സമചിത്തഃ| തഥാ, സത്യപരഃ-അബിതഥവാക്| തഥാ, ക്ഷമാവാന്-യഃ ശക്തോऽപി കൃതാപരാധം ദണ്ഡേനാനുരൂപേണ ന യോജയതി| തഥാ, ആപ്താനുപസേവതേ തച്ഛീലോ യഃ സ ആപ്തോപസേവീ ചാരോഗോ ഭവതി| ന കേവലം പ്രാക്തനവിധ്യനുഷ്ഠാനേനാരോഗഃ സമ്പദ്യതേ, യാവദാപ്തോപസേവീ ചേതി ചശബ്ദാര്ഥഃ| "യേഷാം ത്രികാലമമലം ജ്ഞാനമവ്യാഹതം സദാ| ആപ്താഃ ശിഷ്ടാ വിബുദ്ധാസ്തേ തേഷാം വാക്യമസംശയമ്||" ഇതി (ചരകേ സൂ. അ. ൧൧/൯൮) ആപ്തലക്ഷണമിതി| ഉപജാതിവൃത്തേ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗ- ഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൪||