4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ രോഗാ|൧]നുത്പാദനീയാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

വേഗാന്ന ധാരയേദ്വാതവിണ്മൂത്രക്ഷവതൃട്ക്ഷുധാമ്| നിദ്രാകാസശ്രമശ്വാസജൃമ്ഭാശ്രുച്ഛര്ദിരേതസാമ്||൧||

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

വാതസ്യ പ്രാധാന്യാത്തധ്രോധജാന് രോഗാന് പൂര്വം നി ൧ ദര്ശയന്നാഹ അധോവാതസ്യ രോധേന ഗുല്മോദാവര്തരുക്ക്ലമാഃ| വാതമൂത്രശകൃത്സങ്ഗദൃഷ്ട്യഗ്നിവധഹൃദ്ഗദാഃ ൨ ||൨||

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

ശകൃതഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടപ്രതിശ്യായശിരോരുജഃ| ൩ ഊര്ധ്വവായുഃ പരീകര്തോ ഹൃദയസ്യോപരോധനമ്||൩|| മുഖേന വിട്പ്രവൃത്തിശ്ച പൂര്വോക്താശ്ചാമയാഃ സ്മൃതാഃ| |൪|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| അങ്ഗഭങ്ഗാശ്മരീബസ്തിമേഢ്രവംക്ഷണവേദനാഃ||൪|| മൂത്രസ്യ രോധാത്പൂര്വേ ച പ്രായോ രോഗാഃ| |൫|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

തദൌഷധമ്| വര്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹാശ്ച സ്വേദനം ബസ്തികര്മ ച||൫||

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

പുരീഷരോധോത്ഥേഷ്വന്യമപ്യസാധാരണമുപക്രമമാഹ അന്നപാനം ച വിഡ്ഭേദി വിഡ്രോധോത്ഥേഷു യക്ഷ്മസു| |൬|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

മൂത്രജേഷു തു പാനേ ച പ്രാഗ്ഭക്തം ശസ്യതേ ഘൃതമ്||൬|| ജീര്ണാന്തികം ചോത്തമയാ മാത്രയാ യോജനാദ്വയമ്| അവപീഡകമേതച്ച സംജ്ഞിതം|൭|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ധാരണാത്പുനഃ||൭|| ഉദ്ഗാരസ്യാരുചിഃ കമ്പോ വിബന്ധോ ഹൃദയോരസോഃ| ആധ്മാനകാസഹിധ്മാശ്ച ഹിധ്മാവത്തത്ര ഭേഷജമ്||൮||

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

ശിരോര്തീന്ദ്രിയദൌര്ബല്യമന്യാസ്തമ്ഭാര്ദിതം ക്ഷുതേഃ| |൯|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

തീക്ഷ്ണധൂമാഞ്ജനാഘ്രാണനാവനാര്കവിലോകനൈഃ||൯|| പ്രവര്തയത്ക്ഷുതിം സക്താം സ്നേഹസ്വേദൌ ച ശീലയേത്| |൧൦|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

ശോഷാങ്ഗസാദബാധിര്യസമ്മോഹഭ്രമഹൃദ്ഗദാഃ||൧൦|| തൃഷ്ണായാ നിഗ്രഹാത്തത്ര ശീതഃ സര്വോ വിധിര്ഹിതഃ| |൧൧|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

അങ്ഗഭങ്ഗാരുചിഗ്ലാനികാര്ശ്യശൂലഭ്രമാഃ ക്ഷുധഃ||൧൧|| തത്ര യോജ്യം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണമല്പം ച ഭോജനമ്| |൧൨|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

നിദ്രായാ മോഹമൂര്ധാക്ഷിഗൌരവാലസ്യജൃമ്ഭികാഃ||൧൨|| ആങ്ഗമര്ദശ്ച, തത്രേഷ്ടഃ സ്വപ്നഃ സംവാഹനാനി ച| |൧൩|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

കാസസ്യ രോധാത്തദ്വൃദ്ധിഃ ശ്വാസാരുചിഹൃദാമയാഃ||൧൩|| ശോഷേ ഹിധ്മാ ച, കാര്യോऽത്ര കാസഹാ സുതരാം വിധിഃ| |൧൪|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

ഗുല്മഹൃദ്രോഗസമ്മോഹാഃ ശ്രമശ്വാസാദ്വിധാരിതാത്||൧൪|| ഹിതം വിശ്രമണം തത്ര വാതഘ്നശ്ച ക്രിയാക്രമഃ| |൧൫|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| ജൃമ്ഭായാഃ ക്ഷവവദ്രോഗാഃ, സര്വശ്ചാനിലജിദ്വിധിഃ||൧൫||

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

പീനസാക്ഷിശിരോഹൃദ്രുങ്മന്യാസ്തമ്ഭാരുചിഭ്രമാഃ| സഗുല്മാ ബാഷ്പതസ്തത്ര സ്വപ്നോ മദ്യം പ്രിയാഃ കഥാഃ||൧൬||

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

വിസര്പകോഠകുഷ്ഠാക്ഷികണ്ഡൂപാണ്ഡ്വാമയജ്വരാഃ| സകാസശ്വാസഹൃല്ലാസവ്യങ്ഗശ്വയഥവോ വമേഃ||൧൭||

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

ഗണ്ഡൂഷധൂമാനാഹാരാ രൂക്ഷം ഭുക്ത്വാ തദുദ്വമഃ| വ്യായാമഃ സ്രുതിരസ്രസ്യ ശസ്തം ചാത്ര വിരേചനമ്||൧൮|| സക്ഷാരലവണം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥം ച ശസ്യതേ| |൧൯|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

ശുക്രാത്തത്സ്രവണം ഗുഹ്യവേദനാശ്വയഥുജ്വരാഃ||൧൯|| ഹൃദ്വ്യഥാമൂത്രസങ്ഗാങ്ഗഭങ്ഗവൃദ്ധ്യശ്മഷണ്ഢതാഃ| |൨൦|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

താമ്രചൂഡസുരാശാലിബസ്ത്യഭ്യങ്ഗാവഗാഹനമ്||൨൦|| ബസ്തിശുദ്ധികരൈഃ സിദ്ധമ് ഭജേത്ക്ഷീരം പ്രിയാഃ സ്ത്രിയഃ| |൨൧|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

വേഗരോധിനോ യേ ന ചികിത്സ്യാഃ, താന്ദര്ശയന്നാഹ | തൃട്ശൂലാര്തം ത്യജേത് ക്ഷീണം വിഡ്വമം വേഗരോധിനമ്||൨൧||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

അഥ കിമേത ഏവ രോഗാ വേഗോദീരണധാരണാദ്ഭവന്തി ? നേത്യാഹ രോഗാഃ സര്വേऽപി ജായന്തേ വേഗോദീരണധാരണൈഃ| |൨൨|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

നിര്ദിഷ്ടം സാധനം തത്ര ഭൂയിഷ്ഠം യേ തു താന് പ്രതി||൨൨|| തതശ്ചാനേകധാ പ്രായഃ പവനോ യത്പ്രകുപ്യതി| അന്നപാനൌഷധം തസ്യ യുഞ്ജീതാതോऽനുലോമനമ്||൨൩||

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

യദി വേഗരോധാദ്രോഗാ ജായന്തേ, തര്ഹി ലോഭാദീനാമപി നരകാദിഹേതൂനാം വേഗാ ന ധാര്യാ ഇതി പ്രാപ്തേ സതീദമാഹ ധാരയേത്തു സദാ വേഗാന് ഹിതൈഷീ പ്രേത്യ ചേഹ ച| ലോഭേര്ഷ്യാദ്വേഷമാത്സര്യരാഗാദീനാം ജിതേന്ദ്രിയഃ||൨൪||

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

അന്യച്ച ഹിതൈശീ കിം കുര്യാത് ? ഇത്യാഹ യതേത ച യഥാകാലം മലാനാം ശോധനം പ്രതി| അത്യര്ഥസഞ്ചിതാസ്തേ ഹി ഋദ്ധാഃ സ്യുര്ജീവിതച്ഛിദഃ||൨൫||

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

തദേവൈതച്ചേതസി കൃത്വാ, "ദോഷാഃ" ഇത്യാദി, ഗ്രന്ഥകൃദുവാച ദോഷാഃ കദാചിത്കുപ്യന്തി ജിതാ ലങ്ഘനപാചനൈഃ| യേ തു സംശോധനൈഃ ശുദ്ധാ ന തേഷാം പുനരുദ്ഭവഃ||൨൬||

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

യഥാക്രമം യഥായോഗമത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്| രസായനാനി സിദ്ധാനി വൃഷ്യയോഗാംശ്ച കാലവിത്||൨൭||

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

ഭേഷജക്ഷപിതേ പഥ്യമാഹാരൈര്ബൃംഹണം ക്രമാത്| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമമുദ്ഗമാംസഘൃതാദിഭിഃ||൨൮|| ഹൃദ്യദീപനഭൈഷജ്യസംയോഗാദ്രുചിപക്തിദൈഃ| സാഭ്യങ്ഗോദ്വര്തനസ്നാനനിരൂഹസ്നേഹ ബസ്തിഭിഃ||൨൯||

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

തഥാ സ ലഭതേ ശര്മ സര്വപാവകപാടവമ്| ധീവര്ണേന്ദ്രിയവൈമല്യം വൃഷതാം ദൈര്ഘ്യമായുഷഃ||൩൦||

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

അധുനാऽऽഗന്തുരോഗാന് സോപക്രമാന്നിര്ദിശതി യേ ഭൂതവിഷവായ്വഗ്നിക്ഷതഭങ്ഗാദിസമ്ഭവാഃ| രാഗദ്വേഷഭയാദ്യാശ്ച തേ സ്യുരാഗന്തവോ ഗദാഃ||൩൧||

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

അധുനൈഷാം ചികിത്സാം നിര്ദിശതി ത്യാഗഃ പ്രജ്ഞാപരാധാനാമിന്ദ്രിയോപശമഃ സ്മൃതിഃ| ദേശകാലാത്മവിജ്ഞാനം സദ്വൃത്തസ്യാനുവര്തനമ്||൩൨|| അഥര്വവിഹിതാ ശാന്തിഃ പ്രതികൂലഗ്രഹാര്ചനമ്| ഭൂതാദ്യസ്പര്ശനോപായോ നിര്ദിഷ്ടശ്ച പൃഥക് പൃഥക്||൩൩|| അനുത്പത്ത്യൈ സമാസേന വിധിരേഷഃ പ്രദര്ശിതഃ| നിജാഗന്തുവികാരാണാമുത്പന്നാനാം ച ശാന്തയേ||൩൪||

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

ശീതോദ്ഭവം ദോഷചയം വസന്തേ വിശോധനം ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമാശു സമ്യക് പ്രാപ്നോതി രോഗാനൃതുജാന്ന ജാതു||൩൫||

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

നിത്യം ഹിതാഹാരവിഹാരസേവീ സമീക്ഷ്യകാരീ വിഷയേഷ്വസക്തഃ| ദാതാ സമഃ സത്യപരഃ ക്ഷമാവാ- നാപ്തോപസേവീ ച ഭവത്യരോഗഃ||൩൬|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതാ- യാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ രോഗാനു- ത്പാദനീയോ നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||