3. r̥tucaryādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ௦-திநசர்யாத்யாயாநந்தரமதுசர்யாத்யாயஸ்ய உபோத்காதஃ| பூர்வாத்யாயே ஸாமாந்யேந திநசர்யோபதிஷ்டா|

Adhikarana RutucaryAdhyAyastRutIyaH (2) · Śloka 2

துவிஶேஷவஶாச்சாஹாரவிஹாரஸேவநப்ரதிபாதநார்தமதுசர்யாயா ஆரம்ப இத்யாஹ அதாத துசர்யாத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே|௨|

ஸ௦- பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்|

Adhikarana ShaDRutavaH ,uttarAyaNam (1-2) · Śloka 2

அத க தவஃ ? இத்யாஹ மாஸைர்த்விஸஂக்யைர்மாகாத்யைஃ க்ரமாத் ஷடதவஃ ஸ்மதாஃ| ஶிஶிரோऽத வஸந்தஶ்ச க்ரீஷ்மோ வர்ஷாஶரத்திமாஃ||௧|| ஶிஶிராத்யாஸ்த்ரிபிஸ்தைஸ்து வித்யாதயநமுத்தரம்| ஆதாநஂ ச, ததாதத்தே நணாஂ ப்ரதிதிநஂ பலம்||௨||

ஸ௦-மாஸைரித்யாதிநா காலோபவர்ணநமாஹ| நநு, காலோபவர்ணநஂ திநசர்யாயாஂ கஸ்மாந்ந கதம் ? உச்யதே| துகௌரவோத்பாவநார்தம்| தவோ ஹி விஶேஷேணோபயோகிநஃ, விப்ரதிபத்தேஶ்ச| யதா- ஏகே சாதுர்மாஸிகமதுஂ கத்வா ஶீதோஷ்ணவஷ்டிலக்ஷணாந் ஹேமந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாக்யாஂஸ்த்ரீநதூநிச்சந்தி| அபரே து த்விமாஸிகாந் ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தலக்ஷணாந் ஷடதூநிதி| த்வே ஸஂக்யே யேஷாஂ தே த்விஸஂக்யாஃ, தைர்த்விஸஂக்யைஃ| மாக ஆத்யோ யேஷாஂ பால்குநாதீநாஂ த ஏவம்| தைர்த்விஸஂக்யைர்மாகாத்யைர்மாஸைஃ க்ரமாத்- பரிபாட்யா ஷடதவ ஸ்மதாஃ| கே தே ? இத்யாஹ- ஶிஶிராத்யாஃ- ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ| உபசாராதேவ ஷட்த்வே லப்தே ஷட்க்ரஹணஂ பரமதக்ஷேபார்தம்| ததா ஹி- கேசித் த்ரய ஏவ தவ இதி மந்யந்தே| தைஸ்து துபிஸ்த்ரிபிஃ ஶிஶிராதிபிருத்தராயணஂ வித்யாத்- ஜாநீயாத்| அயநமுத்தரஂ- ஸவிதுருத்தரமார்கப்ரதிபத்திஃ, உத்தராயணம் ஆதாநஂ ஜாநீயாத்| ஆதாநமிதி சாந்வர்தஂ நாம இதி ப்ரதிபாதயதி| ததா- தஸ்மிந் காலே, நணாஂ ப்ரதிதிநஂ- அந்வஹஂ, பலமாதத்தே- ஸாரஂ கஹ்ணாதி| கோऽஸௌ ? ப்ரகதத்வாதாதித்யஃ|

Adhikarana balAdAne yuktiH (3-4) · Śloka 4

கயா யுக்த்யா பலமாதத்தே ? இத்யாஹ தஸ்மிந் ஹ்யத்யர்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷா மார்கஸ்வபாவதஃ| ஆதித்யபவநாஃ ஸௌம்யாந் க்ஷபயந்தி குணாந் புவஃ||௩|| திக்தஃ கஷாயஃ கடுகோ பலிநோऽத்ர ரஸாஃ க்ரமாத்| தஸ்மாதாதாநமாக்நேயம்|௪|

ஸ௦-ஆதித்யஶ்ச பவநாஶ்சாதித்யபவநாஃ, தே தஸ்மிந் காலே யஸ்மாத்ஸௌம்யாந்குணாந் புவஃ ஸம்பந்திநஃ க்ஷபயந்தி- விநாஶயந்தி| கீதஶாஸ்தே ? அத்யர்தஂ- அதிஶயேந தீக்ஷ்ணாஶ்சோஷ்ணாஶ்ச ரூக்ஷாஶ்சாத்யர்த- தீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷாஃ| கஸ்மாதேவஂவிதாஸ்தே ? இத்யாஹ- மார்கஸ்வபாவதஃ- வர்த்மஸ்வாபாவ்யாத்| ந ச ஸ்வபாவஃ பர்யநுயோகமர்ஹதி| மார்கஃ- உஷ்ணாஂஶோருத்தரதிக்கமநம்| யதஶ்சாதித்யபவநா ரூக்ஷாஸ்ததஸ்திக்தாதயோ ரஸா பலிநோ பவந்தி| க்ரமாதித்யநேந யதாஸஂக்யமத்ர போதயதி| தேந திக்தஃ ஶிஶிரே, வஸந்தே கஷாயோ, க்ரீஷ்மே கடுகோ, பலீத்யவதிஷ்டதே, ந ஸர்வே திக்தாதய ஏகைகஸ்மிந்நதாவிதி| திக்த இத்யாத்யஸமாஸகரணஂ ஜ்ஞாபநார்தம்| திக்தாதிரேகைகோ பலீ பவதி| த்வௌ து ஸ்வப்ரமாணாவஸ்திதௌ| நைவர்தௌ பதக்பூய திக்தாதேர்பலவத்த்வமித்யர்தஃ| யத ஏவஂ பூமேஃ ஸௌம்யகுணஹாநிர்வர்தநஂ ச ரூக்ஷாணாஂ ரஸாநாம், தஸ்மாத்காரணாதாதாநமாக்நேயம்|

Adhikarana dakShiNAyanam (4-5) · Śloka 5

| தவோ தக்ஷிணாயநம்||௪|| வர்ஷாதயோ விஸர்கஶ்ச| |௫|

ஸ௦-த்ரயோ வர்ஷாதய தவோ தக்ஷிணாயநஂ பகவதோ திவாகரஸ்ய தக்ஷிணதிக்கமநம்| ஸ ச காலோ விஸர்காக்யஃ|

Adhikarana balavisargai yuktiH (5-6) · Śloka 6

யத்பலஂ விஸஜத்யயம்| ஸௌம்யத்வாதத்ர ஸோமோ ஹி பலவாந் ஹீயதே ரவிஃ||௫|| மேகவஷ்ட்யநிலைஃ ஶீதைஃ ஶாந்ததாபே மஹீதலே| ஸ்நிக்தாஶ்சேஹாம்லலவணமதுரா பலிநோ ரஸாஃ||௬||

ஸ௦-யத்- யஸ்மாத், பலமயஂ காலோ விஸஜதி- ததாதி தக்ஷிணாயநாக்யஃ, தஸ்மாத்விஸர்கோऽந்வர்தஸஂஜ்ஞஃ காலஃ| ஹி- யஸ்மாத், அத்ர- விஸர்காக்யே காலே, ஸௌம்யத்வாத்- ஸோமபூயிஷ்டத்வாத், ஸோமோ பலவாந், ததாஶ்ரிதராத்ரிவத்திதர்ஶநாத்| ஹீயதே ரவிஃ- ததாஶ்ரிததிநஹாந்யுபலப்தேர்ஹீநஶக்திஃ ஸம்பத்யதே| கதா ? மஹீதலே- பூபஷ்டே, ஶாந்ததாபே ஸதி| கைஃ ? மேகவஷ்ட்யநிலைஃ ஶீதைஃ| ஶீதைரித்யுபலக்ஷணார்தம், விஸர்ககாலத்வாந்மதுபிஃ ஸ்நிக்தைரபீதி| அத ஏவ ஸ்நிக்தா ரஸா அம்லலவணமதுரா பலிநோ பவந்தி| அத்ராபி க்ரமாதித்யநுவர்ததே| பூர்வவச்ச வ்யாக்யேயம்|

Adhikarana shItAdau balavicAraH (7) · Śloka 7

ஶீதேऽக்ர்யஂ வஷ்டிதர்மேऽல்பஂ பலஂ மத்யஂ து ஶேஷயோஃ| |௭|

ஸ௦-ஶீதஸ்வபாவே காலே ஹேமந்தஶிஶிராக்யே நணாமக்ர்யஂ பலஂ பவதி| வஷ்டிஶ்ச கர்மஶ்ச தஸ்மிந்வஷ்டிகர்மே- வர்ஷாக்ரேஏஷ்மாக்யே காலேऽல்பம்| துரவதாரணே| ஶேஷயோஃ- ஶரத்வஸந்தயோரத்வோர்மத்யமேவ பலம்| நநு, வஸந்தே ஆதாநகாலத்வாதத்யர்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷைராதித்யபவநைஃ ஶோஷ்யமாணேஷு பலவத்திஹேதுஷு புவஃ ஸௌம்யேஷு குணேஷு, கதஂ மத்யபலத்வமிதி ? அத்ர ப்ரூமஃ| வர்ஷாதிஷு த்ரிஷ்வதுஷு பலமுபசிதஂ க்ரமேணைவாபசீயதே| யதா- கஷ்ணபக்ஷே சந்த்ரஃ| தஸ்மாத்தீர்ககாலாநுவத்தஂ பலமுபசிதஂ வஸந்தே க்ரமேணைவாபசீயதே, இதி மத்யபலத்வஂ யுக்தம்| அநேநைவ ஹேதுநா ஶிஶிரேऽக்ர்யபலத்வம்| யதஃ ஸகலேந விஸர்கிணா காலேந யதுபசிதமதிஶயேந பலஂ தத் ஶிஶிரே ப்ராரம்பமாத்ராதாநகாலேऽபசீயமாநமபி பலஂ ந ஹீநஂ லக்ஷ்யதே| யதா- கஷ்ணபக்ஷாதௌ சந்த்ரஃ க்ஷீயமாணஃ, இதி யுக்தமுக்தஂ ஶீதேऽக்ர்யஂ பலஂ வஸந்தே ச மத்யஂ பலமிதி|

Adhikarana hemante~analasya prabalyam hemantacaryA svAdvamlAdisevanam (7-8) · Śloka 8

அத ஏவாஹ ஶாஸ்த்ரகத் | பலிநஃ ஶீதஸஂரோதாத்தேமந்தே ப்ரபலோऽநலஃ||௭|| பவத்யல்பேந்தநோ தாதூந் ஸ பசேத்வாயுநேரிதஃ| அதோ ஹிமேऽஸ்மிந்ஸேவேத ஸ்வாத்வம்லலவணாத்ரஸாந்||௮||

ஸ௦-கில விஸர்காபிவர்த்திதபலத்வாத்புமாந் பலீ பவதி| தஸ்ய பலிநஃ புஂஸோ ஹேமந்தே காலே ஶீதஸஂரோதாத்தேதோரநலோऽக்நிர்பலீ பவதி| யதஃ ஸர்வதஃ ஸ்ரோதோரோதாஜ்ஜாடரோऽக்நிராந்தரைரேவ ஸ்வேரர்சிர்பிரபிவர்ததே| வர்திதஶ்சாஸௌ யுக்தமாஹாரஂ ஸம்யக்பசதி| பக்வாச்சாஹாராத்பலமப்யாதிகஂ ஜாயதே| ஹேமந்தே இத்யநேந ஏதத் த்யோதயதி, அஸ்மிந்நேவ காலே ஶீதஸஂரோதாத் ப்ரபலோऽக்நிர்பவதி, ந து த்வந்தரோபஜநிதஶீதஸஂரோதாத்| ததா ஹி- அந்யர்துஜேந ஶீதேநாக்நிஸாதோ பவதி, யதா- வர்ஷாஸு| தத்ர ஹி வஷ்டிவாதாப்யாஂ பவதி ஶீதம், ந சாக்நிதீப்திஃ| ததா சாஷ்டாங்கஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௪)- "வஷ்டிவாதாகுலே த்வஹ்நி போஜநஂ க்லேதவாதஜித்| பரிஶுஷ்கஂ லகுஸ்நிக்தமுஷ்ணாம்லலவணஂ பஜேத்" இதி| இஹ புநரநேகரூபஂ கௌரவயுக்தஂ போஜநஂ ஶஸ்யதே| வக்ஷ்யதி ஹி- "அதோ ஹிமேऽஸ்மிந்" இத்யாரப்ய யாவத் "ரஸாந் ஸ்நிக்தாந்பலஂ புஷ்டம்" இத்யாதி| ததோக்தம்- "ஊஷ்மா பஹிஃ ப்ரதிஹதோ ஹிமஶீதவாதைரந்தஃ ஶரீரவிவரஂ ப்ரதிபத்யமாநஃ| ஸ்வஸ்தாநபிண்டிதவபுர்பவதி ப்ரசண்டஃ ஶீதேऽநிலாநலஹரோ விதிரிஷ்யதேऽதஃ" இதி| ததா, யத்யபி "தத்ர ஸத்த்வஶரீரோத்தஂ" இத்யாரப்ய யாவத் "ததோர்ஜஸ்கரயோகஜம்" இத்யாதிநா (ஹ.ஶா.அ.௩/௭௮) க்ரந்தேநாஹாரோ யுக்தஜஸ்யைகஸ்யைவ பலஸ்ய ஹேதுரித்யுக்தோ க்ரந்தகதா| ததாऽபி யுக்த்யா நிரூப்யமாணஃ ஸஹஜகாலஜயோரபி பலயோராஹார ஏவ ஹேதுஃ, அநுவத்திஹேதுத்வாத்| ததா ஹ்யாஹாரஂ விநா ஶரீரமேவ ந ஸ்யாத்| ததநயா யுக்த்யா த்ரிவிதமபி பலமாஹாரஜமிதி போத்தவ்யம்| நநு, யதி ப்ரபலோऽநலோ பவதி, ததஃ கிம் ? இத்யாஹ- அல்பேந்தந இத்யாதி| அல்பமிந்தநமாஹாராக்யஂ யஸ்ய ஸோऽல்பேந்தநஃ ஸந், ஸோऽநலோ, தாதூந்- ரஸாதீந் பசேத்| கீதஶஃ ? வாயுநேரிதஃ- வாதோத்தீபிதஃ| அதஃ- அஸ்மாதநந்தரோக்தாத்தேதோரல்பேந்தநத்வே ஸதி தாதுபாகாக்யாத்| அஸ்மிந் ஹிமே ஶீதே ஸ்வாத்வம்லலவணாக்யாந் ரஸாந் ஸேவேத| நாந்யர்துஸம்பவே ஹிம இத்யஸ்யார்தஸ்ய த்யோதநாய (அஸ்மிந்) ஹிம இத்யுக்தம்|

Adhikarana bubhukShitasya prAtareva bhojanam vAtaghnatailAbhya~ggAdi (9-10) · Śloka 10

தைர்க்யாந்நிஶாநாமேதர்ஹி ப்ராதரேவ புபுக்ஷிதஃ| அவஶ்யகார்யஂ ஸம்பாவ்ய யதோக்தஂ ஶேஏலயேதநு||௯|| வாதக்நதைலைரப்யங்கஂ மூர்த்நி தைலஂ விமர்தநம்| நியுத்தஂ குஶலைஃ ஸார்தஂ பாதாகாதஂ ச யுக்திதஃ||௧௦||

ஸ௦-ஏதர்ஹி- ஏதஸ்மிந்காலே, புபுக்ஷிதஃ ப்ராதரேவ- ப்ரத்யுஷஸி, நாந்யகாலே யத்கிஞ்சித்திநாதிக்ராந்தௌ ஸத்யாம், அவஶ்யகார்யஂ- மூத்ரோத்ஸர்காதிகஂ திநசர்யோக்தஂ, ஸம்பாவ்ய- ஸம்பாத்ய, யதோக்தஂ- யதாநிர்திஷ்டம், அநு- பஶ்சத், வாதக்நதைலாப்யங்காதிகஂ ஶீலயேத்| யத்யபி "புபுக்ஷிதஃ, அவஶ்யகர்யஂ ஸம்பாவ்ய யதோக்தஂ ஶீலயேதநு" இத்யுக்தம், ததாபி புபுக்ஷிதேந ந ததாந்யத்கார்யஂ கார்யம், யதா போஜநம்| ததா சோக்தம்- "ஆஹாரகாலே ஸம்ப்ராப்தே யோ ந புங்க்தே புபுக்ஷிதஃ| தஸ்ய ஸீததி காயாக்நிர்நிரிந்தந இவாநலஃ||" இதி| தஸ்மாதௌசித்யாத்புபுக்ஷிதேநாஹாரஃ கார்ய இதி வேத்யம்| நந்வந்யஸ்மிந்நபி காலே புபுக்ஷிதஸ்யைவாஹாராநுஜ்ஞாநாதிஹ புபுக்ஷிதக்ரஹணஂ ந கார்யம்| யுக்தமாஹ பவாந்| கிந்த்வஸ்மிந்காலே ஜாடராக்நிரத்யக்நிச்சாயாநுகாரீ பவதி| ததோऽஸ்ய ஜாடராக்நேரத்யக்நேரிவோபசாரோ யுக்தஃ| யதா (சரகே சி.அ.௧௫/௨௧௯, ஹதயே சி.அ.௧௦/௮௪)- "முஹுர்முஹுரஜீர்ணேऽபி போஜ்யாந்யஸ்யோபஹாரயேத்| நிரிந்தநோऽந்தரஂ லப்த்வா யதைநஂ ந விபாதயேத்||" இதி| அபுபுக்ஷிதஸ்யைவ போஜநாதிகாரித்வமிதி ப்ராந்திநிராஸாயேஹ புபுக்ஷிதக்ரஹணம்| நிஶாநாஂ தைர்க்யாதிதி விஶிஷ்டகாலோபலக்ஷணார்தஂ கதம்| யதாऽத்ர ஹேமந்தே ஶர்வர்யோ தீர்கா ஜாயந்தே, ததைஷ விதிஃ ஸர்வோநுஷ்டேயோ ந ப்ராரப்தமாத்ர ஏவாஸ்மிந்நிதி| நந்வத்ர ஸேவேத ஶீலயேத்பஜேதித்யேகார்தாபிதாயீநி பஹூநி க்ரியாபதாநி கிஂ நிர்திஷ்டாநி ? ஏகேநைவார்தாதிகதேஃ| அத்ர ப்ரூமஃ| கார்யாந்தரஸூசநார்தமேதத்பதத்ரயஂ கதம்| ததா ஹி- "அதோ ஹிமேऽஸ்மிந்ஸேவேத" இத்யத்ர யஃ ஸேவேதஶப்தஃ ஸ இதஂ த்யோதயதி- ஸ்வாத்வம்லலவணரஸாஃ பவநவிஜயார்தமஸ்மிந் காலே நிதராமுபயோக்தவ்யாஃ| ந காதாசித்க ஏஷாமஸ்மிந்நதாவுபயோகோ விதேய இதி| அத ஏவ வாதக்நதைலாப்யங்காதேஃ பதகேஷாஂ ரஸாநாமுபந்யாஸஃ| ததா, "யதோக்தஂ ஶீலயேத்" இத்யத்ர யஃ ஶீலயேதித்யேஷ ஶப்தஃ ஸ வாதக்நதைலாதேஃ ஸர்வஸ்ய துல்யகக்ஷதாஂ த்யோதயதி| ததா, "ப்ராவாராஜிந" இத்யாதௌ யோ பஜேச்சப்தஃ ஸ ஸகலஸ்யாஹாரவிஹாரஶீலநஸ்ய ஶயநவிதேஶ்ச துல்யதாஂ ப்ரதயதி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஸூ.அ.௭/௫௧)- "ஆஹாரஶயநாப்ரஹ்மசர்யைர்யுக்த்யா ப்ரயோஜிதைஃ| ஶரீரஂ தார்யதே நித்யமாகாரமிவ தாரணைஃ||" இதி| வாதக்நதைலைரப்யங்கஂ ஶீலயேத்| தைலஸ்ய ஸர்வஸ்யைவ வாதக்நத்வாத்வாதக்நேதி விஶேஷணமதிஶயப்ரதிபாதநார்தம், தேந பலாதைலாதிபிரிதி போத்யம்| மூர்த்நி தைலஂ-ஶிரோப்யங்காதி| விமர்தநஂ- ஶரீரஸஂவாஹநம், ஏததௌசித்யாதப்யக்தஃ ஸந் ஶீலயேத்| குஶலைஃ- தத்வித்பிஃ ஸார்தஂ, நியுத்தஂ- பாஹுயுத்தஂ, ஶீலயேத்| பாதாகாதஂ- பாதேந விமர்தநம், யுக்தித இத்யநேநார்தஶக்த்யைவ ஶீலநஂ த்யோதயதி| பாஹுயுத்தபாதாகாதயோஶ்சாநப்யக்தஸ்யைவ ஶீலநஂ யுக்தம்|

Adhikarana snAnAdi, mAMsAdisevanam (11-14) · Śloka 14

கஷாயாபஹதஸ்நேஹஸ்ததஃ ஸ்நாதோ யதாவிதி| குங்குமேந ஸதர்பேண ப்ரதிக்தோऽகுருதூபிதஃ||௧௧|| ரஸாந் ஸ்நிக்தாந் பலஂ பஷ்டஂ கௌடமச்சஸுராஂ ஸுராம்| கோதூமபிஷ்டமாஷேக்ஷுக்ஷீரோத்தவிகதீஃ ஶுபாஃ||௧௨|| நவமந்நஂ வஸாஂ தைலஂ, ஶௌசகார்யே ஸுகோதகம்| ப்ராவாராஜிநகௌஶேயப்ரவேணீகௌசவாஸ்ததம்||௧௩|| உஷ்ணஸ்வபாவைர்லகுபிஃ ப்ராவதஃ ஶயநஂ பஜேத்| யுக்த்யாऽர்ககிரணாந் ஸ்வேதஂ பாதத்ராணஂ ச ஸர்வதா||௧௪||

ஸ௦-கஷாயேண- ரோத்ராதிநா, அபஹதஃ- அபநீதஃ, ஸ்நேஹோ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததஃ- அநந்தரஂ, யதாவிதி- ஶாஸ்த்ரோதிதேந விதாநேந, ஸ்நாதஃ| குங்குமேந- காஶ்மீரேண, ப்ரதிக்தஃ- அநுலிப்தஃ| தர்பஃ- கஸ்தூரிகா, தேந ஸஹ வர்ததே யத்குங்குமஂ ததேவம்| ததா, அகுருணா- ஜோங்ககேந தூபிதஃ| ரஸாந்- மாஂஸரஸாந், ஸ்நிக்தாந் பஜேத்| மாஂஸரஸாநாஂ ஸ்நிக்தத்வேऽபி ஸ்நிக்தாநிதி விஶேஷணமதிஶயத்யோதநார்தம்| ஸ்நிக்ததமாந் ரஸாநித்யர்தஃ| பலஂ- மாஂஸஂ, புஷ்டஂ- மேதுரஂ, பஜேத்| ததா, குடஸ்யேதஂ கௌடஂ தந்மத்யம்| ததா, அச்சஸுராஂ- ஸுராமண்டஂ, ஸுராஂ- மதிராஂ, ச பஜேத்| அம்லேநாந்நேந கஷாயத்ரவ்யைஶ்ச யா க்ரியதே ஸா ஸுரா பண்யதே| நநு, த்விதைவ ஸுரா ஸேவ்யத்வேநேஹாபீஷ்டா, தத்ஸுராஶப்த ஏவ நிர்தேஷ்டுஂ ந்யாய்யஃ| தஸ்மிந்ஹி ஸாமாந்யபதே நிர்திஷ்டே த்விதைவ ஸுரா நிர்திஷ்டா பவதி| ஸத்யமேதத்| கிந்த்வச்சஸுராஂ நிதராஂ பஜேத், ந ததா ஸுராமிதி ஜ்ஞாபநார்தஂ த்வயோருபாதாநம்| அத ஏவாச்சஸுராமிதி பூர்வஂ நிர்திஷ்டம்| கோதூமேத்யாதி| கோதூமஶ்ச பிஷ்டஂ ச மாஷஶ்ச இக்ஷுஶ்ச க்ஷேஏரஂ ச தாந்யேவம்| கோதூமபிஷ்டமாஷேக்ஷுக்ஷீரேப்ய உத்தாநஂ யாஸாஂ விகதீநாஂ தா ஏவம்| உத்பூர்வாத்திஷ்டதேஃ ஸுபேஏதி யோகவிபாகாத்பாவே கஃ| "உதஃ ஸ்தாஸ்தம்போஃ பூர்வஸ்ய" இதி ஸஸ்ய தகாரஃ| கோதூமபிஷ்டமாஷேக்ஷுக்ஷீரோத்தாஶ்ச தா விகதயஶ்ச, தாஃ ஶுபாஃ- ரம்யாஃ, பஜேத்| ததா, நவஂ- அபுராணமந்நஂ, ததா வஸாஂபஜேத்| "ஶுத்தமாஂஸஸ்ய யஃ ஸ்நேஹஃ ஸா வஸா பரிகீர்திதா"| ததா, தைலஂ பஜேத்- பக்ஷயேத்| அப்யங்கஸ்து ப்ராகநுஜ்ஞாத ஏவ| ஶௌசகார்யே- ஶௌசக்ரியாயாஂ, ஸுகோதகஂ- உஷ்ணோதகஂ, பஜேத்| ப்ராவாரஃ- கார்பாஸோ ரோமவாந் கநஃ படஃ, ஸ்தூலபடகாதிஃ| அஜிநஂ- ஸுகஸ்பர்ஶரோமசர்ம| கௌஶேயஂ- பட்டவஸநம்| ப்ரவேணீ- ஸூசீபாணாக்யோ வஸ்த்ரவிஶேஷஃ| கௌசவஂ- ராங்கவவஸ்த்ரபேதஃ, தவரக இத்யந்யே| ஏதைராஸ்ததஂ- தத்தப்ரச்சதபடஂ, ஶயநஂ பஜேத்| கீதக் ஶயநஂ பஜேத் ? உஷ்ணஸ்வபாவைஃ- ரோமஶிகாரல்லிகாப்ராயைஃ, ப்ராவதஃ- ப்ரகர்ஷேணாச்சாதிதஃ| ததா, அர்ககிரணாந்பஜேத்| கதம் ? யுக்த்யா- ஸம்யக்யோகலக்ஷணயா| அதிஸேவிதா ஹி க்லாந்யாதீந் குர்யுஃ| ததா, ஸ்வேதஂ பஜேத்| யுக்த்யைவேத்யத்ராபி யோஜ்யம்| அதிஸேவிதோ ஹி ஸ்வேதோ க்லாந்யாதீந் ஜநயேத்| பாதத்ராணஂ ச- பாதுகாதிகஂ, ஸர்வதா பஜேத்|

Adhikarana vilAsinInAM shItaharatvam (15) · Śloka 15

பீவரோருஸ்தநஶ்ரோண்யஃ ஸமதாஃ ப்ரமதாஃ ப்ரியாஃ| ஹரந்தி ஶீதமுஷ்ணாங்க்யோ தூபகுங்குமயௌவநைஃ||௧௫||

ஸ௦-ஊரூ ச ஸ்தநௌ ச ஶ்ரோணிஶ்ச ஊருஸ்தநஶ்ரோணி| பீவரஂ- பீநஂ, ஊருஸ்தநஶ்ரோணி யாஸாஂ தா ஏவம்பூதாஃ, ப்ரமதாஃ- விலாஸிந்யஃ, ஶீதஂ ஹரந்தி- நுதந்தி| பீநத்வேநாதிகார்ஶ்யமத்ர நிஷித்யதே| ததா சாஹ க்ராம்யதர்மாதிகாரே (ஹ.ஸூ.அ.௭/௬௯)- "த்யஜேததிகஶாம்" இதி| கிம்பூதாஃ ? ஸஹ மதேந- யௌவநோத்பூதேந ஸுராதிபாநஜேந காமோத்ரேககாரிணா வா, வர்தந்தே தாஃ ஸமதாஃ| ததா, ப்ரியாஃ- வல்லபாஃ, ஶீதஂ ஹரந்தி| கிம்பூதாஃ ? உஷ்ணாங்க்யோ தூபகுங்குமயௌவநைஃ- அகுர்வாதிதூபேநோஷ்ணாங்க்யஃ, ததா குங்குமாநுலேபநேநோஷ்ணாங்க்யஃ, ததா யௌவநோஷ்மணா, ஸஹஜேநோஷ்ணாங்க்ய இதி யோஜ்யம்|

Adhikarana nivAtoShNagRuhasevanam (16) · Śloka 16

அங்காரதாபஸந்தப்தகர்பபூவேஶ்மசாரிணஃ| ஶீதபாருஷ்யஜநிதோ ந தோஷோ ஜாது ஜாயதே||௧௬||

ஸ௦-அங்காராணாஂ தாபோऽங்காரதாபஃ, தேந ஸந்தப்தஂ ச தத்கர்பேऽப்யந்தரே பூவேஶ்ம ச தத்தஸ்மிஂஶ்சரதி- திஷ்டதி நித்யஂ யஸ்தஸ்யாங்காரதாபஸந்தப்தகர்பபூவேஶ்மசாரிணஃ புஂஸோ யதஃ ஶீதபாருஷ்யஜநிதோ தோஷோ- துஃகஂ, ந ஜாது- கதாசிஜ்ஜாயதே, ததோऽங்காரதாபஸந்தப்தகர்பபூவேஶ்மசாரீ ஸ்யாதிதி பாவஃ|

Adhikarana shishiracaryA shishire~api pUvoktavidhiH (17) · Śloka 17

அயமேவ விதிஃ கார்யஃ ஶிஶிரேऽபி விஶேஷதஃ| ததா ஹி ஶேஏதமதிகஂ ரௌக்ஷ்யஂ சாதாநகாலஜம்||௧௭||

ஸ௦-அயமேவ- ஹைமந்தஃ, விதிஃ- பூர்வோக்தஃ, ஶிஶிரே ச விஶேஷதஃ- அதிஶயேந கார்யஃ| குதஃ ? இத்யாஹ- யஸ்மாத்தஸ்மிந் காலே ஶீதமதிகஂ பவதி, காலஸ்வாபாவ்யாத்| ததா, ஆதாநகாலாஜ்ஜாதமாதாநகாலஜஂ ச ரௌக்ஷ்யஂ பவதி| ததோ ஹேதுத்வயாத்விஶேஷேண ஹைமந்திகோ விதிஃ ஸேவ்யஃ| ஹேமந்தே "ரஸாந் ஸ்நிக்தாந் ஶீலயேத்" இத்யுக்தம்| ஶிஶிரே தாநதிஶயேந ஶீலயேத்| ஏவஂ ஸர்வோऽபி ஹைமந்திகௌ விதிர்யோஜநீயஃ| ஆதாநகாலஜமித்யநேநைதத்த்யோதயதி| ஆதாநகால ஏவ ரௌக்ஷ்யஸ்ய காரணம், நாந்யத்| அத ஏவ ஹேமந்தே ஶீதேऽபி ரௌக்ஷ்யஂ நாஸ்த்யேவேதி| ஆதாநஸ்ய ச ப்ராரம்பமாத்ரத்வே ஏவ ஶிஶிரஸ்ய ஸம்பவ இதி ஶிஶிரே கிஞ்சிதேவ ரௌக்ஷ்யஂ வேத்யம்| நநு, யதா ரௌக்ஷ்யமாதாநகாலஜஂ ததௌஷ்ண்யமபி| ததா சோக்தம்- "தஸ்மிந் ஹ்யத்யர்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷாஃ" இதி| ஏவஂ சௌஷ்ண்யஸத்பாவாச்சீதஸ்ய ஹேமந்ததோ ஹாநிஃ ப்ராப்தா, ந த்வாதிக்யம்| தத்கதமுக்தஂ "ததா ஹி ஶீதமதிகம்" இதி ? ப்ரூமஃ| ரௌக்ஷ்யஸ்ய த்வௌ ஹேதூ| ஏகஸ்தாவத்பகவத்திவாகரகரைர்ஜகத்ஸ்நேஹாதாநம்| த்விதீயஸ்த்வாக்நேயஃ காலஃ| ததேவஂ ரௌக்ஷ்யேணோபயஹேதுஜேந ஶிஶிரே காலே வாதாஃ ஶீதஸ்வபாவா ஆஹிதாதிகஶக்தயோ ஜாயந்தே ஹைமந்தேப்யோ மாருதேப்யஃ| ததாவிதாஶ்சௌஷ்ண்யேநாதாநகாலஜேநாதாநகாலப்ராதம்யாதப்ராப்தபலேந ஶிஶிரே நாபிபூயந்தே| அநபிபூதாஶ்ச ஶீதஸ்வபாவத்வாச்ச ஶீதமேவ வர்தயந்தி| அதோ யுக்தஂ ஶீதாதிக்யஂ ஶிஶிர இதி|

Adhikarana vasantacaryA shleShmajayaprakArAdi shuNThIkvathitajalapAnAdi (18-23) · Śloka 23

ஸம்ப்ரதி வஸந்தசர்யாஂ விவக்ஷுரிதமாஹ கபஶ்சிதோ ஹி ஶிஶிரே வஸந்தேऽர்காஂஶுதாபிதஃ| ஹத்வாऽக்நிஂ குருதே ரோகாநதஸ்தஂ த்வரயா ஜயேத்||௧௮|| தீக்ஷ்ணைர்வமநநஸ்யாத்யைர்லகுரூக்ஷைஶ்ச போஜநைஃ| வ்யாயாமோத்வர்தநாகாதைர்ஜித்வா ஶ்லேஷ்மாணமுல்பணம்||௧௯|| ஸ்நாதோऽநுலிப்தஃ கர்பூரசந்தநாகுருகுங்குமைஃ| புராணயவகோதூமக்ஷௌத்ரஜாங்கலஶூல்யபுக்||௨௦|| ஸஹகாரரஸோந்மிஶ்ராநாஸ்வாத்ய ப்ரியயாऽர்பிதாந்| ப்ரியாஸ்யஸங்கஸுரபீந் ப்ரியாநேத்ரோத்பலாங்கிதாந்||௨௧|| ஸௌமநஸ்யகதோ ஹத்யாந்வயஸ்யைஃ ஸஹிதஃ பிபேத்| நிர்கதாநாஸவாரிஷ்டஸீதுமார்த்வீகமாதவாந்||௨௨|| ஶங்கபேராம்பு ஸாராம்பு மத்வம்பு ஜலதாம்பு ச| |௨௩|

ஸ௦-ஶிஶிரே மதுரஸ்நிக்தாதிநா ஆஹாரேண காலஸ்வாபாவ்யாச்ச ஶ்லேஷ்மா ஸஞ்சிதோऽதிஶயேந ஸ்த்யாநத்வாததிகுபிதோ வஸந்தே தாவர்காஂஶுதாபிதஃ- ஸூர்யப்ரபாபிர்விலாயிதோ, த்ரவஸ்வரூபத்வாஜ்ஜலமிவ விபரீதஂ ஜாடராக்நிஂ ஹத்வா, ஹி- யஸ்மாத், ரோகாந்- விகாராந், குருதே- ஜநயதி| அதஃ- அஸ்மாத்காரணாத், தஂ- கபஂ, த்வரயா- ஶீக்ரமேவ, ஜயேத்| தோஷாநிதி கேசித்படந்தி| அர்கதாபித இத்யநேநைவ ஸித்தே அஂஶுஶப்தோऽத்ர ரஶ்மீநாஂ படிமாநஂ ஸூசயதி, ந ததா ஶீதே| தத்ர ஹி (ஸஂ.ஸூ.அ.௪)- "தூமதூம்ரரஜோமந்தாஸ்துஷாராவிலமண்டலாஃ| திகாதித்யாஃ" இத்யதிஜகே| கைர்ஜயேத்? தீக்ஷ்ணைர்வமநநஸ்யவிரேகாதிபிருபக்ரமேத்| ததா, லகூநி ரூக்ஷாணி ச யாநி போஜநாநி, தைஶ்ச| ததா, வ்யாயாமஶ்சோத்வர்தநஂ ச ஆகாதஶ்ச தைஶ்ச கபஂ ஜயேதிதி| சஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டஃ| ததஃ கபமுல்பணஂ- உத்ததஂ, ஜித்வாऽநந்தரஂ ஸ்நாதோऽநுலிப்தஃ- ஸமாலிப்தஃ கர்பூரசந்தநாகுருகுங்குமைஃ| ததா, புராணஂ ச தத்யவகோதூமஂ ச, ததா, க்ஷௌத்ரஂ- மாக்ஷிகஂ, ததா ஜாங்கலஂ ச தச்சூல்யஂ ச- "ஶூலேந ஸஂஸ்கதஂ மாஂஸஂ ஶூல்யம்" படித்ரஂ ச, தத்தாநி புங்க்தே புராணயவகோதூமக்ஷௌத்ரஜாங்கலஶூல்யபுக்| ஶூல்ய இதி "ஶூலோகாத்யத்" இதி யத்| ஏவஂவிதஃ ஸந் வயஸ்யைஃ- மித்ரைஃ ஸஹித ஆஸவாதீந் பிபேத்| கிம்பூதாந்? நிர்கதாந்- நிவத்தகதாந்நிர்தோஷாந், பிபேதிதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பந்தோऽத்ர தீபகத்வாத்| ஆஸவோ- யோ த்ரவ்யாண்யாஸுத்ய க்ரியதே| உக்தஂ ச- "மத்யாகராதிகத்ரவ்யமதிராத்யைஃ கதஸ்து யஃ| ஸோऽரிஷ்டஃ ஸ்யாதாஸவஸ்து த்ரவ்யாண்யாஸுத்ய யஃ கதஃ||" இதி| ஸீதுஃ- இக்ஷுரஸோத்பவஃ| மார்த்வீகஂ- மதீகாரஸோத்பவம்| மாதவோ- மதுநா ஸஂஸ்கதஃ| கிம்பூதாநாஸவாதீந்? ஸஹகாரரஸோந்மிஶ்ராந்- அதிவாஸிதாந்| ததா, ப்ரியயா- தயிதயா, ஆஸ்வாத்ய- கிஞ்சித்பீத்வா, அர்பிதாந்- டௌகிதாந்| ததா, ப்ரியாஸ்யஸங்கேந ஸுரபீந்,-ஸுகந்தீந்| ததா, ப்ரியாநேத்ராண்யேவோத்பலாநி தைரங்கிதாந்-ஸஞ்ஜாதஶோபாந்| ததா, ஸௌமநஸ்யகதஃ- சித்தப்ரஸாதகதஃ| ததா, ஹத்யாந்- ஹதயாய ஹிதாந்| ததா, ஶங்கபேராம்பு- ஶுண்டீக்வதிதஜலஂ பிபேத்| ததா, ஸாரஃ-அஸநசந்தநாதிஜஃ, தேந க்வதிதமம்பு பிபேத்| ததா, மதுநா யுக்தமம்பு மத்வம்பு| ஜலதேந- முஸ்தயா ச க்வதிதமம்பு பிபேத்| சேதி ஸமுச்சயே|

Adhikarana madhyAhne udyAnasevanam (23-25) · Śloka 25

| தக்ஷிணாநிலஶீதேஷு பரிதோ ஜலவாஹிஷு||௨௩|| அதஷ்டநஷ்டஸூர்யேஷு மணிகுட்டிமகாந்திஷு| பரபுஷ்டவிகுஷ்டேஷு காமகர்மாந்தபூமிஷு||௨௪|| விசித்ரபுஷ்பவக்ஷேஷு காநநேஷு ஸுகந்திஷு| கோஷ்டீகதாபிஶ்சித்ராபிர்மத்யாஹ்நஂ கமயேத்ஸுகீ||௨௫||

ஸ௦-காநநேஷு- உபவநேஷு, ஸ்திதோ மத்யாஹ்நஂ கமயேத்- அதிவாஹயேத்| அஹ்நோ மத்யோ மத்யாஹ்நஃ| "ஸஂக்யாவிஸா" இத்யாதிஜ்ஞாபகாத்பூர்வாபரேத்யாதிநா ஏகதேஶிஸமாஸஃ| "அஹ்நோऽஹ்ந ஏதேப்யஃ" இத்யஹ்நாதேஶஃ| கதம் ? கோஷ்ட்யாஂ- க்ரீடாயாஂ கதா கோஷ்டீகதாஸ்தாபிஃ, சித்ராபிஃ- கமநீயாபிஃ, ந த்வர்தவ்யவஹாரஸம்பந்திநீபிஃ| கீதஶஃ ஸந் ? ஸுகீ- ராகத்வேஷாதிரஹிதஃ| கிம்பூதேஷு காநநேஷு ? தக்ஷிணதிக்ப்ரவத்தைரநிலைஃ ஶீதாநி, தேஷு தக்ஷிணாநிலஶீதேஷு| ததா, பரிதஃ- ஸமந்தாஜ்ஜலஂ நித்யஂ வஹந்தி யாநி தேஷு| ஆபீக்ஷ்ண்யே ணிநிஃ| ததா, க்வசித்ப்ரதேஶே அதஷ்டஃ- ஈஷத்தஷ்டஃ, க்வசிததிகநத்வாத் நஷ்டஃ- ந தஶ்யதே, ஸூர்யோ யேஷூபவநேஷு தாந்யேவஂ தேஷு| ததா, மணீநாஂ- வஜ்ரமரகதாதீநாஂ, குட்டிமாநி- விஶிஷ்டா புவஃ, தாபிஃ காந்திஃ- ஶோப, யேஷாஂ தாந்யேவஂ தேஷு| ததா, பரபுஷ்டைஃ- கோகிலைஃ விகுஷ்டேஷு- கதஶப்தேஷு| ததா, காமஸ்ய கர்மாந்தாஃ காமகர்மாந்தாஃ- மதநவ்யாபாராஃ| அந்தஶப்தோऽத்ர ப்ரஶஂஸாவசநே| யதோத்படஸ்ய (காவ்யாலங்காரஸங்க்ரஹே ப்ரதமஸர்கே) வசநம்- "வநாந்ததேவதாவேண்யஃ" இதி) காமகர்மாந்தநிமித்தஂ பூமயோ யேஷாஂ வநாநாஂ தாந்யேவஂ தேஷு| விசித்ராணி- நாநாரூபாணி, புஷ்பாணி யேஷாஂ தே ததாவிதா வக்ஷா யேஷாஂ தாந்யேவஂ தேஷு| ஸுஷ்டு கந்தோ யேஷாஂ தேஷு| "கந்தஸ்யேத்" இதீத்ஸமாஸாந்தஃ|

Adhikarana gurushItAdityAgaH (26) · Śloka 26

குருஶீததிவாஸ்வப்நஸ்நிக்தாம்லமதுராஂஸ்த்யஜேத்| |௨௬|

ஸ௦-அஸ்மிந்காலே கபோபசயதோஷபயாத் குருஶீதாதீஂஸ்த்யஜேத்| நநு, லவணமபி ஶ்லேஷ்மாணஂ கரோதி, தத்கஸ்மாதிஹ ந நிஷித்தம் ? அதோ ப்ரூமஃ| லவணஃ பூர்வஂ கபமம்லமதுராவிவ ந கரோதி| கிஂ தர்ஹி ? நிதநே சிரந்தநஸஞ்சிதஂ ஸ்ருதிரூபஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ விதத்தே, விஷ்யந்தித்வாத்| ந ச லவணஸ்ய மதுராதேரிவ பஹுதரஸ்ய ப்ரயோகஃ ப்ரஸித்தஃ, கிஂ தர்ஹி ? அல்பஸ்யைவ| தஸ்மால்லவணஸ்யாத்ராநிஷேத ஏவ ந்யாய்யஃ|

Adhikarana grIShmacaryA paTvAdityAgaH (26-27) · Śloka 27

அதுநா க்ரீஷ்மசர்யாமுபதிதிக்ஷுராஹ | தீக்ஷ்ணாஂஶுரதிதீக்ஷ்ணாஂஶுர்க்ரீஷ்மே ஸஂக்ஷிபதீவ யத்||௨௬|| ப்ரத்யஹஂ க்ஷீயதே ஶ்லேஷ்மா தேந வாயுஶ்ச வர்ததே| அதோऽஸ்மிந்படுகட்வம்லவ்யாயாமார்ககராஂஸ்த்யஜேத்||௨௭||

ஸ௦-யத்- யஸ்மாத், தீக்ஷ்ணாஂஶுஃ- பாஸ்கரஃ, அதிதீக்ஷ்ணா அஂஶவஃ- கராஃ, யஸ்ய ஸ ஏவஂபூதஃ ஸந், க்ரீஷ்மே ஸஂக்ஷிபதீவ ஜகத்ஸ்நேஹமித்யத்ராநுக்தமப்யர்தால்லப்யதே| கேசித்து "ஸ்நேஹமர்கோऽதிதீக்ஷ்ணாஂஶுஃ" இதி படந்தி| ஸ்நேஹஸ்தேஜோ பலஂ ஸாரமித்யேகோऽர்தஃ| தஂ ஸ்நேஹமர்கஃ ஸஂக்ஷிபதீவ- யத்ஸம்பந்தாத் ஸஂஹரதீவ பிபதீவ| இவஶப்தேநைதத்ஸூசயதி- ஹேதுப்ரத்யயபரதந்த்ரேஷு ஸர்வபாவேஷு ந கஶ்சித்க்வசித் தத்புத்திபூர்வகஂ ஸஂஹரதி| அதஃ- அஸ்மாத்காரணாத், அஸ்மிந்- க்ரீஷ்மகாலே, பட்வாதீஸ்த்யஜேத்| பரமார்ததோ பலஹாநிகத்த்வாதேஷாம்|

Adhikarana madhurAnnAdisevanam (28) · Śloka 28

கிமத்ர ஸேவ்யம் ? இத்யாஹ பஜேந்மதுரமேவாந்நஂ லகு ஸ்நிக்தஂ ஹிமஂ த்ரவம்| |௨௮|

ஸ௦-மதுரமேவாந்நஂ பஜேத்- பாஹுல்யேந மதுரமந்நஂ ஸேவ்யம், ந ததாऽந்யரஸாக்ராதம், இத்யேவகாரால்லப்யதே| ததா, லகு ஸ்நிக்தஂ ஹிமஂ த்ரவஂ சேதி| சஶ்ப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ|

Adhikarana saktusharkarAdilehaH (28) · Śloka 28

ஸாமாந்யேந போஜநமுக்த்வா விஶேஷேணாஹ | ஸுஶீததோயஸிக்தாங்கோ லிஹ்யாத்ஸக்தூந் ஸஶர்கராந்||௨௮||

ஸ௦-ஸக்தூந் ஸஶர்கராந் லிஹ்யாத்| ஸுஷ்டு ஶீதஂ ஸுஶீதஂ ச தத்தோயஂ ச, தேந ஸிக்தஂ- ஆப்லுதஂ, அங்கஂ- காயோ, யஸ்ய ஸ ஏவஂபூதஃ ஸந்|

Adhikarana madyapAnaniShedhaH (29) · Śloka 29

மத்யஂ ந பேயஂ, பேயஂ வா ஸ்வல்பஂ, ஸுபஹுவாரி வா| |௨௯|

ஸ௦-அஸ்மிந்காலே மத்யஂ ந பேயம்| பேயஂ வா ஸ்வல்பமிதி வாதஶ்லேஷ்மப்ரகதிநா ஶ்லேஷ்மவாதக்ஷயார்தமந்யர்துவத்பஹு ந பேயம், கிஂதர்ஹி ? ஸ்வல்பமேவ பாதவ்யம்| ஸுபஹுவாரி வேதி பித்தஶ்லேஷ்மப்ரகதிநா மத்யோசிதேந ஶ்லேஷ்மக்ஷயார்தஂ பித்தப்ரதீகாரமபீச்சதா ஸுபஹுவாரி தந்மத்யஂ பேயம்| இத்யத்ராநுக்தோऽப்யேவமர்தாத்விஷயவிபாகோ போத்யஃ| அந்யதா நிஷேதவித்யோர்விரோதஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana uktavidhyatikrame doShaH (29) · Śloka 29

உக்தவித்யதிக்ரமே தோஷமாஹ | அந்யதாஶோஷஶைதில்யதாஹமோஹாந் கரோதி தத்||௨௯||

ஸ௦-தத்- மத்யம், அந்யேந ப்ரகாரேண பீதஂ ஸத் ஶோபாதீந் கரோதி| ஶோபஃ- ஶ்வயதுஃ| ஶைதில்யஂ- அங்காநாமநைஷ்டுர்யம்| தாஹஃ- ஸர்வாங்கீணஸ்தாபஃ| மோஹஃ- அஜ்ஞாநஂ ஜந்தோஃ|

Adhikarana mAMsaiH saha shuklashAliBakShaNam (30) · Śloka 30

குந்தேந்துதவலஂ ஶாலிமஶ்நீயாஜ்ஜாங்கலைஃ பலைஃ| |௩௦|

ஸ௦-குந்தஃ- புஷ்பவிஶேஷஃ, இந்துஃ- சந்த்ரஃ, தயோர்த்வந்த்வஃ| குந்தேந்துவத்தவலஂ- ஶுக்லஂ ஶாலிஂ ஜாங்கலைஃ பலைஃ- மாஂஸைஃ ஸஹாஶ்நீயாத்- அத்யாத்| "க்ஷுண்ணஃ ஸிதஃ ஸ்மதஃ ஶாலீ ரக்தோ வ்ரீஹிருதாஹதஃ"|

Adhikarana nAtighanarasAdeH pAnam, surabhIkRutajalapAnam (30-32) · Śloka 32

| பிபேத்ரஸஂ நாதிகநஂ ரஸாலாஂ ராககாண்டவௌ||௩௦|| பாநகஂ பஞ்சஸாரஂ வா நவமத்பாஜநே ஸ்திதம்| மோசசோசதலைர்யுக்தஂ ஸாம்லஂ மந்மயஶுக்திபிஃ||௩௧|| பாடலாவாஸிதஂ சாம்பஃ ஸகர்பூரஂ ஸுஶீதலம்|௩௨|

ஸ௦-ரஸஂ நாதிகநஂ பிபேத்| ரஸஶப்தேநாதிலோபாக்யயா தந்த்ரயுக்த்யா மாஂஸரஸ உச்யதே| ததா, ரஸாலஂ- மார்ஜிகாக்யாஂ பிபேத்| ததா, ராககாண்டவௌ பாநகஂ ச பஞ்சஸாராக்யம்| ஏதேஷாஂ ச லக்ஷணஂ தந்த்ராந்தரே உக்தம்| யதா- "ஸிதாமத்வாதிமதுரா ராகாஸ்தத்ராச்சகாந்தயஃ| தே ஸாம்லாஃ காண்டவா லேஹ்யாஃ பேயாஶ்சாஂஶுககாலிதாஃ|| ஸ்வாத்வம்லபடுகட்வாத்யாஃ ப்ரலேஹாஸ்தத்ர காண்டவாஃ| குடதாடிமமாஂஸாத்யா ராகா அஂஶுககாலிதாஃ|| ஹத்யா வஷ்யா ருசிகரா க்ராஹிணோ ராககாண்டவாஃ" இதி| ததா- "த்ராக்ஷாமதூககர்ஜூரகாஶ்மர்யைஃ ஸபரூஷகைஃ| துல்யாஂஶைஃ கல்பிதஂ பூதஂ ஶீதஂ கர்பூரவாஸிதம்|| பாநகஂ பஞ்சஸாராக்யஂ தாஹதஷ்ணாநிவர்தகம்|" அந்யத்ர சோக்தம்| யதா- "குடதாடிமாதியுக்தா விஜ்ஞேயா ராககாண்டவாஃ| த்ரிஜாதமரிசாத்யைஸ்து ஸஂஸ்கதாஃ பாநகாஸ்ததா " இதி| கீதஶஂ பாநகஂ பிபேத் ? இத்யாஹ- நவஂ யந்மத்பாஜநஂ தத்ர ஸ்திதம்| ததா, மோசஂ- கதலீபலஂ, சோசஂ- பநஸபலஂ, தயோர்தலாநி, தைர்யுக்தம்| ததா, ஸாம்லம், தித்திடீகாதியோகாத் காண்டவரஸாநுகதம்| கேசித்து க்ஷீரஂ கதபிப்பலீஶஶிமாக்ஷிகஶர்கரோபேதஂ பஞ்சஸாரஂ பாநகமித்யாஹுஃ| கேந பிபேத் ? இத்யாஹ- மந்மயஶுக்திபிஃ| பாடலயா வாஸிதஂ- ஸுரபீகதஂ, ததா ஸகர்பூரஂ ஸுஶீதலஂ சாம்பஃ பிபேத்| மந்மயஶுக்திபிரித்யத்ராபி யோஜ்யம்| ஸுஶ்ருதே சோக்தம்- "பரிபேலவயா துல்யா குடகுக்குலுமுஸ்தகாஃ| சூர்ணிதாஃ ஶஶிநோபேதா நவபாஜநதூபநம்|| குஷ்டமுஸ்தகஸஂயுக்தைஃ பேலவோஶீரவாலகைஃ| மதிதா மத்ஸுபிஷ்டைஸ்தைஃ கதிராங்காரபாசிதாஃ|| ஸஹகாரரஸாப்யக்தாஶ்சம்பகோத்பலவாலகைஃ| பத்மகுப்ஜககுந்தைஶ்ச யதாலாபாதிவாஸிதாஃ|| ஶ்ரேஷ்டஃ ஸலிலவாஸோऽயஂ ஸ்மதஃ ஸர்வர்துகோ புதைஃ"| இதி|

Adhikarana rAtrau mAhiShakShIrapAnam (32-33) · Śloka 33

| ஶஶாங்ககிரணாந் பக்ஷ்யாந் ரஜந்யாஂ பக்ஷயந் பிபேத்||௩௨|| ஸஸிதஂ மாஹிஷஂ க்ஷீரஂ சந்த்ரநக்ஷத்ரஶீதலம்| |௩௩|

ஸ௦-மாஹிஷஂ க்ஷீரஂ ஸஸிதஂ- ஸஶர்கரஂ, ரஜந்யாஂ- ராத்ரௌ, பிபேத்| கிம்பூதம் ? சந்த்ரேண நக்ஷத்ரைஶ்ச ஶீதலம்| ராத்ராவாகாஶே ஶைத்யார்தஂ ஸ்தாபிதமித்யர்தஃ| கிஂகுர்வந் பிபேத் ? பக்ஷ்யாந் பக்ஷயந்- புஞ்ஜந்| கீதஶாந் ? ஶஶாங்ககிரணாந்- கர்பூரநாடிகாக்யாந்| [ (ஹ.சி.அ.௫/௪௯)- "தாலீஸசூர்ணவடகாஃ ஸகர்பூரஸிதோபலாஃ| ஶஶாங்ககிரணாக்யாஸ்து பக்ஷ்யா ருசிகராஃ பரம்||"]

Adhikarana svApaprakAraH (33-34) · Śloka 34

| அப்ரங்கஷமஹாஶாலதாலருத்தோஷ்ணரஶ்மிஷு||௩௩|| வநேஷு மாதவீஶ்லிஷ்டத்ராக்ஷாஸ்தபகஶாலிஷு| |௩௪|

ஸ௦-அப்ரஂ- ஆகாஶஂ, கஷந்தி- உல்லிகந்தி, அத்யுச்சதயாऽப்ரங்கஷாஃ| மஹாந்தஶ்ச தே ஶாலாஶ்ச தாலாஶ்ச மஹாஶாலதாலாஃ| அப்ரங்கஷாஶ்ச தே மஹாஶாலதாலாஶ்ச, தை ருத்தஃ- ஸ்தகிதஃ, உஷ்ணரஶ்மிஃ- திநகரோ யேஷு வநேஷு தேஷு, மத்யந்திநே- மத்யாஹ்நே, அர்கதாபார்தஃ ஸந் ஸ்வப்யாத்- ஶயீத| மாதவ்யோ- லதாவிஶேஷா அதிமுக்தகாக்யாஃ, தாஸு ஶ்லிஷ்டா மாதவீஶ்லிஷ்டாஃ த்ராக்ஷாயாஸ்தபகாஃ- குச்சகா த்ராக்ஷாஸ்தபகாஃ| மாதவீஶ்லிஷ்டாஶ்ச தே த்ராக்ஷாஸ்தபகாஶ்ச, தைஃ ஶாலிதுஂ- ஶ்லாகிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ வநாநாஂ தாநி மாதவீஶ்லிஷ்டத்ராக்ஷாஸ்தபகஶாலீநி, தேஷு வநேஷு|

Adhikarana veNvAdinirmitagRuhe svApaH (34-35) · Śloka 35

கஸ்மிந் ஸ்வப்யாத் ? இத்யாஹ | ஸுகந்திஹிமபாநீயஸிச்யமாநபடாலிகே||௩௪|| காயமாநே சிதே சூதப்ரவாலபலலும்பிபிஃ| |௩௫|

ஸ௦-காயமாநே- வேண்வாதிநிஷ்பாதிதே கஹவிஶேஷே| கீதஶே ? ஸுகந்தி ச தத்திமஂ ச தத்பாநீயஂ ச தத்ஸுகந்திஹிமபாநீயம்| படாநாஂ- வஸ்த்ராணாஂ, ஆலிஃ- பங்க்திஃ, படாலிஃ| ஸுகந்திஹிமபாநீயேந ஸிச்யமாநா படாலிர்யஸ்மிந்நஸௌ ஸுகந்திஹிமபாநீயஸிச்யமாநபடாலிகஃ, தஸ்மிந் ததாவிதே காயமாநே| ததா, ப்ரவாலாஃ- கிஸலயாநி| பலாநாஂ லும்பயஃ- ஸ்தபகாஃ| ப்ரவாலாஶ்ச பலலும்பயஶ்ச ப்ரவாலபலலும்பயஃ| சூதாநாஂ ப்ரவாலபலலும்பயஸ்தாபிஃ, சிதே- பரிதோ வ்யாப்தே|

Adhikarana shayanIyaprakAraH (35-37) · Śloka 37

ஈதஶே காயமாநே ஸ்திதோ யாதஶே ஶயநே ஶயீத தந்நிரூபயந்நாஹ | கதலீதலகஹ்லாரமணாலகமலோத்பலைஃ||௩௫|| கோமலைஃ கல்பிதே தல்பே ஹஸத்குஸுமபல்லவே| மத்யஂதிநேऽர்கதாபார்தஃ ஸ்வப்யாத்தாராகஹேऽதவா||௩௬|| புஸ்தஸ்த்ரீஸ்தநஹஸ்தாஸ்யப்ரவத்தோஶீரவாரிணி| |௩௭|

ஸ௦-கதலீத்யாதி| தல்பே- ஶயநே, கல்பிதே| கைஃ ? கதலீதலாதிபிஃ| கதல்யாஃ- ரம்பாயாஃ, தலாநி- பத்ராணி, கஹ்லாரஂ- ஸௌகந்திகம், மணாலஂ- பிஸம், கமலஂ- பத்மம், உத்பலஂ- குமுதம், ஏதேஷாஂ த்வந்த்வஃ| தைஃ கதலீதலாதிபிஃ, கோமலைஃ- ஸுகுமாரஸ்பர்ஶைஃ, கல்பிதே- ரசிதே| கிம்பூதே ? குஸுமாநி ச பல்லவாஶ்ச குஸுமபல்லவாஃ| ஹஸந்த இவ குஸுமபல்லவா யத்ர தஸ்மிந்| தாராகஹேऽதவா ஸ்வப்யாதிதி வர்ததே| தாராகஹஂ- அவிரதஂ யதோ ஜலதாராஃ பதந்தி| கிம்பூதே ? புஸ்தஸ்த்ரீஸ்தநஹஸ்தாஸ்யைஃ ப்ரவத்தமுஶீரவாரி யத்ர தஸ்மிந்| புஸ்தோ- தார்வாதிமய்யாஃ ஸ்த்ர்யாத்யாகதேருபாதாநகாரணஂ யத்வஸ்து ததுச்யதே|

Adhikarana nishAsu saudhapRuShThe sthitiH (37-38) · Śloka 38

| நிஶாகரகராகீர்ணே ஸௌதபஷ்டே நிஶாஸு ச||௩௭|| ஆஸநா| |௩௮|

ஸ௦-நிஶாஸு- ராத்ரிஷு, ஸௌதபஷ்டே- ஹர்ம்யதலே, ஆஸநா- ஸ்திதிஃ| கார்யேத்யத்யாஹார்யம்| தத்ராஸீதேத்யர்தஃ| கிம்பூதே ஸௌதபஷ்டே ? நிஶாகரஃ- ஶீதாஂஶுஃ, தஸ்ய கராஃ- கபஸ்தயஃ, தைராகீர்ணே- வ்யாப்தே|

Adhikarana tAlavRuntasevanaprakAraH (38-41) · Śloka 41

ஸ்வஸ்தசித்தஸ்ய சந்தநார்த்ரஸ்ய மாலிநஃ| நிவத்தகாமதந்த்ரஸ்ய ஸுஸூக்ஷ்மதநுவாஸஸஃ||௩௮|| ஜலார்த்ராஸ்தாலவந்தாநி விஸ்ததாஃ பத்மிநீபுடாஃ| உத்க்ஷேபாஶ்ச மதூத்க்ஷேபா ஜலவர்ஷிஹிமாநிலாஃ||௩௯|| கர்பூரமல்லிகாமாலா ஹாராஃ ஸஹரிசந்தநாஃ| மநோஹரகலாலாபாஃ ஶிஶவஃ ஸாரிகாஃ ஶுகாஃ||௪௦|| மணாலவலயாஃ காந்தாஃ ப்ரோத்புல்லகமலோஜ்ஜ்வலாஃ| ஜங்கமா இவ பத்மிந்யோ ஹரந்தி தயிதாஃ க்லமம்||௪௧||

ஸ௦-ஸ்வஸ்தசித்தஸ்ய- ராகாத்யநுபஹதமநஸஃ, ஜலார்த்ராஃ க்லமஂ ஹரந்தி| ஏவஂ தாலவந்தாதயோ யோஜ்யாஃ| அந்தர்தீபகத்வாதஸ்ய| ததா ச கீதஶஸ்ய ? சந்தநார்த்ரஸ்ய- சந்தநேநாநுலிப்தஸ்ய| ததா, மாலிநஃ- ஸ்ரக்விணஃ| ததா, நிவத்தஂ காமதந்த்ரஂ- புஷ்பதந்வபரிச்சதோ யஸ்ய| ததா, ஸுஷ்டு ஸூக்ஷ்மே தநுநீ ஸ்வச்சே வாஸஸீ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஜலார்த்ராஃ- பாநீயப்லுதாஃ ஶாடிகாஃ| தாலவந்தாநி- மயூரபிச்சாதிகதாநி தாலவந்தாகதீநி வ்யஜநாநி| ததா, விஸ்ததாஃ- மஹாந்தஃ, பத்மிநீபுடாஃ- நலிநீபத்ராணி, வீஜநார்தம்| ததா, உத்க்ஷேபாஃ- மயூரபிச்சாதிகதா வ்யஜநவிஶேஷாஃ| தே ச கிம்பூதாஃ ? மதுருத்க்ஷேபோ யேஷு தே மதூத்க்ஷேபாஃ| ஜலவர்ஷீ ஹிமோऽநிலோ யேஷு உத்க்ஷேபேஷு தே ஜலவர்ஷிஹிமாநிலாஃ| ஶீதஜலாப்யுக்ஷிதைரேதைர்வாதஃ கார்ய இத்யர்தஃ| கர்பூரேத்யாதி| மாலாஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ யுஜ்யதே| ஸ்படிககர்பூரக்ரதிதா மாலா மல்லிகாமாலாஶ்சேத்யர்தஃ| ததா, ஹாராஃ- முக்தாபலதாமாநி| கிம்பூதாஃ ? ஸஹ ஹரிசந்தநேந வர்தந்த இதி ஸஹரிசந்தநாஃ| யத் சேதே லோஹிதமதிஸுகந்தி ஸுஷ்டு ஶீதவீர்யஂ ச, தத்தரிசந்தநமுச்யதே| மநோஹரேத்யாதி| மநோஹரோ- ரம்யஃ, கலோ- மதுரஃ, ஆலாபோ யேஷாஂ தே மநோஹரகலாலாபாஃ| ஶிஶவோ- பாலகாஃ| ததா, ஸாரிகாஃ- ஶராரயஃ| ஶுகாஃ- கீராஃ| மணாலேத்யாதி| மணாலாநி- அதிகோமலாநி பிஸாநி, வலயாஃ- கடகாநி, யாஸாஂ தாஃ| தயிதாஃ- யோஷிதஃ| கிம்பூதாஃ ? காந்தாஃ- ரம்யாஃ| ததா, ப்ரோத்புல்லைஃ விகஸிதைஃ, கமலைருஜ்ஜ்வலாஃ- ஶோபிதாஃ| ஏவம்பூதாஶ்சோத்ப்ரேக்ஷ்யந்தே, ஜங்கமாஃ- ஸஞ்சாரிண்ய இவ பத்மிந்யஃ| க்லமஂ ஹரந்தீதி யோஜ்யம்| ஸ்வஸ்தசித்தஸ்யேதி ப்ராதாந்யக்யாபநார்தஂ ப்ராகுபாத்தம்| ஸ்வஸ்தசித்தஸ்யைவைதே ஜலார்த்ராதயஃ க்லமஂ ஹரந்தி, ந ததோபதப்தமநஸஃ| [ததா ஹி- சந்தநார்த்ராதிஸகலவிஶேஷேண விஶேஷிதஸ்யாப்யுபதப்தமநஸோ ந ததா க்லமஂ ஹரந்தி|] சித்தாயத்தா ஹி ஸர்வபாவாநாஂ ஶுபாஶுபப்ரவத்தயஃ| ததா ச ஸ்நிக்தமதுரோऽப்யாஹார உபயுக்தஃ, ஸுகஶய்யாதிரபி விஹாரஃ ஸேவிதஃ, ஶோகாவிஷ்டசேதஸோ ந ததா ஶரீரஸ்ய புஷ்டிமாததாதி| அத ஏவ "ஶோகஃ ஶோஷணாநாம்" இத்யக்ர்யஸங்க்ரஹே (சரகே ஸூ.அ.௨௫/௩௯, ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௧௩) ப்ரோக்தம்| ததா, ரூக்ஷோऽப்யாஹாரஸ்ததாவிதோ விஹாரஶ்ச ஸேவிதோ நிர்வத்தமநஸஃ புஷ்டிமேவாததாதி, ந கார்ஶ்யம்| ததா சோக்தம் (ச.ஸூ.அ.௨௫/௩௯, ஸஂ.ஸூ.அ.௧௩)- "நிர்வதிஃ புஷ்டிஹேதூநாம்" இதி| ஸுஶ்ருதே ச க்லமஸ்ய லக்ஷணமுக்தம் (ஶா.அ.௪/௫௧)- "யோநாயாஸஃ ஶ்ரமோ தேஹே ப்ரவத்தஃ ஶ்வாஸவர்ஜிதஃ| க்லமஃ ஸ இதி விஜ்ஞேய இந்த்ரியார்தப்ரபாதகஃ" இதி|

Adhikarana varShAcaryA,varShAsu doShaNAM duShTatvam anyonyadUShiShu vAtAdiShu sAdhAraNanasevanam (42-44) · Śloka 44

இதாநீஂ வர்ஷாசர்யாஂ நிர்திதிக்ஷுரிதமாஹ ஆதாநக்லாநவபுஷாமக்நிஃ ஸந்நோऽபி ஸீததி| வர்ஷாஸு தோஷைர்துஷ்யந்தி தேऽம்புலம்பாம்புதேऽம்பரே||௪௨|| ஸதுஷாரேண மருதா ஸஹஸா ஶீதலேந ச| பூபாஷ்பேணாம்லபாகேந மலிநேந ச வாரிணா||௪௩|| வஹ்நிநைவ ச மந்தேந, தேஷ்வித்யந்யோந்யதூஷிஷு| பஜேத்ஸாதாரணஂ ஸர்வமூஷ்மணஸ்தேஜநஂ ச யத்||௪௪||

ஸஂ-ஆதாநமுக்தம், தேநாதாநாக்யேந காலேந க்லாநஂ-ஸக்லமஂ, வபுஃ-ஶரீரஂ, யேஷாஂ புருஷாணாஂ தே ஆதாநக்லாநவபுஷஃ, தேஷாமபசிததாதூநாமக்நிரப்யபசிதஃ ஸந்நோ-மந்தஃ ஸந், புநர்வர்ஷாஸு ஸீததி-ஹாநிஂ யாதி| அபிஶப்தஃ புநரர்தே, அநேகார்தத்வாந்நிபாதாநாம்| வர்ஷாஸ்விதி நித்யபஹுத்வாத்பஹுவசநம்| கேந ஸீததி ? இத்யாஹ-காலஸ்வபாவாத்தோஷைஃ,-வாதபித்தஶ்லேஷ்மபிஃ, துஷ்டைரித்யநுக்தமப்யர்தாத்கம்யதே| யதோऽக்நிஸாதஹேதுத்வமதுஷ்டாநாஂ தேஷாஂ ந ஸம்பவதி| தஸ்மாத்துஷ்டைர்தோஷைரக்நிஃ ஸீததீத்யர்தால்லப்யதே| நநு, கதஂ வர்ஷாஸு தோஷாணாஂ துஷ்டத்வஂ ஸ்யாத் ? இத்யாஹ-துஷ்யந்தீத்யாதி| தே தோஷா துஷ்யந்தி| கதா ? அம்பரே-வியதி, அம்புலம்பாம்புதே-அம்புநா லம்பா அதிநிர்பரத்வாதம்புலம்பா ஈதஶா அம்புதாஃ-மேகாஃ, யஸ்மிந்நேவஂவிதே ஸதி| அநேந ச விஶேஷணேநாஸ்ய காலஸ்ய ஸ்வரூபமுபலக்ஷயந்த்யாசார்யாஃ| யதைவஂவிதோ வர்ஷாகாலஃ ஸம்பத்யதே, ததைவைதே தோஷா துஷ்யந்தி-ஸ்வகர்மண்யயோக்யாஃ ஸம்பத்யந்தே, ந வர்ஷாகாலமாத்ரேऽநாஸாதிதஸ்வரூபே| ததா, ஸதுஷாரேண மருதா-ஸஜலகணேந பவநேந, ததா, ஸஹஸா-க்ரீஷ்மதாபஸந்தாபாதநந்தரமேவ, ஶீதலேநாப்யந்தரோ வாயுர்துஷ்யதி| ததா, புவோ பாஷ்பஃ-ஊஷ்மா பூபாஷ்பஸ்தேந| ததா, காலஸ்வாபாவ்யாச்சாம்லபாகேந வாரிணா பித்தஂ துஷ்யதி| ததா, மலிநேந வாரிணா-லூதாதிதந்துவிண்மூத்ரேத்யாதிகலுஷேண வர்ஷாஜலேந, காலஸ்வாபாவ்யாச்சாதிஶயேந மந்தத்வஂ கதேநாக்நிநா ஶ்லேஷ்மா துஷ்யதி| ததேவமஸ்மிந்காலே வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணோ யுகபத்காலஸ்வாபாவ்யாத்துஷ்யந்தி| நந்விஹ த்ரயாணாமபி தோஷாணாஂ கோபோऽநுஜ்ஞாயதே| வக்ஷ்யதி து (ஹ.ஸூ.அ. ௧௨|௨௪)-"சயப்ரகோபப்ரஶமா வாயோர்க்ரீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு" இதி| ததிமே வசஸீ பரஸ்பரஂ வ்யாக்நாதே| அத்ரோச்யதே| நாநயோர்வாக்யயோர்மிதோ விரோதஃ ஸம்பாவ்யதே| யஸ்மாதிஹ துஷ்யந்தீத்யுக்த்யா ஸ்வஸ்தாநஸ்தா ஏவ துஷ்டிஂ ப்ராப்தா விஷாதிஸ்பஷ்டத்ரவ்யவத்கார்யகரணேऽஸமர்தா ஜாயந்த இத்யுக்தம்| சயப்ரகோபப்ரஶமா இத்யத்ர ப்ரகர்ஷேண கோபஃ ஸ்தாநாந்தரகதிலக்ஷணோ கதிதஃ| ததேவமஸ்மிந் காலே வாயோஃ கதாசித்துஷ்டத்வஂ ஸ்யாத் கதாசித்கோபஶ்ச, இதி வசநாப்யாமேதாப்யாஂ ப்ரத்யபாதி| பித்தஶ்லேஷ்மணோஸ்து துஷ்டத்வமாத்ரமேவ| இதி ந கிஞ்சிதத்ராஸமஞ்ஜஸம்| தேஷ்வித்யாதி| இதி-ப்ரகாரே| அந்யோந்யஂ தூஷயிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ வாதாதீநாஂ த ஏவம், தேஷு-அநேந ப்ரகாரேண பரஸ்பரஂ தூஷணஸ்வபாவேஷு ஸத்ஸு, பஜேத்ஸாதாரணஂ ஸர்வஂ-யத்கிஞ்சித்வாதாதீநாஂ யுகபத் ப்ரஶமநஂ ப்ரஶமநஂ தத்ஸர்வஂ ஸேவேத| யச்சோஷ்மணோ ஜாடராக்நேஃ, தேஜநஂ-உத்தீபநஂ, தத்பஜேத்| ஊஷ்மணஸ்தேஜநஸ்யாத்ர சஶப்தப்ரயுக்தஸ்யோபாதாநஂ ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| அக்நிர்ஹி ஸர்வபாவாநாஂ ப்ரதாநம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஸங்க்ரஹே ஶா.அ.௬)- "ஶாந்தேऽக்நௌ ம்ரியதே, யுக்தே சிரஂ ஜீவத்யநாமயஃ| ரோகீ ஸ்யாத்விகதே, மூலமக்நிஸ்தஸ்மாந்நிருச்யதே" இதி| தஸ்மாதக்ந்யுத்தேஜநார்தஂ யத்நஃ கார்ய இதி பாவஃ| பஜேதிதி க்ரியாபதஂ ஆதிதீபகத்வாத் "போஜநஂ த்வதிதுர்திநே" இதி யாவத்ஸர்வேஷு யோஜ்யம்|

Adhikarana sAdhAraNamAsthApanAdi,varShAvisheSheBojanavisheShaH (45-47) · Śloka 47

கிஂ தத்ஸாதாரணமிதி? ததுதாஹரணார்தமாஹ ஆஸ்தாபநஂ ஶுத்ததநுர்ஜீர்ணஂ தாந்யஂ ரஸாந் கதாந்| ஜாங்கலஂ பிஶிதஂ யூஷாந் மத்வரிஷ்டஂ சிரந்தநம்||௪௫|| மஸ்து ஸௌவர்சலாட்யஂ வா பஞ்சகோலாவசூர்ணிதம்| திவ்யஂ கௌபஂ ஶதஂ சாம்போ போஜநஂ த்வதிதுர்திநே||௪௬|| வ்யக்தாம்லலவணஸ்நேஹஂ ஸஂஶுஷ்கஂ க்ஷௌத்ரவல்லகு| |௪௭|

ஸ௦--ஶுத்தா தநுர்யஸ்ய ஸ ஏவம்பூதஃ-கதவிரேகாதிஃ ஸந், ஆஸ்தாபநஂ-நிரூஹஂ, பஜேத்| ததா, ஜீர்ணஂ தாந்யஂ-புராணயவகோதூமாதிகம்| ததா, ரஸாந்-மாஂஸரஸாந்| கிம்பூதாந் ? கதாந்,- ஸ்நேஹஶுண்ட்யாதியுதாந்| ததா, ஜாங்கலஂ பிஶிதஂ-ஹரிணைணாதிகஂ மாஂஸம்| ததா, யூஷாந்-முத்கதாடிமாதிகதாந்| ததா, மது-மார்த்வீகம், அரிஷ்டம், த்வயமப்யேதத் சிரந்தநஂ-புராணம், ந து நவம், ஆக்நிமாந்த்யபயாத்| மஸ்து ஸௌவர்சலாட்யஂ-அக்ஷலவணஸஂயுக்தம்| வேதி ஸமுச்சயே| கிம்புதஂ மஸ்து ? பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகநாகராஃ பஞ்சகோலம், தேநாவசூர்ணிதம்| ததா, திவ்யஂ ஆகாஶஜஂ, ததா கௌபஂ, ததா ஶதஂ-க்வதிதஂ, சாம்பஃ பிபேத்| சஃ ஸமுச்சயே| திவி பவஂ திவ்யம், திகாதித்வாத்யத்| கூபே பவஂ கௌபம், ப்ராக்தீவ்யதோऽண்| அதிதுர்திநே-வாதவர்ஷாகுலேऽஹநி, வ்யக்தாஃ-ப்ரதாநாஃ, அம்லலவணஸ்நேஹா யத்ர தத்போஜநஂ பஜேத்| ததா, ஸஂஶுஷ்கஂ-ஶுஷ்கப்ராயம்| ததா, க்ஷௌத்ரவத்-ஸமாக்ஷிகம்| ததா, லகு| நநு, "வாதலஂ மது" இதி (ஹ.ஸூ.அ. ௫|௫௨) வக்ஷ்யதி| பவநஶ்சாத்ர குப்யதீத்யுக்தம்| அதோ மாக்ஷிகஸ்யாத்ரோபயோகோ ந யுக்தஃ| அத்ரோச்யதே| தேஹதாதவோऽஸ்மிந் காலே க்லேதமுபயாந்தி| ததஶ்ச க்லேதஸஂரக்ஷணே ஏவோபக்ஷீணப்ரபவத்வாத் மது மருத்கோபஂ விதாதுமஸமர்தம்| தஸ்மாந்மதூபயோகோ ந்யாய்ய ஏவ|

Adhikarana puruShavartanaprakAraH (47-48) · Śloka 48

அதாऽத்ர காலே யாதஶஃ புருஷஃ ஸ்யாத்தஂ தர்ஶயதி | அபாதசாரீ ஸுரபிஃ ஸததஂ தூபிதாம்பரஃ||௪௭|| ஹர்ம்யபஷ்டே வஸேத்பாஷ்பஶீதஶீகரவர்ஜிதே| |௪௮|

ஸ௦-பாதாப்யாஂ சரதி நித்யஂ பாதாசாரீ, நைவ யஃ ஸோऽபாதசாரீ,-யாநயாயீ ஸ்யாத்| ததா, ஸுரபிஃ-ஶோபநகந்தயோகாத்| "ஸ்நாநஶீலஃ ஸுஸுரபிஃ" (ஹ.ஸூ.அ. ௨|௩௧) இத்யநேநைவாஸ்யார்தஸ்யோக்தத்வாத் ஸுரபிக்ரஹணமதிஶயார்தம்| ததா, ஸததஂ அவிரதஂ, தூபிதேऽம்பரே யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, ஹர்ம்யபஷ்டே-தவலகஹதலே, வஸேத்-திஷ்டேத்| கீதஶே ? பாஷ்பஶ்ச ஶீதஂ ச ஶீகரஶ்ச தைர்வர்ஜிதே|

Adhikarana nadIjalAdipa~jcatyAgaH (48) · Śloka 48

| நதீஜலோதமந்தாஹஃஸ்வப்நாயாஸாதபாஂஸ்த்யஜேத்||௪௮||

ஸ௦-ததா, நதீஜலாதீந் பஞ்ச த்யஜேத்| உதகாலோடிதாஃ ஸக்தவஃ ஸஸர்பிஷ்கா உதமந்தவாச்யா ஜலாவக்ஷீரீஸஂஜ்ஞாஃ| ததத்ர காலே ஸாம்யத்வாத்ஸக்தவஸ்தக்ராதிஸஂயோகாந்நாத்யந்தமநிஷ்டாஃ| பாநீய ஸஂயோகாத்து வாதலாஃ, ப்ரகஷ்டவாதலே காலே நாபீஷ்டா ஏவ| முநிநா த்வேவமுக்தம் (ச. ஸூ.அ. ௬|௩௪)- "உதமந்தஂ திவாஸ்வப்நமவஶ்யாயஂ நதீஜலம்| வ்யாயாமமாதபஂ சைவ வ்யவாயஂ சாத்ர வர்ஜயேத்" இதி| அதுநா ஶரச்சர்யாஂ விவக்ஷுரிதமாஹ-

Adhikarana sharaccaryA (49-50) · Śloka 50

வர்ஷாஶீதோசிதாங்காநாஂ ஸஹஸைவார்கரஶ்மிபிஃ| தப்தாநாஂ ஸஞ்சிதஂ வஷ்டௌ பித்தஂ ஶரதி குப்யதி||௪௯|| தஜ்ஜயாய கதஂ திக்தஂ விரேகோ ரக்தமோக்ஷணம்| |௫௦|

ஸ௦-வர்ஷாஸு ஶீதஂ வர்ஷாஶீதஂ, ததுசிதஂ-ஸாத்ம்யஂ யஸ்ய, ததேவஂவிதமங்கஂ-வபுர்யேஷாஂ தே வர்ஷாஶீதோசிதாங்கா நராஃ, தேஷாஂ ஸஹஸைவ-ஜடித்யேவ, ஶரதி ஜாதாயாஂ, அர்கரஶ்மிபிஃ-பாநுபாபிஸ்தப்தாநாஂ ஸதாஂ பித்தஂ குப்யதி| கிம்பூதம் ? வஷ்டௌ ஸஞ்சிதஂ,-வர்ஷாஸு வத்திஂ கதம்| யதஶ்சைவஂ ததஶ்ச தஜ்ஜயாய திக்தஂ கதஂ-குஷ்டசிகித்ஸிதோக்தஂ, யோஜ்யமிதி வாக்யஶேஷஃ| யதி வா, திக்தைர்த்ரவ்யைஃ ஸாதிதம்| ததா, விரேகோ யோஜ்யஃ| ததா, ரக்தமோக்ஷணஂ ச| ஸர்வோபக்ரமேப்யஃ பித்தே விரேகஸ்ய ஜ்யாயஸ்த்வாதிஹ பூர்வமுபந்யாஸஃ| ததா ஹ்யாஹ (சரகே ஸூ.அ. ௨௫|௩௯)- "விரேசநஂ பித்தஹராணாம்" இதி| ததோ ரக்தமோக்ஷணஂ, பித்தாதாரத்வாத்ரக்தஸ்ய| விரேசநாங்கத்வாச்ச தஜ்ஜயாய கதஂ திக்தமிதி கதஸ்ய பூர்வமுபந்யாஸஃ| ந ஹ்யஸ்நிக்தஸ்ய விரேசநப்ராப்திரஸ்தி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௮|௫௯)- "ஸ்நேஹஸ்வேதாவநப்யஸ்ய குர்யாத்ஸஂஶோதநஂ து யஃ| தாரு ஶுஷ்கமிவாநாமே ஶரீரஂ தஸ்ய தீர்யதே" இதி| ததா, விரிக்தஸ்ய ஸ்ருதரக்தஸ்ய ச பவநப்ரகோபபயம்| காலஸ்வாபாவ்யாச்ச பித்தகோபபயம்| ததேதத்பரிஹர்துஂ ததா தேஹபுஷ்ட்யர்தமக்நிஸந்துக்ஷணார்தஂ ச திக்தகதோபயோகஃ கார்யஃ| இத்யநேககார்யகரணத்வேந ப்ராதாந்யாச்ச திக்தகதஸ்ய பூர்வமுபந்யாஸஃ| அஸமாஸகரணஂ ச ஜ்ஞாபநார்தம்| நைதாநி ஸர்வாண்யவஶ்யஂ திக்தகதாதீநி ததா கார்யாணி| கிஂ தர்ஹி ? தேஶாத்யநுரோதாத் கதாசித்பித்தவிஜயாய திக்தஂ கதஂ, கதாசித்விரேகஃ, கதாசித்ரக்தமோக்ஷஃ, கதாசித்த்வயஂ, கதாசித்ஸகலாந்யேவேதி| விரேகஸ்து பித்தவிஜயார்தமவஶ்யஂ ஶரதி கார்யஃ| யதா-வஸந்தே ஶ்லேஷ்மவிஜயாய வமநம், வர்ஷாஸு ச பவநவிஜயாய பஸ்திஃ| அத ஏவ ப்ராங்நிர்திஷ்டஂ வஸந்தே வமநஂ, வர்ஷாஸு சாஸ்தாபநஂ, ஶரதி விரேக இதி|

Adhikarana kShudhitasya tiktAdiguNayutaBojanAdi (50-51) · Śloka 51

| திக்தஂ ஸ்வாது கஷாயஂ ச க்ஷுதிதோऽந்நஂ பஜேல்லகு||௫௦|| ஶாலிமுத்கஸிதாதாத்ரீபடோலமதுஜாங்கலம்| |௫௧|

ஸ௦-க்ஷுதிதோऽந்நஂ-போஜநஂ, திக்தாதிகுணயுக்தஂ பஜேத்| க்ஷுதிதக்ரஹணமதிபுபுக்ஷிதப்ரதிபாதநார்தம், அக்ஷுதிதஸ்ய போஜநாதிகாராபாவாத்| கிஂ தத்திக்தாதிகுணயுக்தம் ? இத்யாஹ-ஶாலீத்யாதி| ஶால்யாதீந் ஸப்த பஜேத்|

Adhikarana haMsodakam (51-53) · Śloka 53

| தப்தஂ தப்தாஂஶுகிரணைஃ ஶீதஂ ஶீதாஂஶுரஶ்மிபிஃ||௫௧|| ஸமந்தாதப்யஹோராத்ரமகஸ்த்யோதயநிர்விஷம்| ஶுசி ஹஂஸோதகஂ நாம நிர்மலஂ மலஜிஜ்ஜலம்||௫௨|| நாபிஷ்யந்தி ந வா ரூக்ஷஂ பாநாதிஷ்வமதோபமம்| |௫௩|

ஸ௦-ஸமந்தாத்-ஸர்வதஃ, ஸூர்யப்ரபாபிரஹநி தப்தஂ-க்வதிதம், சந்த்ரகிரணைர்நிஶி ஶீதீகதம்| ததா, அகஸ்த்யோதயேந நிர்விஷீகதம்| ததா, ஶுசி-பவித்ரம்| வர்ஷாஸு ஹ்யஶுசீத்யுக்தம்| தச்ச ஹஂஸோபபோக்யதயா ஹஂஸவததிநைர்மல்யாத்தஂஸோதகஂ நாம தந்த்ரகாரைராயுர்வேதஶாஸ்த்ரே ஸஂஜ்ஞிதம்| ததா, நிர்மலஂ-அகலுஷம்| ததா, மலாந்வாதபித்தஶ்லேஷ்மணோ, ஜயதீதி மலஜித்| அகஸ்த்யோதயநிர்விஷஶப்தேந விஶேஷணேநைதத் ப்ரதிபாதயதி, யதா-யதந்தரிக்ஷப்ரபவஂ ஸரஸ்தடாகாதிஸ்தஂ ஜலஂ, ததேவ ப்ராயேண ஶரத்யேவஂகுணஂ வேத்யம்| ந கூபாதிப்ரபவம், தஸ்ய ஸதா நிர்விஷத்வாத்| ததா சாந்தரிக்ஷப்ரபவமேவஂ பட்யதே (ஹ. ஸூ. அ. ௫|௮)- "லூதாதிதந்துவிண்மூத்ரவிஷஸஂஶ்லேஷதூஷிதம்" இதி| தச்ச நாபிஷ்யந்தி-ந ஸ்ருதிரூபஶ்லேஷ்மகாரி, ந வா ரூக்ஷஂ-ந வாதப்ரகோபகாரி| வாஶப்தஶ்ச ஶப்தஸ்யார்தேऽத்ர| யதஸ்தப்தாஂஶுகிரணைஸ்தப்தம், யதஶ்ச ஶீதாஂஶுகரைஃ ஶீதஂ-ப்ராஹ்லாதிதம், இத்தஂ ஸ்நேஹரௌக்ஷ்யயோரந்தரே வர்தமாநஂ பாநாதிஷ்வமதோபமம்| ஆதிஶப்தேந ஸ்நாநாவகாஹயோர்க்ரஹஃ| குபிததோஷஶமநாதகுபிததோஷஸாம்யாநுவத்திஹேதுத்வாச்சாமததுல்யமேதஜ்ஜலஂ பஜேதிதி யோஜ்யம்| அத்ரோஷ்ணாஂஶுக்ரஹணமக்நிதாபநிவத்த்யை| கிரணக்ரஹணஂ ஸாக்ஷாத்தத்ஸ்பர்ஶஸம்பாவநார்தம்| தணதவபலாஶாதிபிராஸ்ததமபி ரவிஸ்தாபயதி ந து தத்ததா குணவத்| அதஃ கிரணக்ரஹணேந தத்வ்யவதாநவ்யுதாஸஂ கரோதி| நநு ச, ஸர்வஂ திநஂ ஸூர்யகிரணைஸ்தாபஃ ஸம்பவதி| சந்த்ரகரைஸ்து ஸர்வாஂ ராத்ரிஂ கதமிவ ஸ்யாத் ? யதஃ ஸகலஸ்ய சந்த்ரமஸஃ பௌர்ணமாஸ்யாமேவ ஸர்வஸ்யாஂ ராத்ர்யாஂ ஸம்பவோ நாந்யத்ர| தஸ்மாச்சீதஂ சந்த்ரகிரணை ராத்ர்யாமிதி நைதத்யுக்தம்| அத்ரோச்யதே| விமலே வ்யோமநி யதைவ ரவிசந்த்ரௌ யதாகாலமவ்யாஹதஸ்வரூபஂ ப்ராப்தௌ பத்யதாஂ ஜலஸ்யாபாதயதஸ்தத்வந்நக்ஷத்ராண்யபி| தஸ்மாந்நக்ஷத்ரைரபி ஶீதஂ சந்த்ரேணேவ ஶ்ரேஷ்டமேவ பவத்யுதகம்| ஏவஂ சைததவகச்சேத், அந்யதைதத்வாக்யமயுக்தமிவ ஸ்யாத்| சரகமுநிநாப்யநேநைவாऽபிப்ராயேண நக்ஷத்ரக்ரஹணஂ நாகாரி| யதா (ச. ஸூ. அ. ௬|௪௫)- "திவா ஸூர்யாஂஶுஸந்தப்தஂ நிஶி சந்த்ராஂஶுஶீதலம்|" இதி| அஷ்டாங்கஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ.அ. ௪.)- "திவா திவாகரகரைர்நிஶாகரகரைர்நிஶி" இதி| அத்ர ஹி ஸகலஸ்யாஹோராத்ரஸ்ய ரவிஶஶியோகாய திவாநிஶாக்ரஹணம், அந்யதைததநர்தகஂ ஸ்யாத், வ்யபிசாராபாவாத்|

Adhikarana pradoShe kaumudIBajanam (53-54) · Śloka 54

| சந்தநோஶீரகர்பூரமுக்தாஸ்ரக்வஸநோஜ்ஜ்வலஃ||௫௩|| ஸௌதேஷு ஸௌததவலாஂ சந்திகாஂ ரஜநீமுகே| |௫௪|

ஸ௦-சந்தநஂ சோஶீரஂ ச கர்பூரஶ்ச முக்தாஶ்ச ஸ்ரஜஶ்ச வஸநாநி ச, தைருஜ்ஜ்வலஃ-ஶோபநஃ ஸந், ஸௌதேஷு-தவலகஹபஷ்டேஷு, சந்த்ரிகாஂ ஜ்யோத்ஸ்நாஂ, பஜேத்| கதா ? ரஜநீமுகே,-ப்ரதோஷே| பரதஸ்து நிதாக இவ ந ஸேவ்யா, அவஶ்யாயபயாத்| அவஶ்யாயோ ஹ்யத்ர பரிஹார்யஃ| ததா சாஹ-

Adhikarana tuShArAdidashaparityAgaH (54-55) · Śloka 55

| துஷாரக்ஷாரஸௌஹித்யததிதைலவஸாதபாந்||௫௪|| தீக்ஷ்ணமத்யதிவாஸ்வப்நபுரோவாதாந் பரித்யஜேத்| ||௫௫||

ஸ௦-துஷாராதீந் தஶ பரித்யஜேத்| துஷாரோ-அவஶ்யாயஃ| க்ஷாரோ-யவக்ஷாராதிஃ| ஸௌஹித்யஂ-தப்திஃ| தீக்ஷ்ணஂ ச தந்மத்யஂ ச தீக்ஷ்ணமத்யம்| புரோவாதஃ-பூர்வதிகாகதோ வாதஃ|

Adhikarana samAsena RUtucaryA RutuvisheShe~annapAnAdi (56-57) · Śloka 57

வ்யாஸேந துசர்யாமுக்த்வா ஸமாஸேநாஹ- | ஶீதே வர்ஷாஸு சாத்யாஂஸ்த்ரீந் வஸந்தேऽந்த்யாந் ரஸாந்பஜேத் ஸ்வாதுஂ நிதாகே, ஶரதி ஸ்வாதுதிக்தகஷாயகாந்| ஶரத்வஸந்தயோ ரூக்ஷஂ ஶீதஂ கர்மகநாந்தயோஃ||௫௬|| அந்நபாநஂ ஸமாஸேந விபரீதமதோऽந்யதா| |௫௭|

ஸ௦-ஶீதே-ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ, வர்ஷாஸு சாத்யாஂஸ்த்ரீந்-ஸ்வாத்வம்லலவணாக்யாந், ரஸாந் பஜேத்| வஸந்தே சாந்த்யாஂஸ்த்ரீந்-திக்தகடுகஷாயாந் பஜேத்| ஸ்வாதுஂ நிதாகே-க்ரீஷ்மே மதுரஂ, பஜேத்| ஶரதி ஸ்வாதுதிக்தகஷாயாந் பஜேத்| ஶரத்வஸந்தயோ ரூக்ஷமந்நபாநஂ ஸமாஸேந பஜேத்| அதோ விபரீதஂ-ஸ்நிக்தம், அந்யதா-ஹேமந்தஶிஶிரக்ரீஷ்மவர்ஷாஸு| ஶீதமந்நபாநஂ கர்மகநாந்தயோர்பஜேத்| அதோ விபரீதஂ-உஷ்ணமந்நபாநம், அந்யதா-ஹேமந்தஶிஶிரவஸந்தவர்ஷாக்யே காலே, பஜேத்|

Adhikarana upadiShTAhArasyApavAdaH (57) · Śloka 57

ஸம்ப்ரதி ஸேவ்யத்வேநோபதிஷ்டஸ்யாஹாரஸ்யாபவாதமாஹ | நித்யஂ ஸர்வரஸாப்யாஸஃ ஸ்வஸ்வாதிக்யமதாவதௌ||௫௭||

ஸ௦-நித்யஂ-ஸர்வதா, ஸர்வேஷாஂ-ஷண்ணாமபி ரஸாநாஂ, அப்யாஸஃ-ஶீலநஂ, கார்யமிதி வாக்யஶேஷஃ| "ஸர்வரஸாப்யாஸோ பலகராணாம்" இதி (ஸஂ. ஸூ. அ. ௧௩) வசநாத்| நந்வேவஂ ஸதி யதர்துஸேவ்யத்வேந ரஸநியமோ யஃ பூர்வஂ கதஃ ஸ விருத்தஃ ? நேத்யாஹ-ஸ்வஸ்வேத்யாதி| தாவதாவிதி வீப்ஸாயாஂ த்வித்வம்| ஸ்வஂ ச ஸ்வஂ ச ஸ்வஸ்வஂ, தஸ்யாதிக்ய-பூயஸ்த்வஂ, கார்யமிதி ஶேஷஃ| யதா-ஶீதே வர்ஷாஸு சாத்யாஂஸ்த்ரீநித்யுக்தம்| ததேதேஷு துஷ்வேதே ரஸா பூயஸோபயோக்தவ்யாஃ, ந த்வேத ஏவேத்யர்தஃ| ததா, ஸமதாதுஂ ப்ரதி ஸமே தேஶே சைஷ நியமோ வேத்யஃ| அந்யத்ர து ஜாங்கலேऽநூபே வா தேஶே விஷமதாதோஶ்ச தாதுஸாம்யோத்பாதநார்தஂ தேஶதேஹாநுகுணமந்யர்துவிஹிதவிதாநமந்யஸ்மிந்நப்யதாவநுஷ்டேயமேவ|

Adhikarana RutusandhiH Rutusandhau sevanIyaprakAraH sahasA tyAgashIlanAdrogAH (3) · Śloka 3

கிமந்யஸ்மிந்நதௌ ப்ராப்தே, பூர்வர்துசர்யா ஸஹஸைவ த்யாஜ்யாऽந்யா ச ஸேவ்யா ? நேத்யாஹ த்வோரந்த்யாதிஸப்தாஹாவதுஸந்திரிதி ஸ்மதஃ| தத்ர பூர்வோ விதிஸ்த்யாஜ்யஃ ஸேவநீயோऽபரஃ க்ரமாத்||௫௮|| அஸாத்ம்யஜா ஹி ரோகாஃ ஸ்யுஃ ஸஹஸா த்யாகஶீலநாத்| ௫௮ ௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே துசர்யா நாம ததீயோऽத்யாயஃ||௩||

ஸ௦-த்வோஃ-ஶிஶிரவஸந்தயோர்க்ரீஷ்மப்ராவஷோரித்யாதிகயோஃ, அந்த்யஶ்சாதிஶ்ச யௌ ஸப்தாஹௌ தாவதுஸந்திரிதி ஸ்மதஃ-இத்யுச்யதே| தத்ர-ஸப்தாஹத்வயலக்ஷண துஸந்தௌ, பூர்வஃ-பூர்வர்துஸம்பந்தீ, விதிஸ்த்யாஜ்யஃ| அபரஃ-ஏஷ்யத்ததுஸம்பந்தீ, ஸேவநீயஃ| கதம் ? க்ரமாத்,-க்ரமேண, "பாதேநாபத்யமப்யஸ்தம்" (ஹ. ஸூ. அ. ௭|௪௭) இத்யாதிநா| ஸப்தாநாமஹ்நாஂ ஸமாஹாரஃ ஸப்தாஹஃ| ஸப்தாஹஶ்ச ஸப்தாஹஶ்ச ஸப்தாஹௌ| "ராஜாஹஃஸகிப்யஷ்டச்" இதி டச் ஸமாஸாந்தஃ| "ந ஸஂக்யாதேஃ ஸமாஹாரே" இத்யஹ்நாதேஶநிஷேதஃ| நநு, கிமேவஂ த்யாகஃ ஸேவநஂ ச க்ரியதே ? இத்யாஹ-அஸாத்ம்யஜா இத்யாதி| யஸ்மாத் ஸஹஸா த்யாகஶீலநாத் அஸாத்ம்யாத்-அநுசிதாஜ்ஜாதா அஸாத்ம்யஜா ரோகாஃ ஸ்யுஃ| ததஃ ஸஹஸா த்யாகஶீலநஂ ந கார்யமிதி பாவஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ததீயோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௩||