4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స్వస్థవృత్తేఽప్రవృత్తస్య వేగధారణశీలస్య చ స్వాస్థ్యాసంభవః| అతో వేగధారణప్రతిషేధేన యా రోగానుత్పత్తిస్తామధికృత్యాధ్యాయ ఆరభ్యతే--

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

అథాతో రోగా|1]నుత్పాదనీయాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-వ్యాఖ్యాఽత్ర ప్రథమాధ్యాయవద్బోద్ధవ్యా| రోగాణామనుత్పాదః- అనుత్పాదనం, తస్మై హితో రోగానుత్పాదనీయః| ఉపదర్శనం చేదం| నిదర్శనాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా చోత్పన్నరోగోపశమనీయోఽపి, వాతాదిరోధోత్థానాం రోగాణాముపశమస్యాభ్యుపదేశాత్| తథా చ వక్ష్యతి (అస్మిన్నేవాధ్యాయే శ్లో.34)- "అనుత్పత్త్యై సమాసేన విధిరేషః ప్రదర్శితః| నిజాగంతువికారాణాముత్పన్నానాం చ శాంతయే||" ఇతి|

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

వేగాన్న ధారయేద్వాతవిణ్మూత్రక్షవతృట్క్షుధాం| నిద్రాకాసశ్రమశ్వాసజృంభాశ్రుచ్ఛర్దిరేతసాం||1||

వాతాదీనాం వేగాన్న ధారయేత్| సర్వత్ర ద్వంద్వసమాసః| క్షవః- ఛిక్క| 6 శ్రమో- వ్యాయామాయాసః, తేన శ్వాసః శ్రమశ్వాసః|

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

వాతస్య ప్రాధాన్యాత్తధ్రోధజాన్ రోగాన్ పూర్వం ని 1 దర్శయన్నాహ అధోవాతస్య రోధేన గుల్మోదావర్తరుక్క్లమాః| వాతమూత్రశకృత్సంగదృష్ట్యగ్నివధహృద్గదాః 2 ||2||

స0-అధోవాతస్య రోధేన గుల్మాదయో జాయంతే| ఊర్ధ్వవాతస్య- ఉద్గారరూపస్య రోధాత్ సుఖసాధ్యా అరుచ్యాదయః| అత ఏవాధోవాతరోధాద్యే రోగా అతిప్రత్యపాయరూపా గుల్మాదయః, తేఽత్ర పూర్వం నిర్దిష్టాః| ఉదావర్తః- అర్శోనిదానే వక్ష్యతే| రుక్- పీడా| క్లమో- గ్లానిః| వాతమూత్రశకృత్సంగో- వాతాదీనామప్రవృత్తిః| దృష్టేరగ్నేశ్చ వధో- నాశః| హృద్గదో- హృద్రోగః|

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

శకృతః పిండికోద్వేష్టప్రతిశ్యాయశిరోరుజః| 3 ఊర్ధ్వవాయుః పరీకర్తో హృదయస్యోపరోధనం||3|| ముఖేన విట్ప్రవృత్తిశ్చ పూర్వోక్తాశ్చామయాః స్మృతాః| |4|

స0-శకృతో రోధేన పిండికోద్వేష్టాదయో జాయంతే| ఉద్వేష్టనమివోద్వేష్టః| పిండికోద్వేష్టః| పిండికా-జంఘాకాండస్య పశ్చిమే భాగే పిండాకృతి కఠినం మాంసం| తత్రోద్వేష్టనేనేవ రుగ్భవతీత్యర్థః| ప్రతిశ్యాయః-పీనసః| చః సముచ్చయే| న కేవలమేత ఏవ, యావత్పూర్వోక్తాః-గుల్మాదయశ్చ, స్మృతాః|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| అంగభంగాశ్మరీబస్తిమేఢ్రవంక్షణవేదనాః||4|| మూత్రస్య రోధాత్పూర్వే చ ప్రాయో రోగాః| |5|

స0-మూత్రస్య రోధాదంగభంగాదయో జాయంతే| అంగానాం భంగః స్ఫోటనమివాంగభంగః| బస్త్యాదీనాం వేదనయా సంబంధః| మేఢ్రంశిశ్ర్నం| పూర్వే చ ప్రాయో రోగాః-అధోవాతశకృద్రోధజాః, తేఽపి మూత్రస్య రోధాజ్జాయంతే| ప్రాయోగ్రహణాత్ వాతాదిరోధజాః కేచిదేవోత్పద్యంతే కేచిన్నేతి బోధయతి|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

తదౌషధం| వర్త్యభ్యంగావగాహాశ్చ స్వేదనం బస్తికర్మ చ||5||

స0-తదౌషధం-తేషాం వాతాదిరోధజానాం రోగాణామౌషధం చికిత్సితం భవతి| కిం తత్ ? ఇత్యాహ-వర్తీత్యాది| వర్తిః-మదనఫలాదికృతా ఫలవర్తిసంజ్ఞా| అభ్యంగః-అభ్యంజనం| అవగాహో వాతహరద్రవ్యసాధితే ద్రవే ద్రోణ్యాం నిహితే పాయుదేశస్యావస్థాపనం| స్వేదనం-స్వేదః| బస్తికర్మ-మలప్రవృత్తయే బస్తివిధౌ వక్ష్యమాణం|

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

పురీషరోధోత్థేష్వన్యమప్యసాధారణముపక్రమమాహ అన్నపానం చ విడ్భేది విడ్రోధోత్థేషు యక్ష్మసు| |6|

స0-పురీషవేగధారణజేషు యక్ష్మసు-రోగేషు, విశః-పురీషస్య, భేది-భేదకమన్నపానం యావకమస్తువాస్తుకాదికమౌషధం| చశబ్దాత్పూర్వోక్తం వర్త్యాది చ|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

మూత్రజేషు తు పానే చ ప్రాగ్భక్తం శస్యతే ఘృతం||6|| జీర్ణాంతికం చోత్తమయా మాత్రయా యోజనాద్వయం| అవపీడకమేతచ్చ సంజ్ఞితం|7|

స0-మూత్రరోధజేషు పునః ప్రాగ్భక్తం-భోజనాత్పూర్వం, ఘృతం పానే శస్యతే| జీర్ణాంతికం ఘృతం చ శస్యతే| కథం ? ఉత్తమయా మాత్రయా-అహోరాత్రజరణలక్షణయా| యోజనాద్వయమేతచ్చావపీడకసంజ్ఞితం-అవపీడకముచ్యతే| యోజనయోర్ద్వయం యోజనాద్వయం,-ప్రాగ్భక్తస్నేహయోజనా జీర్ణాంతికస్నేహయోజనా చ| తత్ర, ప్రాగ్భక్తం-యత్ర ఘృతపానసమనంతరం భక్తం భుజ్యతే, జీర్ణాంతికం-యత్ హ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణే ఘృతం ప్రయుజ్యతే| ప్రదేశాంతరేష్వవపీడకశబ్దేన యోజనాద్వయమేతదస్మింస్తంత్రే వేద్యం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. చి. అ. 8/124)- "రసైః కోష్ణైశ్చ సర్పిర్భిరవపీడకయోజితైః" ఇతి| తథాఽష్టాంగావతారే మూత్రోదావర్తచికిత్సాయాం-"అవపీడకసర్పిశ్చ విశేషాన్మూత్రజే గదే" ఇతి| నను, వేగధారణేన బాహుల్యేన మరుత ఏవ కోపః| తథా చ వక్ష్యతి (అస్మిన్నేవాధ్యాయే శ్లో.23)- "తతశ్చానేకధా ప్రాయః పవనో యత్ప్రకుప్యతి" ఇతి| పవనవిజయే చ తైలం యథా వరం న తథా ఘృతం| అతస్తైలస్యైవావపీడకయోజన మత్రోచితం, న సర్పిషః| అత్రోచ్యతే| తైలస్య వాతజితోఽపి బద్ధవిట్కాల్పమూత్రస్వభావత్వాదత్రాయోగ్యం పానం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ.సూ.అ. 5/55)- "తైలం స్వయోనివత్" ఇత్యారభ్య యావత్ "బద్ధవిట్కం" ఇతి| స్వయోనివదిత్యుక్తేశ్చాల్పమూత్రత్వం| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 6/21)- "ఉష్ణస్త్వచ్యో హిమః స్పర్శే కేశ్యో బల్యస్తిలో గురుః| అల్పమూత్రః" ఇతి| తదేవం తైలస్య బద్ధవిట్కాల్పమూత్రస్వభావతయా తదీయోఽవపీడకో మూత్రరోధోత్థేషు రోగేష్వౌషధత్వేన న యుక్తః, అపి తు సర్పిష ఏవ యుక్తః|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ధారణాత్పునః||7|| ఉద్గారస్యారుచిః కంపో విబంధో హృదయోరసోః| ఆధ్మానకాసహిధ్మాశ్చ హిధ్మావత్తత్ర భేషజం||8||

స0-పునరితి వ్యతిరేకే| ఉద్గారస్య ధారణాదరుచ్యాదయో భవంతి| ఉరో-వక్షః, తస్యాధో హృదయం, తయోర్విబంధః-అంతస్తంభ ఇవ| తత్ర-తేషు రోగేషు, హిధ్మావద్భేషజం-శ్వాసహిధ్మాచికిత్సితే హిధ్మాయాశ్చికిత్సితం వక్ష్యతి|

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

శిరోర్తీంద్రియదౌర్బల్యమన్యాస్తంభార్దితం క్షుతేః| |9|

స0-క్షుతేః-క్షవథోః, ధారణాచ్ఛిరోర్త్యాదయః స్యుః| దుర్బలస్య భావో దౌర్బల్యం, గుణవచనేత్యాదినా ష్యఞ్| ఇంద్రియాణాం-దర్శనాదీనాం, దౌర్బల్యం-విషయగ్రహణాశక్తిత్వం, ఇంద్రియదౌర్బల్యం| నను చ, పూరణగుణేత్యాదినా సమాసప్రతిషేధేన భవితవ్యం| అత్రోచ్యతే| య ఏవ గుణశబ్దా గుణినావచ్ఛిన్నా గుణమాత్రే వర్తంతే కదాచిద్ గుణిన్యపి, త ఏవ ప్రతిషేధస్య విషయాః| యథా-పటస్య శుక్లో, గుడస్య మధురః, ఇత్యాదయః| యే తు గుణమాత్ర ఏవ వర్తంతే న గుణిని, తే సమాసస్య యథా-పటహశబ్దః, పుత్రస్పర్శః, కన్యారూపం, ద్రాక్షారసః, చందనగంధ ఇత్యాదయః| తథేంద్రియదౌర్బల్యమిత్యాదావపి భావప్రత్యయాంతస్య సదా వ్యతిరేకకారణత్వాద్గుణాభిధాయిత్వమేవ| తస్మాదేవమాదౌ "తత్స్థైశ్చ గుణైః షష్ఠీ సమస్యతే" ఇతి సమాసః| తస్యాయమర్థః-తేషు గుణేష్వేవ తిష్ఠంతీతి తత్స్థాః| ఏతదుక్తం భవతి-గుణ ఏవ యే గుణా వర్తంతే న ద్రవ్యాత్మని, తైః సహ షష్ఠీ సమస్యత ఇతి| శుక్లాదిశబ్దానాం తు కదాచిద్ద్రవ్యవృతిత్వాత్ సామానాధికరణ్యేనాపి వృత్తిర్ద్దష్టా| యథా-శుక్లః పట ఇతి| గుణవృత్తిత్వాచ్చ వైయధికరణ్యేనాపి| యథా-పటస్య శుక్ల ఇతి| తదేషాం ప్రతిషేధవిషయత్వం| పటహశబ్దాదీనాం తు తత్స్థత్వాత్సమాసవిషయత్వమితి స్థితం| నన్వేవం సతి బలాకాయాః శౌక్ల్యమిత్యత్రాపి పూర్వోక్తాన్న్యాయాత్సమాసః ప్రాప్నుయాత్| అత్రోచ్యతే| భాష్యకారవచనాన్న భవిష్యతి| స హి "గుణవచనగ్రహణమేవ కస్మాన్న క్రియతే" ఇత్యుక్త్వాఽభ్యధాత్-"బలాకాయాః శౌక్ల్యమిత్యత్రాపి యథా స్యాత్" ఇతి సమాసస్యాత్రాభావః| అర్దితం-వాతవ్యాధినిదానే వక్ష్యతే|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

తీక్ష్ణధూమాంజనాఘ్రాణనావనార్కవిలోకనైః||9|| ప్రవర్తయత్క్షుతిం సక్తాం స్నేహస్వేదౌ చ శీలయేత్| |10|

స0-క్షుతిం సక్తాం-అప్రవర్తమానాం, తీక్ష్ణధూమాదిభిః ప్రవర్తయేత్| తీక్ష్ణధూమో-ధూమపానవిధౌ వక్ష్యతే| తీక్ష్ణం చాంజనంఅక్షిరోగేషు| తీక్ష్ణాఘ్రాణాం-యన్నాసయా మరీచాదిగ్రహణం| తీక్ష్ణం నావనం-నస్యవిధౌ వక్ష్యతి| స్నేహశ్చ స్వేదశ్చ తౌ చ శీలయేత్-అభ్యసేత్| క్షుతిం క్షుతం| సుశ్రుతే చోక్తం (శా. అ. 4/50 టీకాయాం)- "ప్రాణోదానౌ సమౌ స్యాతాం మూర్ధ్ని స్రోతఃపథే స్థితౌ| నస్తః ప్రవర్తతే శబ్దః క్షుతం తచ్చ వినిర్దిశేత్||" ఇతి|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

శోషాంగసాదబాధిర్యసమ్మోహభ్రమహృద్గదాః||10|| తృష్ణాయా నిగ్రహాత్తత్ర శీతః సర్వో విధిర్హితః| |11|

స0-తృష్ణాయా నిగ్రహాత్-నిరోధాత్, శోషాదయో భవంతి| తత్ర-తృష్ణాయా రోధజేషు వికారేషు, సర్వః శీతో విధిః-స్నానాన్నపానాదికో హితః|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

అంగభంగారుచిగ్లానికార్శ్యశూలభ్రమాః క్షుధః||11|| తత్ర యోజ్యం లఘు స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ భోజనం| |12|

స0-క్షుధ ఇతి-నిగ్రహాదిత్యనువృత్తిః, నిగ్రహాపేక్షయా షష్ఠీ| ఏవం నిద్రాయా ఇత్యత్రాపి యోజ్యం| క్షుధో-బుభుక్షాయాః, నిగ్రహాదంగభంగాదయః షట్ భవంతి| సామాన్యేనాపి శూలశబ్దనిర్దేశే పక్వాశయగతః శూలో గృహ్యతే| క్షుద్వేగనిగ్రహేణ నిరావరణః ప్రభంజనః కుప్యతి| తస్య చ స్థాన పక్వాశయః| వక్ష్యతి హి (హృ. సూ. అ. 12/1)- "పక్వాశయకటీ" ఇత్యారభ్య యావత్ "పక్వాధానం విశేషతః" ఇతి| తత్ర-క్షున్నిగ్రహే, భోజనం లఘు స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ యోజ్యం|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

నిద్రాయా మోహమూర్ధాక్షిగౌరవాలస్యజృంభికాః||12|| ఆంగమర్దశ్చ, తత్రేష్టః స్వప్నః సంవాహనాని చ| |13|

స0-నిద్రాయా నిగ్రహాన్మోహాదయో భవంతి| తత్ర-నిద్రావేగరోధోత్థే వికారే, స్వప్న ఇష్టః| సంవాహనాని-స్వల్పాని మర్దనాని చ|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

కాసస్య రోధాత్తద్వృద్ధిః శ్వాసారుచిహృదామయాః||13|| శోషే హిధ్మా చ, కార్యోఽత్ర కాసహా సుతరాం విధిః| |14|

స0-కాసస్య-కాసవేగస్య, రోధాత్తద్వృద్ధిః తస్య-కాసస్య వృద్ధిః-ఆధికయ స్యాత్| తథా, శ్వాసాదయః| తత్ర కాసహాకాసచికిత్సితోక్తః, సుతరాం-అతిశయేన, విధిః కార్యః|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

గుల్మహృద్రోగసమ్మోహాః శ్రమశ్వాసాద్విధారితాత్||14|| హితం విశ్రమణం తత్ర వాతఘ్నశ్చ క్రియాక్రమః| |15|

స0-శ్రమేణ-అధ్వవ్యాయామాదినా సాహసేన, సద్యో జాతః శ్వాసః శ్రమశ్వాసః| తస్మాద్విధారితాత్-తద్వేగరోధాత్, గుల్మాదయః స్యుః| తత్ర విశ్రమణం హితం| వాతఘ్నశ్చ క్రియాక్రమో హితః|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| జృంభాయాః క్షవవద్రోగాః, సర్వశ్చానిలజిద్విధిః||15||

స0-జృంభాయా రోధాత్ క్షుతివద్రోగాః| తత్ర సర్వా చ వాతఘ్నీ క్రియా, హితేతి శేషః| జృంభా-ముఖవికాసో గాత్రవినామః|

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

పీనసాక్షిశిరోహృద్రుఙ్మన్యాస్తంభారుచిభ్రమాః| సగుల్మా బాష్పతస్తత్ర స్వప్నో మద్యం ప్రియాః కథాః||16||

స0-బాష్పతః-అశ్రుణో విధారితాత్, పీనసాదయో భవంతి| పీనసో-నాసాస్రావః| అక్షిశిరోహృదాం రుజా సంబంధః| సగుల్మా ఇతి సశబ్దశ్చార్థే, గుల్మాశ్చేత్యర్థః| తత్ర స్వప్నాదికా చికిత్సా|

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

విసర్పకోఠకుష్ఠాక్షికండూపాండ్వామయజ్వరాః| సకాసశ్వాసహృల్లాసవ్యంగశ్వయథవో వమేః||17||

స0-వమేః-ఛర్దిశో విధారితాయాః, విసర్పాదయః స్యుః| కోఠో-లోహితం కఠినం చ మండలం| ఆక్షికండూపాండూనామామయేన సంబంధః| వ్యంగాని-ముఖే శ్యామాని మండలాని|

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

గండూషధూమానాహారా రూక్షం భుక్త్వా తదుద్వమః| వ్యాయామః స్రుతిరస్రస్య శస్తం చాత్ర విరేచనం||18|| సక్షారలవణం తైలమభ్యంగార్థం చ శస్యతే| |19|

స0-తత్ర గండూషాదయః శస్తాః| అనాహారః-అభోజనం| ఏతేషాం ద్వంద్వః| తథా రూక్షం భుక్త్వా, తస్య-రూక్షస్య, ఉద్వమః-ఛర్దనం| ఏవం ప్రాణో వాయుః స్వమార్గం ప్రత్యేతి| తతో వ్యాయామాద్యత్ర శస్తం| తథా, క్షారలవణాభ్యాం యుక్తం తైలమభ్యంగార్థం శస్యతే-హితం భవతి|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

శుక్రాత్తత్స్రవణం గుహ్యవేదనాశ్వయథుజ్వరాః||19|| హృద్వ్యథామూత్రసంగాంగభంగవృద్ధ్యశ్మషంఢతాః| |20|

స0-శుక్రాద్విధారితాత్ తస్య-శుక్రస్య స్రవణం| తథా, గుహ్యవేదనా-పాయువృషణమేహనానాం శూలం| తథా, శ్వయథుః ప్రకృతత్వాద్గుహ్య ఏవేతి యోజ్యం| వృద్ధిః-వర్ధ్మ| అశ్మశబ్దేనాశ్మరీ కథ్యతే| షంఢతా_స్త్రీగమనాశక్తిత్వం|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

తామ్రచూడసురాశాలిబస్త్యభ్యంగావగాహనం||20|| బస్తిశుద్ధికరైః సిద్ధం భజేత్క్షీరం ప్రియాః స్త్రియః| |21|

స0-తత్ర తామ్రచూడాదికం భజేత్| తథా, బస్తిశుద్ధికరైః కూష్మాండాదిభిః, సిద్ధం క్షీరం భజేత్| ప్రియాశ్చ కాంతాః| ప్రియత్వేన హి తద్విశేషం నిరనుబంధం రభసేన ప్రవర్తతే శుక్రం|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

వేగరోధినో యే న చికిత్స్యాః, తాందర్శయన్నాహ | తృట్శూలార్తం త్యజేత్ క్షీణం విడ్వమం వేగరోధినం||21||

స0-తృట్ చ శూలం చ తాభ్యామార్తం-పీడితం, తథా, క్షీణంక్షీణదేహం, వేగరోధినం త్యజేత్-న చికిత్సేత్| తథా, విశం యో వమతి, తం చ వేగరోధినం త్యజేత్|

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

అథ కిమేత ఏవ రోగా వేగోదీరణధారణాద్భవంతి ? నేత్యాహ రోగాః సర్వేఽపి జాయంతే వేగోదీరణధారణైః| |22|

స0-సర్వేఽపి రోగా జాయంతే న కేవలం పూర్వోక్తా ఏవ| వేగానాం-పురీషాదిసంబంధినాం, యాన్యుదీరణాని-అనాగతానాం ప్రవర్తనాని, తైః| తథా, తేషామేవాగతానాం యాని విధారణానీనుత్సర్గలక్షణాని, తైః| అత్రేయం యుక్తిః-వేగోదీరణధారణం నామ వాయోః కర్మ, తస్య క్రియావత్త్వాత్| తేన చ వేగోదీరణధారణలక్షణేన స్వకర్మణా స ఏవ వాయుః కోప్యతే| స కుపితః సర్వానేవ వికారాన్ జనయతి| తథా చోక్తం (హృ. సూ. అ. 19/85)- "శాఖాగతాః కోష్ఠగతాశ్చ రోగా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాశ్చ| యే సంతి తేషాం న తు కశ్చిదన్యో వాయోః పరం జన్మని హేతురస్తి|| విట్శ్లేష్మపిత్తాదిమలోచ్చయానాం విక్షేపసంహారకరః స యస్మాత్" ఇతి|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

నిర్దిష్టం సాధనం తత్ర భూయిష్ఠం యే తు తాన్ ప్రతి||22|| తతశ్చానేకధా ప్రాయః పవనో యత్ప్రకుప్యతి| అన్నపానౌషధం తస్య యుంజీతాతోఽనులోమనం||23||

స0-తత్ర-తేషు వేగోదీరణధారణోత్థేషు సర్వేషు మధ్యే, యే తు భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన భవంతి గుల్మోదావర్తాదయః, తాన్ ప్రతి "వర్త్యభ్యంగ" ఇత్యాదినా, సాధనం నిర్దిష్టం-చికిత్సోక్తా| తతశ్చ-వేగోదీరణధారణాత్, అనేకధావాయుర్యస్మాత్కుప్యతి| అతః-అస్మాద్ధేతోః, తస్యానులోమనం-మార్గయోజకం, అన్నపానౌషధం యుంజీత| యద్యపి వేగోదీరణధారణాత్ "సర్వే రోగా జాయంతే" ఇత్యుక్తం| తథాపి, యథా వేగధారణాచ్చిరకాలభావినః సప్రత్యపాయా రోగా భవంతి, న తథోదీరణాత్| అత ఏవ తంత్రకారోఽధోవాతస్య రోధేనామీరోంగా భవంతి, శకృతో రోధాదమీ భవంతీత్యువాచ| న తు తదుదీరణాదమీ రోగా భవంతీతి| ప్రాయోగ్రహణం క్వచిత్ కఫాదేరపి ప్రకోప ఇతి సమాపాదయతి| తథా చ వమినిగ్రహే ఉక్తం "విసర్పకోఠకుష్ఠాక్షి" ఇత్యాది| తత్ర "గండూషధూమానాహారాః" ఇత్యాదిచికిత్సా| న చైవంరూపో విధిర్వాయావుపదిశ్యతే| తస్మాత్ప్రాయోగ్రహణం|

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

యది వేగరోధాద్రోగా జాయంతే, తర్హి లోభాదీనామపి నరకాదిహేతూనాం వేగా న ధార్యా ఇతి ప్రాప్తే సతీదమాహ ధారయేత్తు సదా వేగాన్ హితైషీ ప్రేత్య చేహ చ| లోభేర్ష్యాద్వేషమాత్సర్యరాగాదీనాం జితేంద్రియః||24||

స0-తుశబ్దోఽవధారణే| సదా-సర్వకాలం, లోభేర్ష్యాదీనాం వేగాన్ ధారయేదేవ| హితైషీ-యః పురుషః స్వహితమిచ్ఛన్| క్వ ? ప్రేత్య చేహ చ,-పరలోకే తథేహలోకే చ| కింభూతః సన్ ? జితాని-దాంతాని, ఇంద్రియాణి-మనఃషష్ఠాని చక్షురాదీని, విషయాణామనభిలాషుకతయా యేన, స జితేంద్రియః| జితేంద్రియశబ్దేన లోభాదివేగవిధారణే ఉపాయం దర్శయతి| జితేంద్రియ ఏవైతాన్ ధారయితుం శక్తో నాన్య ఇత్యర్థః| లోభః-గృహతృష్ణేత్యాదిః| ఈర్ష్యా-అసూయా| ద్వేషో-వైరం| మాత్సర్యం-పరగుణాసహిష్ణుత్వం| రాగః-ప్రీతిః| ఆదిశబ్దేనాభిధ్యాదిపరిగ్రహః| ప్రేత్యేహ చేతి కర్తవ్యే ద్విశ్చకారకరణం లోభాదీనాం వేగవిధారణేన ప్రేత్య తథాఽస్మిన్ లోకే తుల్యకక్షత్వజ్ఞాపనార్థం| అన్యథా ప్రేత్యేత్యస్య పూర్వనిర్దేశాద్భూయసైషాం లోభాదీనాం విధారణం ప్రేత్య హితం, న తథేహ లోకే| పశ్చాన్నిర్దిష్టత్వాత్|

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

అన్యచ్చ హితైశీ కిం కుర్యాత్ ? ఇత్యాహ యతేత చ యథాకాలం మలానాం శోధనం ప్రతి| అత్యర్థసంచితాస్తే హి ఋద్ధాః స్యుర్జీవితచ్ఛిదః||25||

స0-మలానాం-వాతపిత్తశ్లేష్మపురీషాదీనాం, యథాకాలం శోధనం ప్రతి యతేత-యత్నం కుర్యాత్| యో యస్య మలస్య శోధనకాలః, స తస్మింకాలే శోధనీయ ఇత్యర్థః| కిమర్థం మలానాం శోధనం కార్యం ? ఇత్యాహ-అత్యర్థేత్యాది| హి-యస్మాత్, తే-మలాః, అత్యర్థసంచితాః-అతిశయేన స్వస్థానేవృద్ధిం గతాః, కుతోఽప్యాహార విహారరూపాత్ కోపహేతోః కుద్ధాః-కుపితాః సంతః, కదాచిజ్జీవితచ్ఛిదః స్యుః-భవేయుః| తస్మాత్తే శోధనీయాః| అత్యర్థసంచితగ్రహణేనైతద్ద్యోతయతి| యద్యేతే మలా అత్యర్థసంచితాః స్యుః, తదైవ తేషామన్యోపక్రమేభ్యః శోధనాఖ్య ఉపక్రమో జ్యాయాన్| లంఘనపాచనే తూపక్రమమాత్రే|

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

తదేవైతచ్చేతసి కృత్వా, "దోషాః" ఇత్యాది, గ్రంథకృదువాచ దోషాః కదాచిత్కుప్యంతి జితా లంఘనపాచనైః| యే తు సంశోధనైః శుద్ధా న తేషాం పునరుద్భవః||26||

స0-దోషాః-వాతాదయః, లంఘనపాచనైర్జితాః-ప్రకృతిం ప్రాపితాః సంతః, కదాచిత్-కస్మిన్నపి కాలే, కుప్యంతి| యే పునః సంశోధనైః శుద్ధాస్తేషాం న పునరుద్భవః-ఉత్థానం న భవతి|

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

యథాక్రమం యథాయోగమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| రసాయనాని సిద్ధాని వృష్యయోగాంశ్చ కాలవిత్||27||

స0- కాలవిత్-వైద్యః, అతః-సంశోధనాదూర్ధ్వం రసాయనాని ప్రయోజయేత్| కాలశబ్దో దేశబలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతీనాముపలక్షణార్థః| న హి కాలమాత్రవిత్ రసాయనప్రయోగం సమ్యగ్విధా పయితుం శక్తః| కింభూతాని రసాయనాని ? సిద్ధాని,-బహుశో దృష్టప్రత్యయాని బ్రాహ్మవాసిష్ఠాదీని| కథం యోజయేత్ ? ఇత్యాహ-యథా-క్రమమితి| యథాక్రమం యథాయోగమిత్యనేన రసాయనవాజీకరణోక్తం స్మారయతి| తత్రైష రసాయనక్రమః (హృ. ఉ. అ. 39/11)- "హరీతకీమామలకం సైంధవం నాగరం వచాం|" ఇత్యారభ్య యావత్ "ఇత్థం సంస్కృతకోష్ఠస్య రసాయనముపాహరేత్|" ఇతి| ఏతదుక్తం భవతి| యద్యప్యేవం వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసననావనైః పంచభిరపి కర్మభిః సంస్కృతోర్ధ్వాధఃసకలకాయః, తథాప్యేష రసాయనికో భూయః శరీరసంస్కారః కరణీయః| తస్య తత్పూర్వకత్వాత్| అత ఏవ సంశుద్ధదేహోఽయమితి కృత్వా త్రివృద్దంత్యాదీనతివిరేచనాత్మకాన్నోపదిశతి| తథా వాజీకరణేఽప్యాహ (హృ. ఉ. అ. 40/7)- "అథ స్నిగ్ధ విశుద్ధానాం నిరుహాన్ సానువాసనాన్| ఘృతతైలరసక్షీరశర్కరాక్షౌద్రసంయుతాన్|| యోగవిద్యోజయేత్పూర్వం క్షీరమాంసరసాశినాం| తతో వాజీకరాన్ యోగాన్" ఇతి| తథా, యథాయోగం-యో యస్య యుజ్యతే , దాతుమిత్యర్థః| యథా-ఇదం రసాయనం వాతప్రకృతేర్యోగ్యమిదం పిత్తప్రకృతేరిదం శ్లేష్మప్రకృతేరిత్యాది| తథాఽముష్మిన్ దేశేఽముష్మిన్ కాలే వాఽముష్మిన్ వయస్యముష్మిన్ దేహే రసాయనం యోగ్యమిదమితి యథా యోగార్థః| ఏవం వృష్యయోగేఽపి యోజ్యం| అత్ర చ రసాయనాని వాతాతపికాని యోజయేత్, న కుటీప్రవేశికాని| స్వస్థవృత్తాధికారత్వాత్ తద్విధానస్య|

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

భేషజక్షపితే పథ్యమాహారైర్బృంహణం క్రమాత్| శాలిషష్టికగోధూమముద్గమాంసఘృతాదిభిః||28|| హృద్యదీపనభైషజ్యసంయోగాద్రుచిపక్తిదైః| సాభ్యంగోద్వర్తనస్నాననిరూహస్నేహ బస్తిభిః||29||

స0-భేషజేన క్షపితే-నరే శోధనకార్షతే సతి, ఆహారైః-భోజ్యైర్బృంహణం పథ్యం-హితం, క్రమాత్-న సహసైవ| కైరాహారైః ? ఇత్యాహ-శాల్యాదిభిః| కింభూతైః ? హృద్యాని చ తాని దీపనాని భైషజ్యాని-ఔషధాని చ శుంఠీపిప్పల్యార్ద్రకత్వగేలాదీని, తైః సంయోగో-మిశ్రతా, తస్మాత్ హృద్యదీపనభైషజ్యసంయోగాత్, రుచిపక్తీ దదతి-అభిలాషపాకాబుత్పాదయంతి యే శాల్యాదయస్తై రుచిపక్తిదైరాహారైర్బృంహణం భేషజక్షపితే పథ్యం| కింభూతైరాహారైః ? సాభ్యంగేత్యాది| సహాభ్యంగదిభిర్వర్తంత ఇతి సాభ్యంగాదయ ఆహారాస్తైః, ఆహారైరభ్యంగాదిభిశ్చేత్యర్థః| స్నేహబస్తిః-అనువాసనం|

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

తథా స లభతే శర్మ సర్వపావకపాటవం| ధీవర్ణేంద్రియవైమల్యం వృషతాం దైర్ఘ్యమాయుషః||30||

స0-తథా-తేన ప్రకారేణ పూర్వం శోధనం తతో బృంహణం తతో రసాయనప్రయోగ ఇత్యేవంరూపేణ, సః-శోధనాదిసేవీ పురుషః, శర్మ-స్వాస్థ్యం, లభతే| తథా సర్వేత్యాది| సర్వే చ తే పావకాశ్చ సర్వపావకాః, తేషాం పాటవం-శక్తిం లభతే| తత్ర (హృ. శా. అ. 3/59)-"భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః" ఇతి పంచ మహాభూతాగ్నయః, సప్త ధాత్వగ్నయః, త్రయోదశో జాఠరాగ్నిరితి| ధీవర్ణేత్యాది| ధీవర్ణయోశ్చక్షురాదీంద్రియాణాం చ వైమల్యం లభతే| తథా, వృషతాం-స్త్రీగమనసామర్థ్యం లభతే| తథా, దైర్ధ్యమాయుషః-జీవితస్యాధిక్యం లభతే|

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

అధునాఽఽగంతురోగాన్ సోపక్రమాన్నిర్దిశతి యే భూతవిషవాయ్వగ్నిక్షతభంగాదిసంభవాః| రాగద్వేషభయాద్యాశ్చ తే స్యురాగంతవో గదాః||31||

స0-భూతాని చ విషం చ వాయుశ్చాగ్నిశ్చ క్షతం చ భంగశ్చేతి ద్వంద్వః| త ఆదిర్యేషామాగంతుకరోగహేతూనాం త ఏవం, తేభ్యః సంభవో యేషామాగంతుకగదానాం జ్వరాదీనాం తే భూతాదిసంభవా ఆగంతవో రోగాః స్యుః| ఆగంతుహేతుప్రభవత్వాదాగంతవో గదా ఉచ్యంత ఇత్యర్థః| న కేవలమేత ఏవ గదాః, కింతు రాగద్వేషభయాద్యాశ్చాగంతవో గదాః స్యుః|

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

అధునైషాం చికిత్సాం నిర్దిశతి త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామింద్రియోపశమః స్మృతిః| దేశకాలాత్మవిజ్ఞానం సద్వృత్తస్యానువర్తనం||32|| అథర్వవిహితా శాంతిః ప్రతికూలగ్రహార్చనం| భూతాద్యస్పర్శనోపాయో నిర్దిష్టశ్చ పృథక్ పృథక్||33|| అనుత్పత్త్యై సమాసేన విధిరేషః ప్రదర్శితః| నిజాగంతువికారాణాముత్పన్నానాం చ శాంతయే||34||

స0-ప్రజ్ఞాయా అపరాధాః-అసాధ్వాచరణాని, తేషాం త్యాగః| తథా, ఇంద్రియాణాం-చక్షురాదీనాముపశమో-రూపదివిషయేఽతిప్రవృత్తానాం సంయమనం, అశుభరూపే వా విషయే ప్రవృత్తానాం సంయమనం, అలోలుపతేత్యర్థః| తథా, స్మృతిః-అతీతార్థాదిస్మరణం| దేశేత్యాది| తథా, దేశాదీనాం విజ్ఞానం| దేశో-జాంగలాదిః, కాలః-శీతాదిః, ఆత్మా చ-వాతప్రకృత్యాదిః, ఏషాం విజ్ఞానం-అవబోధః| తథా చ, సతాం వృత్తం-చరితం సద్వృత్తం, తస్యానువర్తనం-అనుష్ఠానం| నిజానామాగంతూనాం చ వికారాణామనుత్పత్త్యై-రోగాణామనుత్పాదనాయ, సమాసేన-సంక్షేపేణ, విధిరేషః-త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామిత్యాది సద్వృత్తస్యానువర్తనమిత్యేవమంతః, ప్రదర్శితః-సమ్యగుక్తః| ఉత్పన్నానామిత్యాది| చ సముచ్చయే| న కేవలం నిజాగంతూనాం రోగాణామనుత్పత్త్యై విధిరేషః ప్రోక్తః, యావదుత్పన్నానాం-జాతానాం చ, శాంతయే విధిః ప్రోక్తః|

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

శీతోద్భవం దోషచయం వసంతే విశోధనం గ్రీష్మజమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతి రోగానృతుజాన్న జాతు||35||

స0-శీతశబ్దేన హేమంతశిశిరాఖ్యావృతూ ద్వావపి గృహ్యేతే| తత్రోద్భవో-జన్మ యస్య దోషచయస్యాసౌ శీతోద్భవో దోషచయః| తం వసంతే విశోధయన్-నిర్హరన్, గ్రీష్మజమభ్రకాలే-వర్షాకాలే దోషచయం విశోధయన్, తథా వార్షికం ఘనాత్యయే-శరది దోషచయం విశోధయన్, ఆశు-యథోక్తం కాలమనుల్లంఘయన్, సమ్యక్-యథావత్, త్రివిధమపి దోషచయం విశోధయన్నృతుజాన్ రోగాన్ న జాతు-కదాచిత్, ప్రాప్నోతి-ఆసాదయతి| వసంతే విశోధయన్నిత్యత్ర వసంతప్రారంభ ఏవ చైత్రే మాసి విశోధయన్నితి బోధ్యం, ప్రత్యవాయభయాత్| తథా హి ఋతుద్వయసంచితస్య దోషచయస్య చైత్రే విశోధనమక్రియమాణం రోగానీకం కుర్యాత్| ఘనాత్యయే వార్షికమిత్యత్రాత్యంతఘనవినాశే శరత్పశ్చిమే భాగే విశోధయేదితి బోధ్యం| వార్షికో హి దోషచయ ఏకర్తుజ ఏవ| తస్మాద్విశ్రబ్ధం కృత్వా సాధారణే కార్తికే మాసి స విశోధయితుం యుక్తః| అపి చాగ్రే హేమంతశిశిరకాలజో దోషచయో వసంతే శోధయితవ్యః| తస్మాదాశ్వయుజే మాసి వార్షికో దోషచయో యది విశోధ్యేత తదానీమతితరాం బహురగ్రే దోషచయః స్యాత్, కాలస్య బహుత్వాత్| గ్రీష్మజమభ్రకాల ఇత్యత్ర కాలగ్రహణేన వర్షాప్రారంభమాత్ర ఏవేతి బోధ్యం| తథా చ శాస్త్రకారో వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 13/33)- "శ్రావణే కార్తికే చైత్రే మాసి సాధారణే క్రమాత్| గ్రీష్మవర్షాహిమచితాన్వాయ్వాదీనాశు నిర్హరేత్||" ఇతి|

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

నిత్యం హితాహారవిహారసేవీ సమీక్ష్యకారీ విషయేష్వసక్తః| దాతా సమః సత్యపరః క్షమావా- నాప్తోపసేవీ చ భవత్యరోగః||36|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే రోగాను- త్పాదనీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||

స0-నిత్యం-సదైవ, హితాహారవిహారౌ సేవతే తచ్ఛీలో యః స ఏవంభూతో నరః| తథా, సమీక్ష్యకారీ-విమృశ్యవిధాయీ, ఇదం కృత్వేదం సంపద్యతే, ఏవం చ కృత్వైతత్సంపద్యతే, ఏవం బుద్ధ్వా శుభం కరోత్యశుభం వర్జయతి| తథా, విషయేషు-శబ్దాదిషు, అసక్తః-అలోలుపః| తథా, దాతా-త్యాగవాన్| తథా, సమః-సర్వేషు భూతేషు సమచిత్తః| తథా, సత్యపరః-అబితథవాక్| తథా, క్షమావాన్-యః శక్తోఽపి కృతాపరాధం దండేనానురూపేణ న యోజయతి| తథా, ఆప్తానుపసేవతే తచ్ఛీలో యః స ఆప్తోపసేవీ చారోగో భవతి| న కేవలం ప్రాక్తనవిధ్యనుష్ఠానేనారోగః సంపద్యతే, యావదాప్తోపసేవీ చేతి చశబ్దార్థః| "యేషాం త్రికాలమమలం జ్ఞానమవ్యాహతం సదా| ఆప్తాః శిష్టా విబుద్ధాస్తే తేషాం వాక్యమసంశయం||" ఇతి (చరకే సూ. అ. 11/98) ఆప్తలక్షణమితి| ఉపజాతివృత్తే| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగ- హృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే చతుర్థోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 4||