4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ்வஸ்தவத்தேऽப்ரவத்தஸ்ய வேகதாரணஶீலஸ்ய ச ஸ்வாஸ்த்யாஸம்பவஃ| அதோ வேகதாரணப்ரதிஷேதேந யா ரோகாநுத்பத்திஸ்தாமதிகத்யாத்யாய ஆரப்யதே--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

அதாதோ ரோகா|௧]நுத்பாதநீயாத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-வ்யாக்யாऽத்ர ப்ரதமாத்யாயவத்போத்தவ்யா| ரோகாணாமநுத்பாதஃ- அநுத்பாதநம், தஸ்மை ஹிதோ ரோகாநுத்பாதநீயஃ| உபதர்ஶநஂ சேதம்| நிதர்ஶநாக்யயா தந்த்ரயுக்த்யா சோத்பந்நரோகோபஶமநேஏயோऽபி, வாதாதிரோதோத்தாநாஂ ரோகாணாமுபஶமஸ்யாப்யுபதேஶாத்| ததா ச வக்ஷ்யதி (அஸ்மிந்நேவாத்யாயே ஶ்லோ.௩௪)- "அநுத்பத்த்யை ஸமாஸேந விதிரேஷஃ ப்ரதர்ஶிதஃ| நிஜாகந்துவிகாராணாமுத்பந்நாநாஂ ச ஶாந்தயே||" இதி|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

வேகாந்ந தாரயேத்வாதவிண்மூத்ரக்ஷவதட்க்ஷுதாம்| நித்ராகாஸஶ்ரமஶ்வாஸஜம்பாஶ்ருச்சர்திரேதஸாம்||௧||

வாதாதேஏநாஂ வேகாந்ந தாரயேத்| ஸர்வத்ர த்வந்த்வஸமாஸஃ| க்ஷவஃ- சிக்க| ௬ ஶ்ரமோ- வ்யாயாமாயாஸஃ, தேந ஶ்வாஸஃ ஶ்ரமஶ்வாஸஃ|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

வாதஸ்ய ப்ராதாந்யாத்தத்ரோதஜாந் ரோகாந் பூர்வஂ நி ௧ தர்ஶயந்நாஹ அதோவாதஸ்ய ரோதேந குல்மோதாவர்தருக்க்லமாஃ| வாதமூத்ரஶகத்ஸங்கதஷ்ட்யக்நிவதஹத்கதாஃ ௨ ||௨||

ஸ௦-அதோவாதஸ்ய ரோதேந குல்மாதயோ ஜாயந்தே| ஊர்த்வவாதஸ்ய- உத்காரரூபஸ்ய ரோதாத் ஸுகஸாத்யா அருச்யாதயஃ| அத ஏவாதோவாதரோதாத்யே ரோகா அதிப்ரத்யபாயரூபா குல்மாதயஃ, தேऽத்ர பூர்வஂ நிர்திஷ்டாஃ| உதாவர்தஃ- அர்ஶோநிதாநே வக்ஷ்யதே| ருக்- பீடா| க்லமோ- க்லாநிஃ| வாதமூத்ரஶகத்ஸங்கோ- வாதாதீநாமப்ரவத்திஃ| தஷ்டேரக்நேஶ்ச வதோ- நாஶஃ| ஹத்கதோ- ஹத்ரோகஃ|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

ஶகதஃ பிண்டிகோத்வேஷ்டப்ரதிஶ்யாயஶிரோருஜஃ| ௩ ஊர்த்வவாயுஃ பரீகர்தோ ஹதயஸ்யோபரோதநம்||௩|| முகேந விட்ப்ரவத்திஶ்ச பூர்வோக்தாஶ்சாமயாஃ ஸ்மதாஃ| |௪|

ஸ௦-ஶகதோ ரோதேந பிண்டிகோத்வேஷ்டாதயோ ஜாயந்தே| உத்வேஷ்டநமிவோத்வேஷ்டஃ| பிண்டிகோத்வேஷ்டஃ| பிண்டிகா-ஜங்காகாண்டஸ்ய பஶ்சிமே பாகே பிண்டாகதி கடிநஂ மாஂஸம்| தத்ரோத்வேஷ்டநேநேவ ருக்பவதீத்யர்தஃ| ப்ரதிஶ்யாயஃ-பீநஸஃ| சஃ ஸமுச்சயே| ந கேவலமேத ஏவ, யாவத்பூர்வோக்தாஃ-குல்மாதயஶ்ச, ஸ்மதாஃ|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| அங்கபங்காஶ்மரீபஸ்திமேட்ரவஂக்ஷணவேதநாஃ||௪|| மூத்ரஸ்ய ரோதாத்பூர்வே ச ப்ராயோ ரோகாஃ| |௫|

ஸ௦-மூத்ரஸ்ய ரோதாதங்கபங்காதயோ ஜாயந்தே| அங்காநாஂ பங்கஃ ஸ்போடநமிவாங்கபங்கஃ| பஸ்த்யாதீநாஂ வேதநயா ஸம்பந்தஃ| மேட்ரஂஶிஶ்ர்நம்| பூர்வே ச ப்ராயோ ரோகாஃ-அதோவாதஶகத்ரோதஜாஃ, தேऽபி மூத்ரஸ்ய ரோதாஜ்ஜாயந்தே| ப்ராயோக்ரஹணாத் வாதாதிரோதஜாஃ கேசிதேவோத்பத்யந்தே கேசிந்நேதி போதயதி|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

ததௌஷதம்| வர்த்யப்யங்காவகாஹாஶ்ச ஸ்வேதநஂ பஸ்திகர்ம ச||௫||

ஸ௦-ததௌஷதஂ-தேஷாஂ வாதாதிரோதஜாநாஂ ரோகாணாமௌஷதஂ சிகித்ஸிதஂ பவதி| கிஂ தத் ? இத்யாஹ-வர்தீத்யாதி| வர்திஃ-மதநபலாதிகதா பலவர்திஸஂஜ்ஞா| அப்யங்கஃ-அப்யஞ்ஜநம்| அவகாஹோ வாதஹரத்ரவ்யஸாதிதே த்ரவே த்ரோண்யாஂ நிஹிதே பாயுதேஶஸ்யாவஸ்தாபநம்| ஸ்வேதநஂ-ஸ்வேதஃ| பஸ்திகர்ம-மலப்ரவத்தயே பஸ்திவிதௌ வக்ஷ்யமாணம்|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

புரீஷரோதோத்தேஷ்வந்யமப்யஸாதாரணமுபக்ரமமாஹ அந்நபாநஂ ச விட்பேதி விட்ரோதோத்தேஷு யக்ஷ்மஸு| |௬|

ஸ௦-புரீஷவேகதாரணஜேஷு யக்ஷ்மஸு-ரோகேஷு, விஶஃ-புரீஷஸ்ய, பேதி-பேதகமந்நபாநஂ யாவகமஸ்துவாஸ்துகாதிகமௌஷதம்| சஶப்தாத்பூர்வோக்தஂ வர்த்யாதி ச|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

மூத்ரஜேஷு து பாநே ச ப்ராக்பக்தஂ ஶஸ்யதே கதம்||௬|| ஜீர்ணாந்திகஂ சோத்தமயா மாத்ரயா யோஜநாத்வயம்| அவபீடகமேதச்ச ஸஂஜ்ஞிதஂ|௭|

ஸ௦-மூத்ரரோதஜேஷு புநஃ ப்ராக்பக்தஂ-போஜநாத்பூர்வஂ, கதஂ பாநே ஶஸ்யதே| ஜீர்ணாந்திகஂ கதஂ ச ஶஸ்யதே| கதம் ? உத்தமயா மாத்ரயா-அஹோராத்ரஜரணலக்ஷணயா| யோஜநாத்வயமேதச்சாவபீடகஸஂஜ்ஞிதஂ-அவபீடகமுச்யதே| யோஜநயோர்த்வயஂ யோஜநாத்வயஂ,-ப்ராக்பக்தஸ்நேஹயோஜநா ஜீர்ணாந்திகஸ்நேஹயோஜநா ச| தத்ர, ப்ராக்பக்தஂ-யத்ர கதபாநஸமநந்தரஂ பக்தஂ புஜ்யதே, ஜீர்ணாந்திகஂ-யத் ஹ்யஸ்தநேऽந்நே ஜீர்ணே கதஂ ப்ரயுஜ்யதே| ப்ரதேஶாந்தரேஷ்வவபீடகஶப்தேந யோஜநாத்வயமேததஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே வேத்யம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௮/௧௨௪)- "ரஸைஃ கோஷ்ணைஶ்ச ஸர்பிர்பிரவபீடகயோஜிதைஃ" இதி| ததாऽஷ்டாங்காவதாரே மூத்ரோதாவர்தசிகித்ஸாயாம்-"அவபீடகஸர்பிஶ்ச விஶேஷாந்மூத்ரஜே கதே" இதி| நநு, வேகதாரணேந பாஹுல்யேந மருத ஏவ கோபஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி (அஸ்மிந்நேவாத்யாயே ஶ்லோ.௨௩)- "ததஶ்சாநேகதா ப்ராயஃ பவநோ யத்ப்ரகுப்யதி" இதி| பவநவிஜயே ச தைலஂ யதா வரஂ ந ததா கதம்| அதஸ்தைலஸ்யைவாவபீடகயோஜந மத்ரோசிதம், ந ஸர்பிஷஃ| அத்ரோச்யதே| தைலஸ்ய வாதஜிதோऽபி பத்தவிட்கால்பமூத்ரஸ்வபாவத்வாதத்ராயோக்யஂ பாநம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ.ஸூ.அ. ௫/௫௫)- "தைலஂ ஸ்வயோநிவத்" இத்யாரப்ய யாவத் "பத்தவிட்கம்" இதி| ஸ்வயோநிவதித்யுக்தேஶ்சால்பமூத்ரத்வம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௬/௨௧)- "உஷ்ணஸ்த்வச்யோ ஹிமஃ ஸ்பர்ஶே கேஶ்யோ பல்யஸ்திலோ குருஃ| அல்பமூத்ரஃ" இதி| ததேவஂ தைலஸ்ய பத்தவிட்கால்பமூத்ரஸ்வபாவதயா ததீயோऽவபீடகோ மூத்ரரோதோத்தேஷு ரோகேஷ்வௌஷதத்வேந ந யுக்தஃ, அபி து ஸர்பிஷ ஏவ யுக்தஃ|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

தாரணாத்புநஃ||௭|| உத்காரஸ்யாருசிஃ கம்போ விபந்தோ ஹதயோரஸோஃ| ஆத்மாநகாஸஹித்மாஶ்ச ஹித்மாவத்தத்ர பேஷஜம்||௮||

ஸ௦-புநரிதி வ்யதிரேகே| உத்காரஸ்ய தாரணாதருச்யாதயோ பவந்தி| உரோ-வக்ஷஃ, தஸ்யாதோ ஹதயம், தயோர்விபந்தஃ-அந்தஸ்தம்ப இவ| தத்ர-தேஷு ரோகேஷு, ஹித்மாவத்பேஷஜம்-ஶ்வாஸஹித்மாசிகித்ஸிதே ஹித்மாயாஶ்சிகித்ஸிதஂ வக்ஷ்யதி|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

ஶிரோர்தீந்த்ரியதௌர்பல்யமந்யாஸ்தம்பார்திதஂ க்ஷுதேஃ| |௯|

ஸ௦-க்ஷுதேஃ-க்ஷவதோஃ, தாரணாச்சிரோர்த்யாதயஃ ஸ்யுஃ| துர்பலஸ்ய பாவோ தௌர்பல்யம், குணவசநேத்யாதிநா ஷ்யஞ்| இந்த்ரியாணாஂ-தர்ஶநாதீநாஂ, தௌர்பல்யஂ-விஷயக்ரஹணாஶக்தித்வம், இந்த்ரியதௌர்பல்யம்| நநு ச, பூரணகுணேத்யாதிநா ஸமாஸப்ரதிஷேதேந பவிதவ்யம்| அத்ரோச்யதே| ய ஏவ குணஶப்தா குணிநாவச்சிந்நா குணமாத்ரே வர்தந்தே கதாசித் குணிந்யபி, த ஏவ ப்ரதிஷேதஸ்ய விஷயாஃ| யதா-படஸ்ய ஶுக்லோ, குடஸ்ய மதுரஃ, இத்யாதயஃ| யே து குணமாத்ர ஏவ வர்தந்தே ந குணிநி, தே ஸமாஸஸ்ய யதா-படஹஶப்தஃ, புத்ரஸ்பர்ஶஃ, கந்யாரூபம், த்ராக்ஷாரஸஃ, சந்தநகந்த இத்யாதயஃ| ததேந்த்ரியதௌர்பல்யமித்யாதாவபி பாவப்ரத்யயாந்தஸ்ய ஸதா வ்யதிரேககாரணத்வாத்குணாபிதாயித்வமேவ| தஸ்மாதேவமாதௌ "தத்ஸ்தைஶ்ச குணைஃ ஷஷ்டீ ஸமஸ்யதே" இதி ஸமாஸஃ| தஸ்யாயமர்தஃ-தேஷு குணேஷ்வேவ திஷ்டந்தீதி தத்ஸ்தாஃ| ஏததுக்தஂ பவதி-குண ஏவ யே குணா வர்தந்தே ந த்ரவ்யாத்மநி, தைஃ ஸஹ ஷஷ்டீ ஸமஸ்யத இதி| ஶுக்லாதிஶப்தாநாஂ து கதாசித்த்ரவ்யவதித்வாத் ஸாமாநாதிகரண்யேநாபி வத்திர்த்தஷ்டா| யதா-ஶுக்லஃ பட இதி| குணவத்தித்வாச்ச வையதிகரண்யேநாபி| யதா-படஸ்ய ஶுக்ல இதி| ததேஷாஂ ப்ரதிஷேதவிஷயத்வம்| படஹஶப்தாதீநாஂ து தத்ஸ்தத்வாத்ஸமாஸவிஷயத்வமிதி ஸ்திதம்| நந்வேவஂ ஸதி பலாகாயாஃ ஶௌக்ல்யமித்யத்ராபி பூர்வோக்தாந்ந்யாயாத்ஸமாஸஃ ப்ராப்நுயாத்| அத்ரோச்யதே| பாஷ்யகாரவசநாந்ந பவிஷ்யதி| ஸ ஹி "குணவசநக்ரஹணமேவ கஸ்மாந்ந க்ரியதே" இத்யுக்த்வாऽப்யதாத்-"பலாகாயாஃ ஶௌக்ல்யமித்யத்ராபி யதா ஸ்யாத்" இதி ஸமாஸஸ்யாத்ராபாவஃ| அர்திதஂ-வாதவ்யாதிநிதாநே வக்ஷ்யதே|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

தீக்ஷ்ணதூமாஞ்ஜநாக்ராணநாவநார்கவிலோகநைஃ||௯|| ப்ரவர்தயத்க்ஷுதிஂ ஸக்தாஂ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ச ஶீலயேத்| |௧௦|

ஸ௦-க்ஷுதிஂ ஸக்தாஂ-அப்ரவர்தமாநாஂ, தீக்ஷ்ணதூமாதிபிஃ ப்ரவர்தயேத்| தீக்ஷ்ணதூமோ-தூமபாநவிதௌ வக்ஷ்யதே| தீக்ஷ்ணஂ சாஞ்ஜநஂஅக்ஷிரோகேஷு| தீக்ஷ்ணாக்ராணாஂ-யந்நாஸயா மரீசாதிக்ரஹணம்| தீக்ஷ்ணஂ நாவநஂ-நஸ்யவிதௌ வக்ஷ்யதி| ஸ்நேஹஶ்ச ஸ்வேதஶ்ச தௌ ச ஶீலயேத்-அப்யஸேத்| க்ஷுதிஂ க்ஷுதம்| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (ஶா. அ. ௪/௫௦ டீகாயாம்)- "ப்ராணோதாநௌ ஸமௌ ஸ்யாதாஂ மூர்த்நி ஸ்ரோதஃபதே ஸ்திதௌ| நஸ்தஃ ப்ரவர்ததே ஶப்தஃ க்ஷுதஂ தச்ச விநிர்திஶேத்||" இதி|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

ஶோஷாங்கஸாதபாதிர்யஸம்மோஹப்ரமஹத்கதாஃ||௧௦|| தஷ்ணாயா நிக்ரஹாத்தத்ர ஶீதஃ ஸர்வோ விதிர்ஹிதஃ| |௧௧|

ஸ௦-தஷ்ணாயா நிக்ரஹாத்-நிரோதாத், ஶோஷாதயோ பவந்தி| தத்ர-தஷ்ணாயா ரோதஜேஷு விகாரேஷு, ஸர்வஃ ஶீதோ விதிஃ-ஸ்நாநாந்நபாநாதிகோ ஹிதஃ|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

அங்கபங்காருசிக்லாநிகார்ஶ்யஶூலப்ரமாஃ க்ஷுதஃ||௧௧|| தத்ர யோஜ்யஂ லகு ஸ்நிக்தமுஷ்ணமல்பஂ ச போஜநம்| |௧௨|

ஸ௦-க்ஷுத இதி-நிக்ரஹாதித்யநுவத்திஃ, நிக்ரஹாபேக்ஷயா ஷஷ்டீ| ஏவஂ நித்ராயா இத்யத்ராபி யோஜ்யம்| க்ஷுதோ-புபுக்ஷாயாஃ, நிக்ரஹாதங்கபங்காதயஃ ஷட் பவந்தி| ஸாமாந்யேநாபி ஶூலஶப்தநிர்தேஶே பக்வாஶயகதஃ ஶூலோ கஹ்யதே| க்ஷுத்வேகநிக்ரஹேண நிராவரணஃ ப்ரபஞ்ஜநஃ குப்யதி| தஸ்ய ச ஸ்தாந பக்வாஶயஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨/௧)- "பக்வாஶயகடீ" இத்யாரப்ய யாவத் "பக்வாதாநஂ விஶேஷதஃ" இதி| தத்ர-க்ஷுந்நிக்ரஹே, போஜநஂ லகு ஸ்நிக்தமுஷ்ணமல்பஂ ச யோஜ்யம்|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

நித்ராயா மோஹமூர்தாக்ஷிகௌரவாலஸ்யஜம்பிகாஃ||௧௨|| ஆங்கமர்தஶ்ச, தத்ரேஷ்டஃ ஸ்வப்நஃ ஸஂவாஹநாநி ச| |௧௩|

ஸ௦-நித்ராயா நிக்ரஹாந்மோஹாதயோ பவந்தி| தத்ர-நித்ராவேகரோதோத்தே விகாரே, ஸ்வப்ந இஷ்டஃ| ஸஂவாஹநாநி-ஸ்வல்பாநி மர்தநாநி ச|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

காஸஸ்ய ரோதாத்தத்வத்திஃ ஶ்வாஸாருசிஹதாமயாஃ||௧௩|| ஶோஷே ஹித்மா ச, கார்யோऽத்ர காஸஹா ஸுதராஂ விதிஃ| |௧௪|

ஸ௦-காஸஸ்ய-காஸவேகஸ்ய, ரோதாத்தத்வத்திஃ தஸ்ய-காஸஸ்ய வத்திஃ-ஆதிகய ஸ்யாத்| ததா, ஶ்வாஸாதயஃ| தத்ர காஸஹாகாஸசிகித்ஸிதோக்தஃ, ஸுதராஂ-அதிஶயேந, விதிஃ கார்யஃ|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

குல்மஹத்ரோகஸம்மோஹாஃ ஶ்ரமஶ்வாஸாத்விதாரிதாத்||௧௪|| ஹிதஂ விஶ்ரமணஂ தத்ர வாதக்நஶ்ச க்ரியாக்ரமஃ| |௧௫|

ஸ௦-ஶ்ரமேண-அத்வவ்யாயாமாதிநா ஸாஹஸேந, ஸத்யோ ஜாதஃ ஶ்வாஸஃ ஶ்ரமஶ்வாஸஃ| தஸ்மாத்விதாரிதாத்-தத்வேகரோதாத், குல்மாதயஃ ஸ்யுஃ| தத்ர விஶ்ரமணஂ ஹிதம்| வாதக்நஶ்ச க்ரியாக்ரமோ ஹிதஃ|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| ஜம்பாயாஃ க்ஷவவத்ரோகாஃ, ஸர்வஶ்சாநிலஜித்விதிஃ||௧௫||

ஸ௦-ஜம்பாயா ரோதாத் க்ஷுதிவத்ரோகாஃ| தத்ர ஸர்வா ச வாதக்நீ க்ரியா, ஹிதேதி ஶேஷஃ| ஜம்பா-முகவிகாஸோ காத்ரவிநாமஃ|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

பீநஸாக்ஷிஶிரோஹத்ருங்மந்யாஸ்தம்பாருசிப்ரமாஃ| ஸகுல்மா பாஷ்பதஸ்தத்ர ஸ்வப்நோ மத்யஂ ப்ரியாஃ கதாஃ||௧௬||

ஸ௦-பாஷ்பதஃ-அஶ்ருணோ விதாரிதாத், பீநஸாதயோ பவந்தி| பீநஸோ-நாஸாஸ்ராவஃ| அக்ஷிஶிரோஹதாஂ ருஜா ஸம்பந்தஃ| ஸகுல்மா இதி ஸஶப்தஶ்சார்தே, குல்மாஶ்சேத்யர்தஃ| தத்ர ஸ்வப்நாதிகா சிகித்ஸா|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

விஸர்பகோடகுஷ்டாக்ஷிகண்டூபாண்ட்வாமயஜ்வராஃ| ஸகாஸஶ்வாஸஹல்லாஸவ்யங்கஶ்வயதவோ வமேஃ||௧௭||

ஸ௦-வமேஃ-சர்திஶோ விதாரிதாயாஃ, விஸர்பாதயஃ ஸ்யுஃ| கோடோ-லோஹிதஂ கடிநஂ ச மண்டலம்| ஆக்ஷிகண்டூபாண்டூநாமாமயேந ஸம்பந்தஃ| வ்யங்காநி-முகே ஶ்யாமாநி மண்டலாநி|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

கண்டூஷதூமாநாஹாரா ரூக்ஷஂ புக்த்வா ததுத்வமஃ| வ்யாயாமஃ ஸ்ருதிரஸ்ரஸ்ய ஶஸ்தஂ சாத்ர விரேசநம்||௧௮|| ஸக்ஷாரலவணஂ தைலமப்யங்கார்தஂ ச ஶஸ்யதே| |௧௯|

ஸ௦-தத்ர கண்டூஷாதயஃ ஶஸ்தாஃ| அநாஹாரஃ-அபோஜநம்| ஏதேஷாஂ த்வந்த்வஃ| ததா ரூக்ஷஂ புக்த்வா, தஸ்ய-ரூக்ஷஸ்ய, உத்வமஃ-சர்தநம்| ஏவஂ ப்ராணோ வாயுஃ ஸ்வமார்கஂ ப்ரத்யேதி| ததோ வ்யாயாமாத்யத்ர ஶஸ்தம்| ததா, க்ஷாரலவணாப்யாஂ யுக்தஂ தைலமப்யங்கார்தஂ ஶஸ்யதே-ஹிதஂ பவதி|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

ஶுக்ராத்தத்ஸ்ரவணஂ குஹ்யவேதநாஶ்வயதுஜ்வராஃ||௧௯|| ஹத்வ்யதாமூத்ரஸங்காங்கபங்கவத்த்யஶ்மஷண்டதாஃ| |௨௦|

ஸ௦-ஶுக்ராத்விதாரிதாத் தஸ்ய-ஶுக்ரஸ்ய ஸ்ரவணம்| ததா, குஹ்யவேதநா-பாயுவஷணமேஹநாநாஂ ஶூலம்| ததா, ஶ்வயதுஃ ப்ரகதத்வாத்குஹ்ய ஏவேதி யோஜ்யம்| வத்திஃ-வர்த்ம| அஶ்மஶப்தேநாஶ்மரீ கத்யதே| ஷண்டதா_ஸ்த்ரீகமநாஶக்தித்வம்|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

தாம்ரசூடஸுராஶாலிபஸ்த்யப்யங்காவகாஹநம்||௨௦|| பஸ்திஶுத்திகரைஃ ஸித்தம் பஜேத்க்ஷீரஂ ப்ரியாஃ ஸ்த்ரியஃ| |௨௧|

ஸ௦-தத்ர தாம்ரசூடாதிகஂ பஜேத்| ததா, பஸ்திஶுத்திகரைஃ கூஷ்மாண்டாதிபிஃ, ஸித்தஂ க்ஷீரஂ பஜேத்| ப்ரியாஶ்ச காந்தாஃ| ப்ரியத்வேந ஹி தத்விஶேஷஂ நிரநுபந்தஂ ரபஸேந ப்ரவர்ததே ஶுக்ரம்|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

வேகரோதிநோ யே ந சிகித்ஸ்யாஃ, தாந்தர்ஶயந்நாஹ | தட்ஶூலார்தஂ த்யஜேத் க்ஷீணஂ விட்வமஂ வேகரோதிநம்||௨௧||

ஸ௦-தட் ச ஶூலஂ ச தாப்யாமார்தஂ-பீடிதம், ததா, க்ஷீணஂக்ஷீணதேஹம், வேகரோதிநஂ த்யஜேத்-ந சிகித்ஸேத்| ததா, விஶஂ யோ வமதி, தஂ ச வேகரோதிநஂ த்யஜேத்|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

அத கிமேத ஏவ ரோகா வேகோதீரணதாரணாத்பவந்தி ? நேத்யாஹ ரோகாஃ ஸர்வேऽபி ஜாயந்தே வேகோதீரணதாரணைஃ| |௨௨|

ஸ௦-ஸர்வேऽபி ரோகா ஜாயந்தே ந கேவலஂ பூர்வோக்தா ஏவ| வேகாநாஂ-புரீஷாதிஸம்பந்திநாஂ, யாந்யுதீரணாநி-அநாகதாநாஂ ப்ரவர்தநாநி, தைஃ| ததா, தேஷாமேவாகதாநாஂ யாநி விதாரணாநிஅநுத்ஸர்கலக்ஷணாநி, தைஃ| அத்ரேயஂ யுக்திஃ-வேகோதீரணதாரணஂ நாம வாயோஃ கர்ம, தஸ்ய க்ரியாவத்த்வாத்| தேந ச வேகோதீரணதாரணலக்ஷணேந ஸ்வகர்மணா ஸ ஏவ வாயுஃ கோப்யதே| ஸ குபிதஃ ஸர்வாநேவ விகாராந் ஜநயதி| ததா சோக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯/௮௫)- "ஶாகாகதாஃ கோஷ்டகதாஶ்ச ரோகா மர்மோர்த்வஸர்வாவயவாங்கஜாஶ்ச| யே ஸந்தி தேஷாஂ ந து கஶ்சிதந்யோ வாயோஃ பரஂ ஜந்மநி ஹேதுரஸ்தி|| விட்ஶ்லேஷ்மபித்தாதிமலோச்சயாநாஂ விக்ஷேபஸஂஹாரகரஃ ஸ யஸ்மாத்" இதி|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

நிர்திஷ்டஂ ஸாதநஂ தத்ர பூயிஷ்டஂ யே து தாந் ப்ரதி||௨௨|| ததஶ்சாநேகதா ப்ராயஃ பவநோ யத்ப்ரகுப்யதி| அந்நபாநௌஷதஂ தஸ்ய யுஞ்ஜீதாதோऽநுலோமநம்||௨௩||

ஸ௦-தத்ர-தேஷு வேகோதீரணதாரணோத்தேஷு ஸர்வேஷு மத்யே, யே து பூயிஷ்டஂ-பாஹுல்யேந பவந்தி குல்மோதாவர்தாதயஃ, தாந் ப்ரதி "வர்த்யப்யங்க" இத்யாதிநா, ஸாதநஂ நிர்திஷ்டஂ-சிகித்ஸோக்தா| ததஶ்ச-வேகோதீரணதாரணாத், அநேகதாவாயுர்யஸ்மாத்குப்யதி| அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, தஸ்யாநுலோமநஂ-மார்கயோஜகஂ, அந்நபாநௌஷதஂ யுஞ்ஜீத| யத்யபி வேகோதீரணதாரணாத் "ஸர்வே ரோகா ஜாயந்தே" இத்யுக்தம்| ததாபி, யதா வேகதாரணாச்சிரகாலபாவிநஃ ஸப்ரத்யபாயா ரோகா பவந்தி, ந ததோதீரணாத்| அத ஏவ தந்த்ரகாரோऽதோவாதஸ்ய ரோதேநாமீரோம்கா பவந்தி, ஶகதோ ரோதாதமீ பவந்தீத்யுவாச| ந து ததுதீரணாதமீ ரோகா பவந்தீதி| ப்ராயோக்ரஹணஂ க்வசித் கபாதேரபி ப்ரகோப இதி ஸமாபாதயதி| ததா ச வமிநிக்ரஹே உக்தம் "விஸர்பகோடகுஷ்டாக்ஷி" இத்யாதி| தத்ர "கண்டூஷதூமாநாஹாராஃ" இத்யாதிசிகித்ஸா| ந சைவஂரூபோ விதிர்வாயாவுபதிஶ்யதே| தஸ்மாத்ப்ராயோக்ரஹணம்|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

யதி வேகரோதாத்ரோகா ஜாயந்தே, தர்ஹி லோபாதீநாமபி நரகாதிஹேதூநாஂ வேகா ந தார்யா இதி ப்ராப்தே ஸதீதமாஹ தாரயேத்து ஸதா வேகாந் ஹிதைஷீ ப்ரேத்ய சேஹ ச| லோபேர்ஷ்யாத்வேஷமாத்ஸர்யராகாதீநாஂ ஜிதேந்த்ரியஃ||௨௪||

ஸ௦-துஶப்தோऽவதாரணே| ஸதா-ஸர்வகாலம், லோபேர்ஷ்யாதீநாஂ வேகாந் தாரயேதேவ| ஹிதைஷீ-யஃ புருஷஃ ஸ்வஹிதமிச்சந்| க்வ ? ப்ரேத்ய சேஹ ச,-பரலோகே ததேஹலோகே ச| கிம்பூதஃ ஸந் ? ஜிதாநி-தாந்தாநி, இந்த்ரியாணி-மநஃஷஷ்டாநி சக்ஷுராதீநி, விஷயாணாமநபிலாஷுகதயா யேந, ஸ ஜிதேந்த்ரியஃ| ஜிதேந்த்ரியஶப்தேந லோபாதிவேகவிதாரணே உபாயஂ தர்ஶயதி| ஜிதேந்த்ரிய ஏவைதாந் தாரயிதுஂ ஶக்தோ நாந்ய இத்யர்தஃ| லோபஃ-கஹதஷ்ணேத்யாதிஃ| ஈர்ஷ்யா-அஸூயா| த்வேஷோ-வைரம்| மாத்ஸர்யஂ-பரகுணாஸஹிஷ்ணுத்வம்| ராகஃ-ப்ரீதிஃ| ஆதிஶப்தேநாபித்யாதிபரிக்ரஹஃ| ப்ரேத்யேஹ சேதி கர்தவ்யே த்விஶ்சகாரகரணஂ லோபாதீநாஂ வேகவிதாரணேந ப்ரேத்ய ததாऽஸ்மிந் லோகே துல்யகக்ஷத்வஜ்ஞாபநார்தம்| அந்யதா ப்ரேத்யேத்யஸ்ய பூர்வநிர்தேஶாத்பூயஸைஷாஂ லோபாதீநாஂ விதாரணஂ ப்ரேத்ய ஹிதம், ந ததேஹ லோகே| பஶ்சாந்நிர்திஷ்டத்வாத்|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

அந்யச்ச ஹிதைஶீ கிஂ குர்யாத் ? இத்யாஹ யதேத ச யதாகாலஂ மலாநாஂ ஶோதநஂ ப்ரதி| அத்யர்தஸஞ்சிதாஸ்தே ஹி த்தாஃ ஸ்யுர்ஜீவிதச்சிதஃ||௨௫||

ஸ௦-மலாநாஂ-வாதபித்தஶ்லேஷ்மபுரீஷாதீநாம், யதாகாலஂ ஶோதநஂ ப்ரதி யதேத-யத்நஂ குர்யாத்| யோ யஸ்ய மலஸ்ய ஶோதநகாலஃ, ஸ தஸ்மிந்காலே ஶோதநீய இத்யர்தஃ| கிமர்தஂ மலாநாஂ ஶோதநஂ கார்யம் ? இத்யாஹ-அத்யர்தேத்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், தே-மலாஃ, அத்யர்தஸஞ்சிதாஃ-அதிஶயேந ஸ்வஸ்தாநேவத்திஂ கதாஃ, குதோऽப்யாஹார விஹாரரூபாத் கோபஹேதோஃ குத்தாஃ-குபிதாஃ ஸந்தஃ, கதாசிஜ்ஜீவிதச்சிதஃ ஸ்யுஃ-பவேயுஃ| தஸ்மாத்தே ஶோதநீயாஃ| அத்யர்தஸஞ்சிதக்ரஹணேநைதத்த்யோதயதி| யத்யேதே மலா அத்யர்தஸஞ்சிதாஃ ஸ்யுஃ, ததைவ தேஷாமந்யோபக்ரமேப்யஃ ஶோதநாக்ய உபக்ரமோ ஜ்யாயாந்| லங்கநபாசநே தூபக்ரமமாத்ரே|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

ததேவைதச்சேதஸி கத்வா, "தோஷாஃ" இத்யாதி, க்ரந்தகதுவாச தோஷாஃ கதாசித்குப்யந்தி ஜிதா லங்கநபாசநைஃ| யே து ஸஂஶோதநைஃ ஶுத்தா ந தேஷாஂ புநருத்பவஃ||௨௬||

ஸ௦-தோஷாஃ-வாதாதயஃ, லங்கநபாசநைர்ஜிதாஃ-ப்ரகதிஂ ப்ராபிதாஃ ஸந்தஃ, கதாசித்-கஸ்மிந்நபி காலே, குப்யந்தி| யே புநஃ ஸஂஶோதநைஃ ஶுத்தாஸ்தேஷாஂ ந புநருத்பவஃ-உத்தாநஂ ந பவதி|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

யதாக்ரமஂ யதாயோகமத ஊர்த்வஂ ப்ரயோஜயேத்| ரஸாயநாநி ஸித்தாநி வஷ்யயோகாஂஶ்ச காலவித்||௨௭||

ஸ௦- காலவித்-வைத்யஃ, அதஃ-ஸஂஶோதநாதூர்த்வஂ ரஸாயநாநி ப்ரயோஜயேத்| காலஶப்தோ தேஶபலஶரீராஹாரஸாத்ம்யஸத்த்வப்ரகதீநாமுபலக்ஷணார்தஃ| ந ஹி காலமாத்ரவித் ரஸாயநப்ரயோகஂ ஸம்யக்விதா பயிதுஂ ஶக்தஃ| கிம்பூதாநி ரஸாயநாநி ? ஸித்தாநி,-பஹுஶோ தஷ்டப்ரத்யயாநி ப்ராஹ்மவாஸிஷ்டாதீநி| கதஂ யோஜயேத் ? இத்யாஹ-யதா-க்ரமமிதி| யதாக்ரமஂ யதாயோகமித்யநேந ரஸாயநவாஜீகரணோக்தஂ ஸ்மாரயதி| தத்ரைஷ ரஸாயநக்ரமஃ (ஹ. உ. அ. ௩௯/௧௧)- "ஹரீதகீமாமலகஂ ஸைந்தவஂ நாகரஂ வசாம்|" இத்யாரப்ய யாவத் "இத்தஂ ஸஂஸ்கதகோஷ்டஸ்ய ரஸாயநமுபாஹரேத்|" இதி| ஏததுக்தஂ பவதி| யத்யப்யேவஂ வமநவிரேசநாஸ்தாபநாநுவாஸநநாவநைஃ பஞ்சபிரபி கர்மபிஃ ஸஂஸ்கதோர்த்வாதஃஸகலகாயஃ, ததாப்யேஷ ரஸாயநிகோ பூயஃ ஶரீரஸஂஸ்காரஃ கரணீயஃ| தஸ்ய தத்பூர்வகத்வாத்| அத ஏவ ஸஂஶுத்ததேஹோऽயமிதி கத்வா த்ரிவத்தந்த்யாதீநதிவிரேசநாத்மகாந்நோபதிஶதி| ததா வாஜீகரணேऽப்யாஹ (ஹ. உ. அ. ௪௦/௭)- "அத ஸ்நிக்த விஶுத்தாநாஂ நிருஹாந் ஸாநுவாஸநாந்| கததைலரஸக்ஷீரஶர்கராக்ஷௌத்ரஸஂயுதாந்|| யோகவித்யோஜயேத்பூர்வஂ க்ஷீரமாஂஸரஸாஶிநாம்| ததோ வாஜீகராந் யோகாந்" இதி| ததா, யதாயோகஂ-யோ யஸ்ய யுஜ்யதே , தாதுமித்யர்தஃ| யதா-இதஂ ரஸாயநஂ வாதப்ரகதேர்யோக்யமிதஂ பித்தப்ரகதேரிதஂ ஶ்லேஷ்மப்ரகதேரித்யாதி| ததாऽமுஷ்மிந் தேஶேऽமுஷ்மிந் காலே வாऽமுஷ்மிந் வயஸ்யமுஷ்மிந் தேஹே ரஸாயநஂ யோக்யமிதமிதி யதா யோகார்தஃ| ஏவஂ வஷ்யயோகேऽபி யோஜ்யம்| அத்ர ச ரஸாயநாநி வாதாதபிகாநி யோஜயேத், ந குடீப்ரவேஶிகாநி| ஸ்வஸ்தவத்தாதிகாரத்வாத் தத்விதாநஸ்ய|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

பேஷஜக்ஷபிதே பத்யமாஹாரைர்பஂஹணஂ க்ரமாத்| ஶாலிஷஷ்டிககோதூமமுத்கமாஂஸகதாதிபிஃ||௨௮|| ஹத்யதீபநபைஷஜ்யஸஂயோகாத்ருசிபக்திதைஃ| ஸாப்யங்கோத்வர்தநஸ்நாநநிரூஹஸ்நேஹ பஸ்திபிஃ||௨௯||

ஸ௦-பேஷஜேந க்ஷபிதே-நரே ஶோதநகார்ஷதே ஸதி, ஆஹாரைஃ-போஜ்யைர்பஂஹணஂ பத்யஂ-ஹிதஂ, க்ரமாத்-ந ஸஹஸைவ| கைராஹாரைஃ ? இத்யாஹ-ஶால்யாதிபிஃ| கிம்பூதைஃ ? ஹத்யாநி ச தாநி தீபநாநி பைஷஜ்யாநி-ஔஷதாநி ச ஶுண்டீபிப்பல்யார்த்ரகத்வகேலாதீநி, தைஃ ஸஂயோகோ-மிஶ்ரதா, தஸ்மாத் ஹத்யதீபநபைஷஜ்யஸஂயோகாத், ருசிபக்தீ தததி-அபிலாஷபாகாபுத்பாதயந்தி யே ஶால்யாதயஸ்தை ருசிபக்திதைராஹாரைர்பஂஹணஂ பேஷஜக்ஷபிதே பத்யம்| கிம்பூதைராஹாரைஃ ? ஸாப்யங்கேத்யாதி| ஸஹாப்யங்கதிபிர்வர்தந்த இதி ஸாப்யங்காதய ஆஹாராஸ்தைஃ, ஆஹாரைரப்யங்காதிபிஶ்சேத்யர்தஃ| ஸ்நேஹபஸ்திஃ-அநுவாஸநம்|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

ததா ஸ லபதே ஶர்ம ஸர்வபாவகபாடவம்| தீவர்ணேந்த்ரியவைமல்யஂ வஷதாஂ தைர்க்யமாயுஷஃ||௩௦||

ஸ௦-ததா-தேந ப்ரகாரேண பூர்வஂ ஶோதநஂ ததோ பஂஹணஂ ததோ ரஸாயநப்ரயோக இத்யேவஂரூபேண, ஸஃ-ஶோதநாதிஸேவீ புருஷஃ, ஶர்ம-ஸ்வாஸ்த்யஂ, லபதே| ததா ஸர்வேத்யாதி| ஸர்வே ச தே பாவகாஶ்ச ஸர்வபாவகாஃ, தேஷாஂ பாடவஂ-ஶக்திஂ லபதே| தத்ர (ஹ. ஶா. அ. ௩/௫௯)-"பௌமாப்யாக்நேயவாயவ்யாஃ பஞ்சோஷ்மாணஃ ஸநாபஸாஃ" இதி பஞ்ச மஹாபூதாக்நயஃ, ஸப்த தாத்வக்நயஃ, த்ரயோதஶோ ஜாடராக்நிரிதி| தீவர்ணேத்யாதி| தீவர்ணயோஶ்சக்ஷுராதீந்த்ரியாணாஂ ச வைமல்யஂ லபதே| ததா, வஷதாஂ-ஸ்த்ரீகமநஸாமர்த்யஂ லபதே| ததா, தைர்த்யமாயுஷஃ-ஜீவிதஸ்யாதிக்யஂ லபதே|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

அதுநாऽऽகந்துரோகாந் ஸோபக்ரமாந்நிர்திஶதி யே பூதவிஷவாய்வக்நிக்ஷதபங்காதிஸம்பவாஃ| ராகத்வேஷபயாத்யாஶ்ச தே ஸ்யுராகந்தவோ கதாஃ||௩௧||

ஸ௦-பூதாநி ச விஷஂ ச வாயுஶ்சாக்நிஶ்ச க்ஷதஂ ச பங்கஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| த ஆதிர்யேஷாமாகந்துகரோகஹேதூநாஂ த ஏவம், தேப்யஃ ஸம்பவோ யேஷாமாகந்துககதாநாஂ ஜ்வராதீநாஂ தே பூதாதிஸம்பவா ஆகந்தவோ ரோகாஃ ஸ்யுஃ| ஆகந்துஹேதுப்ரபவத்வாதாகந்தவோ கதா உச்யந்த இத்யர்தஃ| ந கேவலமேத ஏவ கதாஃ, கிந்து ராகத்வேஷபயாத்யாஶ்சாகந்தவோ கதாஃ ஸ்யுஃ|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

அதுநைஷாஂ சிகித்ஸாஂ நிர்திஶதி த்யாகஃ ப்ரஜ்ஞாபராதாநாமிந்த்ரியோபஶமஃ ஸ்மதிஃ| தேஶகாலாத்மவிஜ்ஞாநஂ ஸத்வத்தஸ்யாநுவர்தநம்||௩௨|| அதர்வவிஹிதா ஶாந்திஃ ப்ரதிகூலக்ரஹார்சநம்| பூதாத்யஸ்பர்ஶநோபாயோ நிர்திஷ்டஶ்ச பதக் பதக்||௩௩|| அநுத்பத்த்யை ஸமாஸேந விதிரேஷஃ ப்ரதர்ஶிதஃ| நிஜாகந்துவிகாராணாமுத்பந்நாநாஂ ச ஶாந்தயே||௩௪||

ஸ௦-ப்ரஜ்ஞாயா அபராதாஃ-அஸாத்வாசரணாநி, தேஷாஂ த்யாகஃ| ததா, இந்த்ரியாணாஂ-சக்ஷுராதீநாமுபஶமோ-ரூபதிவிஷயேऽதிப்ரவத்தாநாஂ ஸஂயமநம், அஶுபரூபே வா விஷயே ப்ரவத்தாநாஂ ஸஂயமநம், அலோலுபதேத்யர்தஃ| ததா, ஸ்மதிஃ-அதீதார்தாதிஸ்மரணம்| தேஶேத்யாதி| ததா, தேஶாதீநாஂ விஜ்ஞாநம்| தேஶோ-ஜாங்கலாதிஃ, காலஃ-ஶீதாதிஃ, ஆத்மா ச-வாதப்ரகத்யாதிஃ, ஏஷாஂ விஜ்ஞாநஂ-அவபோதஃ| ததா ச, ஸதாஂ வத்தஂ-சரிதஂ ஸத்வத்தம், தஸ்யாநுவர்தநஂ-அநுஷ்டாநம்| நிஜாநாமாகந்தூநாஂ ச விகாராணாமநுத்பத்த்யை-ரோகாணாமநுத்பாதநாய, ஸமாஸேந-ஸங்க்ஷேபேண, விதிரேஷஃ-த்யாகஃ ப்ரஜ்ஞாபராதாநாமித்யாதி ஸத்வத்தஸ்யாநுவர்தநமித்யேவமந்தஃ, ப்ரதர்ஶிதஃ-ஸம்யகுக்தஃ| உத்பந்நாநாமித்யாதி| ச ஸமுச்சயே| ந கேவலஂ நிஜாகந்தூநாஂ ரோகாணாமநுத்பத்த்யை விதிரேஷஃ ப்ரோக்தஃ, யாவதுத்பந்நாநாஂ-ஜாதாநாஂ ச, ஶாந்தயே விதிஃ ப்ரோக்தஃ|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

ஶீதோத்பவஂ தோஷசயஂ வஸந்தே விஶோதநஂ க்ரீஷ்மஜமப்ரகாலே| கநாத்யயே வார்ஷிகமாஶு ஸம்யக் ப்ராப்நோதி ரோகாநதுஜாந்ந ஜாது||௩௫||

ஸ௦-ஶீதஶப்தேந ஹேமந்தஶிஶிராக்யாவதூ த்வாவபி கஹ்யேதே| தத்ரோத்பவோ-ஜந்ம யஸ்ய தோஷசயஸ்யாஸௌ ஶீதோத்பவோ தோஷசயஃ| தஂ வஸந்தே விஶோதயந்-நிர்ஹரந், க்ரீஷ்மஜமப்ரகாலே-வர்ஷாகாலே தோஷசயஂ விஶோதயந், ததா வார்ஷிகஂ கநாத்யயே-ஶரதி தோஷசயஂ விஶோதயந், ஆஶு-யதோக்தஂ காலமநுல்லங்கயந், ஸம்யக்-யதாவத், த்ரிவிதமபி தோஷசயஂ விஶோதயந்நதுஜாந் ரோகாந் ந ஜாது-கதாசித், ப்ராப்நோதி-ஆஸாதயதி| வஸந்தே விஶோதயந்நித்யத்ர வஸந்தப்ராரம்ப ஏவ சைத்ரே மாஸி விஶோதயந்நிதி போத்யம், ப்ரத்யவாயபயாத்| ததா ஹி துத்வயஸஞ்சிதஸ்ய தோஷசயஸ்ய சைத்ரே விஶோதநமக்ரியமாணஂ ரோகாநீகஂ குர்யாத்| கநாத்யயே வார்ஷிகமித்யத்ராத்யந்தகநவிநாஶே ஶரத்பஶ்சிமே பாகே விஶோதயேதிதி போத்யம்| வார்ஷிகோ ஹி தோஷசய ஏகர்துஜ ஏவ| தஸ்மாத்விஶ்ரப்தஂ கத்வா ஸாதாரணே கார்திகே மாஸி ஸ விஶோதயிதுஂ யுக்தஃ| அபி சாக்ரே ஹேமந்தஶிஶிரகாலஜோ தோஷசயோ வஸந்தே ஶோதயிதவ்யஃ| தஸ்மாதாஶ்வயுஜே மாஸி வார்ஷிகோ தோஷசயோ யதி விஶோத்யேத ததாநீமதிதராஂ பஹுரக்ரே தோஷசயஃ ஸ்யாத், காலஸ்ய பஹுத்வாத்| க்ரீஷ்மஜமப்ரகால இத்யத்ர காலக்ரஹணேந வர்ஷாப்ராரம்பமாத்ர ஏவேதி போத்யம்| ததா ச ஶாஸ்த்ரகாரோ வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௩/௩௩)- "ஶ்ராவணே கார்திகே சைத்ரே மாஸி ஸாதாரணே க்ரமாத்| க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமசிதாந்வாய்வாதீநாஶு நிர்ஹரேத்||" இதி|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

நித்யஂ ஹிதாஹாரவிஹாரஸேவீ ஸமீக்ஷ்யகாரீ விஷயேஷ்வஸக்தஃ| தாதா ஸமஃ ஸத்யபரஃ க்ஷமாவா- நாப்தோபஸேவீ ச பவத்யரோகஃ||௩௬|| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதா- யாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரோகாநு- த்பாதநீயோ நாம சதுர்தோऽத்யாயஃ||௪||

ஸ௦-நித்யஂ-ஸதைவ, ஹிதாஹாரவிஹாரௌ ஸேவதே தச்சீலோ யஃ ஸ ஏவம்பூதோ நரஃ| ததா, ஸமீக்ஷ்யகாரீ-விமஶ்யவிதாயீ, இதஂ கத்வேதஂ ஸம்பத்யதே, ஏவஂ ச கத்வைதத்ஸம்பத்யதே, ஏவஂ புத்த்வா ஶுபஂ கரோத்யஶுபஂ வர்ஜயதி| ததா, விஷயேஷு-ஶப்தாதிஷு, அஸக்தஃ-அலோலுபஃ| ததா, தாதா-த்யாகவாந்| ததா, ஸமஃ-ஸர்வேஷு பூதேஷு ஸமசித்தஃ| ததா, ஸத்யபரஃ-அபிததவாக்| ததா, க்ஷமாவாந்-யஃ ஶக்தோऽபி கதாபராதஂ தண்டேநாநுரூபேண ந யோஜயதி| ததா, ஆப்தாநுபஸேவதே தச்சீலோ யஃ ஸ ஆப்தோபஸேவீ சாரோகோ பவதி| ந கேவலஂ ப்ராக்தநவித்யநுஷ்டாநேநாரோகஃ ஸம்பத்யதே, யாவதாப்தோபஸேவீ சேதி சஶப்தார்தஃ| "யேஷாஂ த்ரிகாலமமலஂ ஜ்ஞாநமவ்யாஹதஂ ஸதா| ஆப்தாஃ ஶிஷ்டா விபுத்தாஸ்தே தேஷாஂ வாக்யமஸஂஶயம்||" இதி (சரகே ஸூ. அ. ௧௧/௯௮) ஆப்தலக்ஷணமிதி| உபஜாதிவத்தே| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்க- ஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே சதுர்தோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௪||