28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

śirāvyadhavidhēranantaraṁ śalyāharaṇavidhirārabhyatē| yataḥ sirāvyadhavidhyadhyāyē śalyarūpasya raktasya sakalakāyavyāpinaḥ sirāvyadhōpāyēna nirharaṇamuktam| idānīṁ prādēśikasya lōhādēḥ śalyasya pratidēśasthitasya lakṣaṇaṁ nirharaṇōpāyādiścāsminnadhyāyē śalyāharaṇavidhau nirdiśyata ityāha-

Adhikarana shalyAharaNavidhiradhyAyaH shalyagatiBedAH (2-1) · Śloka 1

athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṁ pañcadhā gatiḥ| |1|

sa0-vakrādibhēdabhinnā śalyānāṁ pañcaprakārā gatiḥ-gamanam| kadācicchalyāni vakraṁ kr̥tvā, tiryagvā ūrdhvaṁ vā, adhō vā, gacchantiḥ kadācidr̥ju kr̥tvā| ēvamubhayathā tiryagūrdhvādhōbhēdagamanācchalyānāṁ pañcadhā gatiḥ|

Adhikarana antaHshalyasya lakShaNam (1-2) · Śloka 2

| dhyāmaṁ śōpharujāvantaṁ sravantaṁ śōṇitaṁ muhuḥ||1|| abhyudgataṁ budbudhavatpiṭikōpacitaṁ vraṇam| mr̥dumāṁsaṁ ca jānīyādantaḥśalyaṁ samāsataḥ||2||

sa0-ēvaṁvidhaṁ vraṇamantaḥśalyaṁ jānīyāt| samāsataḥsaṅkṣēpēṇa| dhyāmaṁ-śyāmavarṇam| tathā, śōpharujāvantam| tathā, muhuḥ śōṇitaṁ sravantam| tathā, abhyudgataṁ-ābhimukhyēnōcchritamunnatam| tathā, budbudēna tulyaṁ vartatē budbudavat| tathā, piṭakairupacitaṁ-vyāptam| tathā, mr̥dumāṁsaṁ-kōmalamāṁsam|

Adhikarana tvaggatashalyasya lakShaNam (3) · Śloka 3

viśēṣāttvaggatē śalyē vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ| śōphō bhavati|3|

sa0-viśēṣēṇa punastvaggatē śalyē śōphō vivarṇastathā kaṭhinō dīrghaśca syāt|

Adhikarana mAMsagatasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

| māṁsasthē cōṣaḥ śōphō vivarddhatē||3|| pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgō na rōhati| |4|

sa0-māṁsagatē śalyē cōṣaḥ syāt| 'sarvāṅgīṇastīvrō'ratimān dāhaścōṣa ucyatē' ityāhuḥ| tathā śōphō vivarddhatē| tathā, pīḍanasyākṣamatvaṁ pākaśca, śalyamārgaśca rōhaṁ na yāti|

Adhikarana peshIgatasya lakShaNam (4) · Śloka 4

| pēśyantaragatē māṁsaprāptavacchvayathuṁ vinā||4||

sa0-pēśīmadhyagatē māṁsagatēna tulyaṁ lakṣaṇam, śōthaṁ varjayitvā| māṁsāvayavaviśēṣō dīrghatantvākr̥tiḥ pēśītyucyatē|

Adhikarana snAyugatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

ākṣēpaḥ snāyujālasya saṁrambhastambhavēdanāḥ| snāyugē durharaṁ caitat|5|

sa0-snāyugē śalyē strāyujālasyākṣēpādyāḥ syuḥ| ākṣēpaḥ-ākarṣaṇam| saṁrambhaḥ-kṣōbhaḥ| stambhaḥ-stabdhatā| vēdanāśūlam| ētacca-strāyugaṁ śalyaṁ, duḥkhēna hartuṁ śakyatē|

Adhikarana sirAgatasya lakShaNam (5) · Śloka 5

| sirādhmānaṁ sirāśritē||5||

sa0-sirāśritē śalyē sirāṇāmānāhaḥ syāt|

Adhikarana strotogatasya lakShaNam (6) · Śloka 6

svakarmaguṇahāniḥ syātsrōtasāṁ srōtasi sthitē| |6|

sa0-srōtōgatē śalyē srōtasāṁ svakarmaguṇayōrhāniḥ syāt| yathā,-kaṇṭhasrōtaḥsthitē śalyē pānābhyavaharaṇasya nirōdhō jāyatē guṇō'pi yastasyāpraduṣṭatvādilakṣaṇaḥ sō'pyasya hīyata iti| ēvamanyēṣāṁ svakarmaguṇahānirvyākhyēyā|

Adhikarana dhamanIgatasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| dhamanīsthē'nilō raktaṁ phēnayuktamudīrayēt||6|| niryāti śabdavān syācca hr̥llāsaḥ sāṅgavēdanaḥ| |7|

sa0-dhamanīsthē śalyē vāyurlōhitaṁ saphēnaṁ prērayēt| tathā saśabdō marunniryāti, hr̥llāsaścāṅgapīḍāyuktaḥ syāt|

Adhikarana asthisandhigatasya lakShaNam (7) · Śloka 7

| saṅgharṣō balavānasthisandhiprāptē'sthipūrṇatā||7||

sa0-asthisandhiprāptē śalyē balavān saṅgharṣaḥ-kṣōbhaḥ, syāt| tathā, asthipūrṇatā ca jāyatē|

Adhikarana asthigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

naikarūpā rujō'sthisthē śōphaḥ| |8|

sa0-asthisthē śalyē, anēkākārāḥ (naikarūpāḥ)-nānāvidhāḥ, rujō- bhagnarūgṇamr̥ditapīḍitāvanunnaprāyāḥ syuḥ, śōphaśca|

Adhikarana sandhigatasya lakShaNam (8) · Śloka 8

tadvacca sandhigē| caiṣṭānivr̥ttiśca bhavēt|8|

sa0-sandhigatē śalyē tadvadēva-asthisthaśalyēna tulyaṁ lakṣaṇam| tathā, sandhisthaśalyākrāntāvayavasya cēṣṭānivr̥ttiḥ-vyāpārōparamaśca bhavati| pūrvamasthisandhigatasya śalyasya lakṣaṇamuktam| adhunā śarīrasandhigataśalyasya lakṣaṇam| anyō hi śarīrasandhiḥ| tathā ca rājayakṣmanidānē vakṣyati (hr̥. ni. a. 5|5)-"śarīrasandhīnāviśya" iti|

Adhikarana koShThagatasya lakShaNam (8-9) · Śloka 9

| āṭōpaḥ kōṣṭhasaṁśritē||8|| ānāhō'nnaśakr̥nmūtradarśanaṁ ca vraṇānanē| |9|

sa0--kōṣṭhasaṁśritē-udarāśritē śalyē, āṭōpaḥ-kṣōbhaḥ tathā''nāhō-jaṭharādhmānam, tathā vraṇamukhē'nnaśakr̥nmūtradarśanaṁ ca syāt|

Adhikarana marmagatasya lakShaNam (9) · Śloka 9

| vidyānmarmagataṁ śalyaṁ marmaviddhōpalakṣaṇaiḥ||9||

sa0-marmasthaṁ śalyaṁ marmaviddhōpalakṣaṇairvidyāt-jānīyāt| marmaviddhasya ca lakṣaṇaṁ saṅgrahē kathitam| yathā (śā. a. 7) "dēhaprasuptirgurutā sammōhaḥ śītakāmitā| svēdō mūrcchhā vamiḥ śvāsō marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti|

Adhikarana tvaggatAdInAM strAvato lakShaNam (10) · Śloka 10

yathāsvaṁ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayēt| |10|

sa0-na kēvalaṁ sāmānyalakṣaṇēna-dhyāmādinā, tathā tvagādisthaśalyaviśēṣalakṣaṇēna, tvagādisthaṁ śalyaṁ lakṣayēt| yāvat yathāsvaṁ parisrāvaistathā'nurūpairvibhāvayēt|

Adhikarana antaHshalyo~apiruDho vraNaH (10) · Śloka 10

| ruhyatē śuddhadēhānāmanulōmasthitaṁ tu tat||10||

sa0-tat-prāṅnirdiṣṭaṁ śalyaṁ, ruhyatē-rōhaṁ yāti| kimbhūtānāṁ puṁsām ? vamanavirēcanādibhiḥ śuddhadēhānām| ruhyata iti karmakartarīti kēcit, tacca na yuktam| yataḥ karmasthabhāvakānāṁ karmasthakriyāṇāṁ ca kartā karmavadbhavati| na kartr̥sthabhāvakānāṁ na ca kartr̥sthakriyāṇāmityuktam| ruhiśca kartr̥sthakriyaḥ| tasmāt rōhatīti ruṭ| ruḍivācaratīti kyaṅantō'yam| rūḍhābhāsō hyayam, na tu samyagrūḍhaḥ| tathā ca vakṣyati-"dōṣakōpa" ityādi| tasmādasya rūḍhābhāsatvādēṣaiva vyutpattiryuktā|

Adhikarana rUDhamapi shalyaM bAdhate (11) · Śloka 11

dōṣakōpābhighātādikṣōbhādbhūyō'pi bādhatē| |11|

sa0-yatastacchalyamasamyagrūḍhatvāt bhūyō'pi bādhatē| prākkr̥tabādhamapi punarapi pīḍāṁ janayati| kutō hētōḥ ? ityāha-dōṣakōpaścābhighātaśca, tāvādī yēṣāṁ dhāvanalaṅghanādīnāṁ tē ēvaṁ, taiḥ kṣōbhaḥ-saṁrambhaḥ, tasmāt| dōṣakōpakṣōbhāt abhighātādikṣōbhāt bādhatē|

Adhikarana tva~gnaShTashalyasyopAyaH (11-12) · Śloka 12

| tvaṅnaṣṭē yatra tatra syurabhyaṅgasvēdamardanaiḥ||11|| rāgarugdāhasaṁrambhā yatra cājyaṁ vilīyatē| āśu śuṣyati lēpō vā tatsthānaṁ śalyavadvadēt||12||

sa0-tatra-tēṣu tvaṅnaṣṭādiṣu śalyēṣu madhyē, tvaṅnaṣṭaṁ yatra pradēśē syāt tatra-tasthānē, abhyaṅgādibhirlauhityaśūladāhakṣōbhāḥ syuḥ| yatra vā sthānē ghr̥taṁ styānaṁ yōjitaṁ vilīyatē tatsthānaṁ śalyavat-saśalyaṁ vadēt| yadvā lēpaḥ-candanādinā dattō, yatrāśvēva śuṣyati, tatsthānaṁ-tvagdēśaṁ, śalyavajjānīyāt|

Adhikarana mAMsanaShTasyopAyaH (13) · Śloka 13

māṁsapraṇaṣṭaṁ saṁśuddhyā karśanācchlatatā gatam| kṣōbhādrāgādibhiḥ śalyaṁ lakṣayēt|13|

sa0-māṁsapraṇaṣṭaṁ-māṁsēnādr̥śyatāṁ prāptaṁ, saṁśuddhyā-vamanavirēcanādikayā, yatkarśanaṁ-kr̥śatvaṁ kr̥taṁ, tasmāt ślathatāṁ śithilatvaṁ prāptaṁ, kṣōbhāt- anēkaprakārādvēdanārūpāt, tathā rāgādibhirlakṣayēt|

Adhikarana peshyAdiShu naShTasyopAyaH (13-14) · Śloka 14

| tadvadēva ca||13|| pēśyasthisandhikōṣṭhēṣu naṣṭam| |14|

sa0-tadvaditi tēna-māṁsapraṇaṣṭēna, tulyaṁ vartatē| yathā,-śuddhyā karśanāt ślathatāṁ gataṁ kṣōbhādrāgādibhirlakṣayēditi|

Adhikarana asthinaShTasyopAyaH (14) · Śloka 14

asthiṣu lakṣayēt| asthnāmabhyañjanasvēdabandhapīḍanamardanaiḥ||14||

sa0-asthiṣu naṣṭaṁ śalyamasthnāmabhyañjanādibhirlakṣayēt|

Adhikarana snAvAdiShu naShTasyopAyaH (15-16) · Śloka 16

prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṁ tathā'sthivat| naṣṭē snāyuśirāsrōtōdhamanīṣvasamē pathi||15|| aśvayuktaṁ rathaṁ khaṇḍacakramārōpya rōgiṇam| śīghraṁ nayēttatastasya saṁrambhācchalyamādiśēt||16||

sa0-sandhinaṣṭaṁ śalyamasthinaṣṭaśalyavallakṣayēt saṁ-snāyuśirāsrōtōdhamanīṣu naṣṭē śalyē, asamē pathi-viṣamē mārgē, rathamārōpya rōgiṇaṁ-śalyavantaṁ, śīghraṁ nayēt-āśvēva dēśāntaraṁ prāpayēt| kimbhūtaṁ ratham ? khaṇḍaṁ cakram yasya sa khaṇḍacakraḥ, tam| tatastasya-rathasya, saṁrambhāt-kṣōbhāt, śalyamādiśēt-lakṣayēt|

Adhikarana marmanaShTasyopAyAnuktau hetuH (17) · Śloka 17

marmanaṣṭaṁ pr̥thaṅnōktaṁ tēṣāṁ māṁsādisaṁśrayāt| |17|

sa0-marmanaṣṭaṁ śalyaṁ pr̥thak nābhihitam| kutaḥ ? tēṣāṁ-marmaṇāṁ, māṁsādirēva prāṅnirdiṣṭō yataḥ saṁśrayō, na tu pr̥thaṅmarmāṇi vidyantē| { tathā ca saṅgrahē(sū. a. 37)-"marmapraṇaṣṭē'pyananyabhāvānmāṁsādibhyō marmaṇāmuktaṁ parīkṣaṇaṁ bhavati|" iti|

Adhikarana naShTasya sAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17

| sāmānyēna saśalyaṁ tu kṣōbhiṇya kriyayā saruk||17||

sa0-sāmānyēna-sāmānyalakṣṇēna, kśēbhiṇyā kriyayā-saṁrambhōtpādakēna karmaṇā śvasanaprāṇāyāmādikēna, yat saruk sthānaṁ tat saśalyaṁ jānīyāt|

Adhikarana adRushyashalyasyAkRutirvraNAkRutyA j~jeyA (18) · Śloka 18

vr̥ttaṁ pr̥thu catuṣkōṇaṁ tripuṭaṁ ca samāsataḥ| adr̥śyaśalyasaṁsthānaṁ vraṇākr̥tyā vibhāvayēt||18||

sa0-vr̥ttaṁ-vartulam| pr̥thu-pārśvāparapārśvābhyāṁ yatparicchidyatē| catuṣkōṇaṁ-caturasram| tripuṭaṁ-tryasram| samāsataḥ-saṅkṣēpēṇa|| adr̥śyasya-anupalabdhasya, śalyasya saṁsthānaṁ-ākr̥tiṁ, vraṇākr̥tyā-vraṇasaṁsthānēna, vibhāvayēt-vidyāt|

Adhikarana shalyAharaNopAyaBedau (19) · Śloka 19

tēṣāmāharaṇōpāyau pratilōmānulōmakau| |19|

sa0-tēṣāṁ-adr̥śyānāṁ śalyānām| ākarṣaṇōpāyau dau pratilōmānulōmakau| pratilōmaḥ-śarīrāntaḥpravēśaviparyayaḥ| anulōmaḥ-śarīrāntaḥpravēśānugataḥ| pratilōmānulōmayōrnirharaṇaviṣayamāha-

Adhikarana tayorviShayaH (19) · Śloka 19

| arvācīnaparācīnē nirharēttādviparyayāt||19||

sa0-tayōḥ-pratilōmānulōmayōrviparyayaḥ, tasmādviparyayāt, anulōmaṁ parācīnamānayēdityarthaḥ|

Adhikarana tiryaggataM tUbhayorviShayaH (20) · Śloka 20

sukhāhāryaṁ yataśchittvā tatastiryaggataṁ harēt| |20|

sa0-tiryaggataṁ śalyaṁ yatō-yasmāddēhadēśāt, chitvā-vilupya, sukhāhāryaṁ sampadyatē-sukhēnāhartuṁ śakyatē, tataḥ-tasmāddēhadēśāt, chittvōddharēt| chittvētyatra yadyapi karma kiñcinna nirdiṣṭaṁ, tathā'pi tvaṅmāṁsādīnāṁ yōgyatvāttēṣāmēva karmatvaṁ bōdhyam| māṁsādīni chhittvōddharēdityarthaḥ|

Adhikarana urogatAdiShu shalyeShu nirghAtananiShedhaH (20-21) · Śloka 21

| śalyaṁ na nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20|| pratilōmamanuttuṇḍaṁ chēdyaṁ pr̥thumukhaṁ ca yat| |21|

sa0-śalyamurōgatamuraḥsthaṁ kakṣāsthaṁ vaṅkṣaṇasthaṁ pārśvasthaṁ ca na nirghātyaṁ-na nirghātanīyam| tathā pratilōmaṁ-nānulōmagataṁ, tathā'nuttuṇḍaṁ vāribudbudavannōnnataṁ, tathā chēdyaṁ śalyaṁ, tathā pr̥thumukhaṁ-vistīrṇānanaṁ, ca na nirghātyam|

Adhikarana anAharaNIyaM shalyam (21) · Śloka 21

| naivāharēdviśalyaghnaṁ naṣṭaṁ vā nirupadravam||21||

sa0-viśalyaṁ hantīti viśalyaghnam| tāvajjīvati yāvatsaśalyaḥ| śalyāpāyē tu mriyatē tannāharēdēva| viśalyasya tasya prāṇaharaṇatvāt| ētatsvarūpaṁ marmavibhāgē spaṣṭaṁ kr̥tvā vakṣyatē| naṣṭaṁ vēti vāśabdaścārthē| naṣṭaṁ-adr̥śyatāṁ prāptaṁ ca, yannirupadravaṁ-tannimittarōgarahitaṁ, nāharēt, pratyavāyabhayāt|

Adhikarana hastAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

athāharētkaraprāpyaṁ karēṇaiva| |22|

sa0-karaprāpyaṁ-hastagrāhyaṁ śalyaṁ, karaṇaivāharēt-nāparēṇa kaṅkamukhādinā|

Adhikarana siMhamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (22) · Śloka 22

itaratpunaḥ| dr̥śyaṁ siṁhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||

sa0-itarat-akaraprāpyaṁ tu śalyaṁ, dr̥śyaṁ siṁhamukhādibhiryantrairāharēt|

Adhikarana ka~gkamukhAdisvastikayantrAhAryaM shalyam (23) · Śloka 23

adr̥śyaṁ vraṇasaṁsthānādgrahītuṁ śakyatē yataḥ| kaṅkabhr̥ṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||

sa0-adr̥śyaṁ punaḥ śalyaṁ vraṇasaṁsthānādākalayya kaṅkamukhadibhirgrahītuṁ śakyatē yatastatastairharēt| yattadōrnityābhisambandhāttadōpalambhaḥ|

Adhikarana sandaMSAhAryam Salyam (24) · Śloka 24

sandaṁśābhyāṁ tvagādistham| |24|

sa0-tvagādisthaṁ śalyaṁ sandaṁśābhyāṁ nirharēt| ādigrahaṇānmāṁsādīnāṁ grahaṇam|

Adhikarana tAlayantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

tālābhyāṁ suṣiraṁ harēt| |24|

sa0-suṣiraṁ yacchalyaṁ tvagādisthaṁ tattālayantrābhyāṁ harēt,-na saṁdaśābhyām|

Adhikarana nADIyantrAhAryaM Salyam (24) · Śloka 24

| suṣirasthaṁ tu nalakaiḥ|24|

sa0-suṣirasthaṁ punaḥ śalyaṁ nalakaiḥ-nāḍīyantraiḥ, ākarṣēt|

Adhikarana sheShayantrAhAryaM shalyam (24) · Śloka 24

| śēṣaṁ śēṣairyathāyatham||24||

sa0-śēṣaṁ śalyaṁ śēṣairyantrairyathāyōgamāharēt|

Adhikarana yantreNAhartumashakyasyashalyasyopAyaH (25) · Śloka 25

śastrēṇa vā viśasyādau tatō nirlōhitaṁ vraṇam| kr̥tvā ghr̥tēna saṁsvēdya baddhā''cārikamādiśēt||25||

sa0-śastrēṇa vā pūrvaṁ viśasya-māṁsādīn chittvā, tataḥ- anantaraṁ, apanītaraktaṁ vraṇaṁ vidhāya, sarpiṣā svēdayitvā, vastrapaṭṭādinā sarpimadhu baddhvā, ācārikaṁ-snēhavidhyuktaṁ "uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaṁ, ādiśēt-kathayēt|

Adhikarana sirAsnAyuvIlagnasyopAyaH (26) · Śloka 26

sirāsnāyuvilagnaṁ tu cālayitvā śalākayā| |26|

sa0-sirāsnāyuvilagnaṁ punaḥ śalyaṁ śalākayā cālayitvā śithilīkr̥tya, āharēt|

Adhikarana hRudayalagnasyopAyaH (26-27) · Śloka 27

| hr̥dayē saṁsthitaṁ śalyaṁ trāsitasya himāmbunā||26|| tataḥ sthānāntaraṁ prāptamāharēttadyathāyatham| yathāmārgaṁ durākarṣam|27|

sa0-hr̥dayē yadāśritaṁ śalyaṁ tacchītajalēna trāsitasya sthānāntaragataṁ jñātvā, yathāyathaṁ-yathāsvaṁ viśiṣṭayantraiḥ, śalyaṁ nirharēt|

Adhikarana hRudayopAyamanyatrAdishati (27) · Śloka 27

| anyatō'pyēvamāharēt||27||

sa0-anyatō'pi-anyadēśasthamapi śalyaṁ, durākarṣaṁ-duḥkhēnākraṣṭuṁ śakyatē, tat svamārgaṁ nayēt tadēvamēvāharēt, yathā hr̥tsthaṁ śalyam sthānāntaraṁ prāptaṁ nirhāryam| tathā, yathāmārgaṁ-mārgānatikramēṇa, anyadēśasthamapi śalyamākarṣaṇīyam|

Adhikarana asthilagnasyopAyaH (28) · Śloka 28

asthidaṣṭē naraṁ padbhyāṁ pīḍayitvā vinirharēt| |28|

sa0-asthidaṣṭē-asthni vidaṣṭē spr̥ṣṭē sati śalyē, naraṁ balavantaṁ padbhyāṁ pīḍayitvā-ākramya, tacchalyaṁ vinirharēt| 'asthinaṣṭē' iti vā pāṭhaḥ|

Adhikarana upAyAntaram (28) · Śloka 28

| ityaśakyē subalibhiḥ sugr̥hītasya kiṅkaraiḥ||28||

sa0-ityaśakyē-anēnāpi prakārēṇakraṣṭumaśakyē śalyē, kiṅkaraiḥ-bhr̥tyaiḥ, mahābalaiḥ sugr̥hītasya-suṣṭhvavaṣṭabdhasya narasya, śalyaṁ kaṅkamukhādinā nirharēt|

Adhikarana evamapyashakyasyopAyaH (29-31) · Śloka 31

tathā'pyaśakyē vāraṅgaṁ vakrīkr̥tya dhanurjyayā| subaddhaṁ vaktrakaṭakē badhnīyātsusamāhitaḥ||29|| susaṁyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam| tāḍayēditi mūrdhānaṁ vēgēnōnnamayan yathā||30|| uddharēcchalyam| |31|

sa0-tathāpyaśakyē-ēvamapi śalya āhartumaśakyē, vāraṅgaṁ-śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṁ, vakrīkr̥tya-kuṭilatāṁ prāpayya, tatō dhanurjyayā-snāyvādimayyā, subaddhaṁ kr̥tvā, anantaraṁ, vājinaḥ-aśvasya, vaktrakaṭakē badhnīyādvaidyaḥ| kimbhūtaḥ ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| kimbhūtasya vājinaḥ ? susaṁyatasya,-suṣṭhu-śōbhanaṁ kr̥tvā, baddhasya| kathaṁ susaṁyatasya ? pañcāṅgyā, pañcānāmaṅgānāṁ-caturṇāṁ pādānāṁ mukhasahitānāṁ, samāhāraḥ pañcāṅgī,-bandhaviśēṣaḥ, tayā pañcāṅgyā, baddhasya| anantaraṁ vājinaṁ kaśayā-carmayaṣṭyā, iti-ēvaṁ, tāḍayēt, yathā sa vājī mūrdhānamunnamayan-utkṣipan, vēgēna-balēnā''krāntyā, śalyamuddharēt|

Adhikarana upAyAntaram (31) · Śloka 31

ēvaṁ vā śākhāyāṁ kalpayēttarōḥ| |31|

sa0-athavā ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vāraṅgaṁ vakratāṁ nītvā dhanurjyayā subaddhaṁ sampādya susamāhitō bhiṣak, vr̥kṣasya śākhāmānamayya dhanurjyayaiva tasyāṁ tat badhnīyācchalyākarṣaṇārtham| atra ca yā śākhā kiṅkarahastādivimuktamātraivōrdhvamunnamyamānā śalyamuddharati tādr̥śī kalpanīyā|

Adhikarana durbalavAra~ggasyopAyaH (31) · Śloka 31

| baddhā durbalavāraṅgaṁ kuśābhiḥ śalyamāharēt||31||

sa0-durbalaṁ-tanu, vāraṅgaṁ yasya śalyasya tacchalyaṁ kuśābhiḥ-vaṁśādikambikābhiḥ, baddhā śalyamākarṣēt|

Adhikarana shoPagrastavAra~ggasyopAyaH (32) · Śloka 32

śvayathugrastavāraṅgaṁ śōphamutpīḍya yuktitaḥ| |32|

sa0-śvayathunā grastaṁ-ācchāditaṁ, vāraṅgaṁ yasya śalyasya tacchalyamāharēt| katham ? yuktitaḥ,-yathā yujyatē tathā, śōphamutpīḍya-ūrdhvaṁ pīḍayitvā|

Adhikarana uttuNDitasyopAyaH (32) · Śloka 32

| mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyōttuṇḍitaṁ harēt||32||

sa0-uttuṇḍitaṁ śalyaṁ-budbudavadabhimukhībhūtaṁ, nāḍyā nirghātya-cālayitvā, harēt| kimbhūtayā? mudgarēṇāhatayā| mudgaragrahaṇamupalakṣaṇārtham, pāṣāṇādibhirapyāhatayōttuṇḍitaṁ harēditi vēdyam|

Adhikarana amArgottuNDitasyopAyaH (33) · Śloka 33

tairēva cānayēnmārgamamārgōttuṇḍitaṁ tu yat| |33|

sa0-tairēva ca-mudgarādibhirāhataiḥ, amārgairuttuṇḍitaṁ-amārgōttuṇḍitaṁ, mārgamānayēt-mārgaṁ prāpayēt|

Adhikarana karNayoktasyopAyaH (33) · Śloka 33

| mr̥ditvā karṇināṁ karṇaṁ nāḍyāsyēna nigr̥hya vā||33||

sa0-karṇaḥ karṇau karṇā vā vidyantē yēṣāṁ tē karṇinaḥ,-bhallādayaḥ tēṣāṁ karṇaṁ mr̥ditvā-bhaṅktvā, śalyaṁ nirharēt| athavā nāḍyāsyēna-nāḍīmukhēna, nigr̥hya nirharēt| "nāḍī pañcamukhacchidrā" (hr̥. sū. a. 24|13) ityēvamādigranthanirdiṣṭairnāḍīyantrairnirharēdityarthaḥ|

Adhikarana niShkarNasyopAyaH (34) · Śloka 34

ayaskāntēna niṣkarṇaṁ vivr̥tāsyamr̥justhitam| |34|

sa0-ayaskāntēna-lōhākarṣakamaṇiviśēṣēṇa, niṣkarṇaṁ śalyaṁ tathā vivr̥tamukhaṁ r̥ju-spaṣṭaṁ kr̥tvā'vasthitam nirharēt|

Adhikarana pakkAshayagatasyopAyaH (34) · Śloka 34

| pakvāśayagataṁ śalyaṁ virēkēṇa vinirharēt||34||

sa0-pakvāśayasthitaṁ śalyaṁ virēcanēna viśēṣēṇa nirharēt|

Adhikarana duShTavAtAdInAmupAyaH (35) · Śloka 35

duṣṭavātaviṣastanyaraktatōyādi cūṣaṇaiḥ| |35|

sa0-duṣṭavātādīni cūṣaṇairnirharēt| cūṣaṇairiti bahuvacananirdēśācchr̥ṅgādibhiriti bōdhyam|

Adhikarana kaNThagatasyopAyaH (35-36) · Śloka 36

| kaṇṭhasrōtōgatē śalyē sūtraṁ kaṇṭhē pravēśayēt||35|| bisēnāttē tataḥ śalyē bisaṁ sūtraṁ samaṁ harēt| |36|

sa0-kaṇṭhasrōtaḥsthē śalyē sūtraṁ-kārpāsādijaṁ, bisēna kaṇṭhē pravēśayēt- bisasaṁlagnaṁ sūtraṁ kr̥tvā śalyanirharaṇāya pravēśayēdityarthaḥ| āttē-gr̥hītē, śalyē bisasaṁlagnē, anantaraṁ śalyaṁ bisasūtraṁ samaṁ-tulyakālaṁ, āharēt|

Adhikarana jAtuShasyopAyaH (36-37) · Śloka 37

| nāḍyā'gnitāpitāṁ kṣiptvā śalākāmapsthirīkr̥tām||36|| ānayējjātuṣaṁ kaṇṭhāt| |37|

sa0-jātuṣē śalyē kaṇṭhasrōtaḥpraviṣṭē tat jātuṣaṁ śalyaṁ kaṇṭhādānayēt| katham ? ityāha-śalākāṁ kaṇṭhē kṣiptvā| katham ? nāḍyā-nāḍīyantrēṇa prakṣipya kaṇṭhadāhaparihārārtham| kīdr̥śīṁ śalākām ? adbhiḥ sthirīkr̥tāṁ, nirvāpaṇadvārēṇa| tāṁ tathāvidhām śalākāṁ kr̥tvā nāḍyaiva jātuṣaṁ śalyaṁ kaṇṭhādānayēt-ākarṣayēt| jātuṣamityatra"trapujatunōḥṣuk" ityaṇ ṣugāgamaśca|

Adhikarana ajAtuShasyopAyaH (37) · Śloka 37

jatudigdhāmajātuṣam| |37|

sa0-ajātuṣaṁ-dāruvēṇvādimayaṁ śalyaṁ, kaṇṭhasrōtaḥsthitaṁ jatudigdhāṁ-lākṣāliptāṁ, śalākāmagnitāpitāṁ nāḍyā kṣiptvā pūrvavacchalyamāharēt| jatudigdhāmityupalakṣaṇārtham, sikthādidigdhāmapi| yathā śalākayā hartuṁ yujyatē tathā kr̥tvēti bōdhyam|

Adhikarana matsyAdikaNTakasyopAyaH (37-38) · Śloka 38

| kēśōndukēna pītēna dravaiḥ kaṇṭakamākṣipēt||37|| sahasā sūtrabaddhēna vamataḥ| |38|

sa0-kaṇṭakaṁ-matsyādijaṁ, māṁsasaṅgēna bhuktaṁ kaṇṭhasrōtasi sthitaṁ, dravaiḥ-pānīyādibhiḥ saha, pītēna kēśōndukēnākṣipēt| kēśānāṁ samūhaḥ-kēśōndukam, tēna| kimbhūtēna kēśōndukēna ? sūtrabaddhēna,-dīrghasūtragrathitēna| vamataḥ-vamanamācarataḥ, kaṇṭakamēkadēśasaktasūtraṁ sahasaivākṣipēt| ēvaṁ ca vamanadravyasaṁskr̥tairdravaiḥ kēśōndukaṁ pātavyamityavatiṣṭhatē|

Adhikarana keshondukasyopAyaH (38) · Śloka 38

tēna cētarat| |38|

sa0-tēna-kaṇṭhakēna, itarat-kēśōndukaṁ, pramādapītamāharēt| kṣatakaṇṭhaśca triphalāṁ madhughr̥tasitōpētāmanukaṇṭhaṁ lihyāt| suśrutē cōktam (sū. a. 27|19)-"asthiśalyamanyadvātiryakkaṇṭhāsaktamavēkṣya kēśōndukaṁ dr̥ḍhaikasūtrabaddhaṁ dravabhaktōpahitaṁ pāyayēdākaṇṭhāt pūrṇakōṣṭhaṁ ca vāmayēt| vamataśca śalyaikadēśasaktaṁ jñātvā sūtraṁ sahasā tvākṣipēt| mr̥dunā vā dantadhāvanakūrcakēnāpaharēt praṇudēdvā'ntaḥ|" iti|

Adhikarana UrdhvamAhartumashakyasyopAyaH (38) · Śloka 38

| aśakyaṁ mukhanāsābhyāmāhartuṁ paratō nudēt||38||

sa0-mukhanāsāgataṁ śalyaṁ mukhanāsābhyāmāhartumaśakyaṁ-ākraṣṭuṁ yanna śakyatē, tatparatō nudēt| prakr̥tatvānmukhāt paratō nāsāyāśca parataḥ| tasmādyēna kēnacidupāyēna kōṣṭhaṁ nayēditi gamyatē|

Adhikarana grAsashalyasyopAyaH (39) · Śloka 39

appānaskandhaghātābhyāṁ grāsaśalyaṁ pravēśayēt| |39|

sa0-grāsaḥ śalyamiva grāsaśalyaṁ kaṇṭhāsaktamantaḥkōṣṭhākhyaṁ nayēt| katham ? apāṁ pānaṁ-appānaṁ, tēna| tathā skandhaghātēna, skandhasya muṣṭyādinā hananaṁ-skandhaghātaḥ|

Adhikarana sUkShmAkShivraNashalyAnAmupAyaH (39) · Śloka 39

| sūkṣmākṣivraṇaśalyāni kṣaumavālajalairharēt||39||

sa0-akṣaṇī ca vraṇaśca, tatra śalyāni-akṣivraṇaśalyāni, sūkṣmāṇi ca tānyakṣivraṇaśalyāni ca-sūkṣmākṣivraṇaśalyāni, tāni kṣau mādibhirnirharēt| yōgyatāvaśāt kadācit kṣau mēna-kauśēyēna, kadācidvālēna, kadācijjalēna ca, nirharēt|

Adhikarana udakashalyasyopAyaH (40) · Śloka 40

apāṁ pūrṇaṁ vidhunuyādavākśirasamāyatam| vāmayēccāmukhaṁ bhasmarāśau vā nikhanēnnaram||40||

sa0-apāṁ pūrṇaṁ naraṁ vidhunuyāt| kimbhūtam ? avakśirasam, avāk-adhaḥ, śirō-mūrdhā, yasya tam| tathā āyataṁ-dīrghaṁ kr̥tvā, tathā taṁ naraṁ vāmayēdvaidyaḥ| athavā, āmukhaṁ-mukhaṁ yāvat, bhasmarāśau nikhanēt-nyasēt| tathōktam-"udakapūrṇasya cakrādyārōpaṇēnōdakaniḥsāraḥ kāryaḥ|" iti|

Adhikarana karNagatodakashalyasyopAyaH (41) · Śloka 41

karṇē'mbupūrṇē hastēna mathitvā tailavāriṇī| kṣipēdadhōmukhaṁ karṇaṁ hanyādvā''cūṣayēta vā||41||

sa0-karṇē'mbunā pūrṇē sati tailavāriṇī kṣipēt| kiṁ kr̥tvā ? hastēna mathitvā-karēṇa vilōḍya| tathā'dhōmukhaṁ karṇaṁ hanyāt| vā-athavā, cūṣayēt nāḍyā vā śr̥ṅgādibhiḥ|

Adhikarana karNagatakITashalyasyopAyaH (42) · Śloka 42

kīṭē srōtōgatē karṇaṁ pūrayēllavaṇāmbunā| suktēna vā sukhōṣṇēna mr̥tē klēdaharō vidhiḥ||42||

sa0-kīṭē-pipīlikāśatapadyādau, srōtaḥsthitē (srōtōgatē)-tōdagauravamēdādibhiranumitē, karṇaṁ lavaṇāmbunā pūrayēt| athavā suktēna pūrayēt| kimbhūtēna? sukhōṣṇēna| mr̥tē punastasmin kīṭē klēdaharō vidhiḥ kāryaḥ|

Adhikarana jAtuShAdishalyaM dehoShmaNaiva vilIyate (43) · Śloka 43

jātuṣaṁ hēmarūpyādidhātujaṁ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṁ dēhajēna vilīyatē||43||

sa0-jātuṣādiśalyaṁ dēhajēnōṣmaṇā cirasthitaṁ prāyaśō vilīyatē|

Adhikarana mRudAdishalyaM cirAdapi na ciliyate,vilayanABAve hetuH (44-45) · Śloka 45

mr̥dvēṇudāruśr̥ṅgāsthidantavālōpalāni na| viṣāṇavēṇvayastāladāruśalyaṁ cirādapi||44|| pRayō nirbhujyatē taddhi pacatyāśu palāsr̥jī| |45|

sa0-mr̥dvēṇudārvādiśalyaṁ dēhōṣmaṇā na vilīyatē| upalaśabsya napuṁsakatvaṁ cintyam| viṣāṇādiśalyaṁ prāyō dēhajēnōṣmaṇā cirādapi na vilīyatē| api tu nirbhujyatē-pr̥thagbhavati| cirādapi na pacyatē kutaḥ ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-viṣāṇādiśalyaṁ, śīghramēva palāsr̥jī pacati| atō māṁsaraktapākāddēhajēna cōṣmaṇā prāyō nirbhujyatē|

Adhikarana vidAhopAyaH (45-47) · Śloka 47

| śalyē māṁsāvagāḍhē cētsa dēśō na vidahyatē||45|| tatastaṁ mardanasvēdaśuddhikarṣaṇabr̥ṁhaṇaiḥ| tīkṣṇōpanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46|| pācayitvā harēcchalyaṁ pāṭanaiṣaṇamēdanaiḥ| |47|

sa0-māṁsāvagāḍhē-māṁsāntarnigūḍhē śalyē sati, yadi sa dēśō na vidahyatē-na pacyatē, yatra tat tiṣṭhati śalyam| tatastaṁ mardanēna svēdanēna vā, kadācit śuddhyā-vamanādikayā, kadācitkarṣaṇēna, kadācidbr̥ṁhaṇēna, kadācittīkṣṇōpanāhēna, kadācittīkṣṇānnapānēna, tīkṣṇaśabdasya hi pratyēkaṁ sambandhaḥ, kadāciddhanaśastrapadāṅkanaiḥ, śastrasya padāni-śastrapadāni, ghanāni saṁhitani, ca tāni śastrapadāni ca, tēṣāmaṅkanaṁ-lakṣaṇaṁ, taiḥ| mardanādibhirēkēna dvābhyāṁ sarvairvā yathākramaṁ pūrvaṁ śalyaṁ pācayitvā tataḥ pāṭanaiṣaṇabhēdanairharēt|

Adhikarana anuktashalyasa~ggrahArthaMmupAyaH (28) · Śloka 28

| śalyapradēśayantrāṇāmavēkṣya bahurūpatām||47|| taistairupāyairmatimān śalyaṁ vidyāttathā''harēt| 47 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||

sa0-śalyāni-dhātuviṣāṇavēṇvādijāni, pradēśāḥ-tvaṅmāṁsādayaḥ, yantrāṇi-svastikādīni, tēṣāṁ bahurūpatāmavēkṣya- nānākāratāṁ jñātvā, taistairupāyaiḥ-uktānuktairvijñānasādhanakāraṇaiḥ, matimān-bhiṣak, śalyaṁ jānīyāt tathā''karṣēditi| saṅgrahē cōktam (sū. a. 37)-"vraṇē prasannē prāntēṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpē śōphē ca tāpē ca niḥśalyamiti nirdiśēt|" iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śalyāharaṇa- vidhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||