4. rōgānutpādanīyādhyāyaḥ

Adhikarana rogAnutpAdanIyAdhyAyaScaturthaH (2) · Śloka 2

అథాతో రోగా|1]నుత్పాదనీయాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

Adhikarana vAtAdivegadhAraNaniShedhaH (1) · Śloka 1

వేగాన్న ధారయేద్వాతవిణ్మూత్రక్షవతృట్క్షుధాం| నిద్రాకాసశ్రమశ్వాసజృంభాశ్రుచ్ఛర్దిరేతసాం||1||

Adhikarana adhovAtarodhena gulmAdirogottpattiH (2) · Śloka 2

వాతస్య ప్రాధాన్యాత్తధ్రోధజాన్ రోగాన్ పూర్వం ని 1 దర్శయన్నాహ అధోవాతస్య రోధేన గుల్మోదావర్తరుక్క్లమాః| వాతమూత్రశకృత్సంగదృష్ట్యగ్నివధహృద్గదాః 2 ||2||

Adhikarana shakRuto rodhe piNDakodveShTAdayaH (3-4) · Śloka 4

శకృతః పిండికోద్వేష్టప్రతిశ్యాయశిరోరుజః| 3 ఊర్ధ్వవాయుః పరీకర్తో హృదయస్యోపరోధనం||3|| ముఖేన విట్ప్రవృత్తిశ్చ పూర్వోక్తాశ్చామయాః స్మృతాః| |4|

Adhikarana mUtrasya rodhAda~ggaBa~ggAdayaH (4-5) · Śloka 5

| అంగభంగాశ్మరీబస్తిమేఢ్రవంక్షణవేదనాః||4|| మూత్రస్య రోధాత్పూర్వే చ ప్రాయో రోగాః| |5|

Adhikarana vAtAdirodhajAnAmauShadham (5) · Śloka 5

తదౌషధం| వర్త్యభ్యంగావగాహాశ్చ స్వేదనం బస్తికర్మ చ||5||

Adhikarana purISharodhajAnAmauShadham (6) · Śloka 6

పురీషరోధోత్థేష్వన్యమప్యసాధారణముపక్రమమాహ అన్నపానం చ విడ్భేది విడ్రోధోత్థేషు యక్ష్మసు| |6|

Adhikarana mUtrajAnAmauShadham (6-7) · Śloka 7

మూత్రజేషు తు పానే చ ప్రాగ్భక్తం శస్యతే ఘృతం||6|| జీర్ణాంతికం చోత్తమయా మాత్రయా యోజనాద్వయం| అవపీడకమేతచ్చ సంజ్ఞితం|7|

Adhikarana udgArasya rodhAdarUcyAdayaHudgArarIdhajAnAmauShadham (7-8) · Śloka 8

ధారణాత్పునః||7|| ఉద్గారస్యారుచిః కంపో విబంధో హృదయోరసోః| ఆధ్మానకాసహిధ్మాశ్చ హిధ్మావత్తత్ర భేషజం||8||

Adhikarana kShutirodhAcCirortyAdayaH (9) · Śloka 9

శిరోర్తీంద్రియదౌర్బల్యమన్యాస్తంభార్దితం క్షుతేః| |9|

Adhikarana kShutirodhajAnAmauShadhanam (9-10) · Śloka 10

తీక్ష్ణధూమాంజనాఘ్రాణనావనార్కవిలోకనైః||9|| ప్రవర్తయత్క్షుతిం సక్తాం స్నేహస్వేదౌ చ శీలయేత్| |10|

Adhikarana tRuShNAnirodhAcchoShAdayaHtRuShArodhajAnAmauShadham (10-11) · Śloka 11

శోషాంగసాదబాధిర్యసమ్మోహభ్రమహృద్గదాః||10|| తృష్ణాయా నిగ్రహాత్తత్ర శీతః సర్వో విధిర్హితః| |11|

Adhikarana kShudho rodhAda~ggaBa~ggAdayaH kShudrodhajAnAmauShadham (11-12) · Śloka 12

అంగభంగారుచిగ్లానికార్శ్యశూలభ్రమాః క్షుధః||11|| తత్ర యోజ్యం లఘు స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ భోజనం| |12|

Adhikarana nidrArodhAnmohAdayaH nidrArodhajAnAmauShadham (12-13) · Śloka 13

నిద్రాయా మోహమూర్ధాక్షిగౌరవాలస్యజృంభికాః||12|| ఆంగమర్దశ్చ, తత్రేష్టః స్వప్నః సంవాహనాని చ| |13|

Adhikarana kAsarodhAttadvRuddhiH kAsarodhajAnAmauShadham (13-14) · Śloka 14

కాసస్య రోధాత్తద్వృద్ధిః శ్వాసారుచిహృదామయాః||13|| శోషే హిధ్మా చ, కార్యోఽత్ర కాసహా సుతరాం విధిః| |14|

Adhikarana shramashcAsarodhAdrulmAdayaH shramashcAsarodhajAnAmauShadham (14-15) · Śloka 15

గుల్మహృద్రోగసమ్మోహాః శ్రమశ్వాసాద్విధారితాత్||14|| హితం విశ్రమణం తత్ర వాతఘ్నశ్చ క్రియాక్రమః| |15|

Adhikarana jRumbhAyA rodhAtkShutivadrogAH jRumbhArodhajAnAmauShadham (15) · Śloka 15

| జృంభాయాః క్షవవద్రోగాః, సర్వశ్చానిలజిద్విధిః||15||

Adhikarana bAShparodhAtpInasAdayaH bAShparodhajAnAmauShadham (16) · Śloka 16

పీనసాక్షిశిరోహృద్రుఙ్మన్యాస్తంభారుచిభ్రమాః| సగుల్మా బాష్పతస్తత్ర స్వప్నో మద్యం ప్రియాః కథాః||16||

Adhikarana vamernirodhe visarpAdayaH vamIrodhajAnAmauShadham (17) · Śloka 17

విసర్పకోఠకుష్ఠాక్షికండూపాండ్వామయజ్వరాః| సకాసశ్వాసహృల్లాసవ్యంగశ్వయథవో వమేః||17||

Adhikarana vamIrodhajAnAmauShadham (18-19) · Śloka 19

గండూషధూమానాహారా రూక్షం భుక్త్వా తదుద్వమః| వ్యాయామః స్రుతిరస్రస్య శస్తం చాత్ర విరేచనం||18|| సక్షారలవణం తైలమభ్యంగార్థం చ శస్యతే| |19|

Adhikarana shukrarodhAcCukrastravaNAdayaH (19-20) · Śloka 20

శుక్రాత్తత్స్రవణం గుహ్యవేదనాశ్వయథుజ్వరాః||19|| హృద్వ్యథామూత్రసంగాంగభంగవృద్ధ్యశ్మషంఢతాః| |20|

Adhikarana shukrarodhajAnAM auShadham (20-21) · Śloka 21

తామ్రచూడసురాశాలిబస్త్యభ్యంగావగాహనం||20|| బస్తిశుద్ధికరైః సిద్ధం భజేత్క్షీరం ప్రియాః స్త్రియః| |21|

Adhikarana tRuDArtAdyA vegarodhino na cikitsyAH (21) · Śloka 21

వేగరోధినో యే న చికిత్స్యాః, తాందర్శయన్నాహ | తృట్శూలార్తం త్యజేత్ క్షీణం విడ్వమం వేగరోధినం||21||

Adhikarana vegodIraNadhAraNaiH sarvepi rogAH (22) · Śloka 22

అథ కిమేత ఏవ రోగా వేగోదీరణధారణాద్భవంతి ? నేత్యాహ రోగాః సర్వేఽపి జాయంతే వేగోదీరణధారణైః| |22|

Adhikarana tatra sAdhanamanuktasAdhanAnAM sAmAnyasAdhanam (22-23) · Śloka 23

నిర్దిష్టం సాధనం తత్ర భూయిష్ఠం యే తు తాన్ ప్రతి||22|| తతశ్చానేకధా ప్రాయః పవనో యత్ప్రకుప్యతి| అన్నపానౌషధం తస్య యుంజీతాతోఽనులోమనం||23||

Adhikarana loBAdivegAnAM dhAraNameva (24) · Śloka 24

యది వేగరోధాద్రోగా జాయంతే, తర్హి లోభాదీనామపి నరకాదిహేతూనాం వేగా న ధార్యా ఇతి ప్రాప్తే సతీదమాహ ధారయేత్తు సదా వేగాన్ హితైషీ ప్రేత్య చేహ చ| లోభేర్ష్యాద్వేషమాత్సర్యరాగాదీనాం జితేంద్రియః||24||

Adhikarana vAtAdInAM yathAkAlashodhanam (25) · Śloka 25

అన్యచ్చ హితైశీ కిం కుర్యాత్ ? ఇత్యాహ యతేత చ యథాకాలం మలానాం శోధనం ప్రతి| అత్యర్థసంచితాస్తే హి ఋద్ధాః స్యుర్జీవితచ్ఛిదః||25||

Adhikarana shodhanasya prAdhAnyam (26) · Śloka 26

తదేవైతచ్చేతసి కృత్వా, "దోషాః" ఇత్యాది, గ్రంథకృదువాచ దోషాః కదాచిత్కుప్యంతి జితా లంఘనపాచనైః| యే తు సంశోధనైః శుద్ధా న తేషాం పునరుద్భవః||26||

Adhikarana shodhanAdUrdhvaM rasAyanavAjIkaraNavidhAnam (27) · Śloka 27

యథాక్రమం యథాయోగమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| రసాయనాని సిద్ధాని వృష్యయోగాంశ్చ కాలవిత్||27||

Adhikarana shodhanakShINasya bRuMhaNam (28-29) · Śloka 29

భేషజక్షపితే పథ్యమాహారైర్బృంహణం క్రమాత్| శాలిషష్టికగోధూమముద్గమాంసఘృతాదిభిః||28|| హృద్యదీపనభైషజ్యసంయోగాద్రుచిపక్తిదైః| సాభ్యంగోద్వర్తనస్నాననిరూహస్నేహ బస్తిభిః||29||

Adhikarana SodhanAdiprayogasya Palam (30) · Śloka 30

తథా స లభతే శర్మ సర్వపావకపాటవం| ధీవర్ణేంద్రియవైమల్యం వృషతాం దైర్ఘ్యమాయుషః||30||

Adhikarana AganturogAH (31) · Śloka 31

అధునాఽఽగంతురోగాన్ సోపక్రమాన్నిర్దిశతి యే భూతవిషవాయ్వగ్నిక్షతభంగాదిసంభవాః| రాగద్వేషభయాద్యాశ్చ తే స్యురాగంతవో గదాః||31||

Adhikarana eShAM cikitsA (32-34) · Śloka 34

అధునైషాం చికిత్సాం నిర్దిశతి త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామింద్రియోపశమః స్మృతిః| దేశకాలాత్మవిజ్ఞానం సద్వృత్తస్యానువర్తనం||32|| అథర్వవిహితా శాంతిః ప్రతికూలగ్రహార్చనం| భూతాద్యస్పర్శనోపాయో నిర్దిష్టశ్చ పృథక్ పృథక్||33|| అనుత్పత్త్యై సమాసేన విధిరేషః ప్రదర్శితః| నిజాగంతువికారాణాముత్పన్నానాం చ శాంతయే||34||

Adhikarana malAnAM shodhanakAlAH (35) · Śloka 35

శీతోద్భవం దోషచయం వసంతే విశోధనం గ్రీష్మజమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతి రోగానృతుజాన్న జాతు||35||

Adhikarana hitAhAravihArasevanam (4) · Śloka 4

నిత్యం హితాహారవిహారసేవీ సమీక్ష్యకారీ విషయేష్వసక్తః| దాతా సమః సత్యపరః క్షమావా- నాప్తోపసేవీ చ భవత్యరోగః||36|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే రోగాను- త్పాదనీయో నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||