29. śastrakarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં શસ્ત્રકર્મવિધ્યધ્યાયઃ પ્રસ્તૂયતે| યતોઽનન્તરાતીતેઽધ્યાયે (શ્લો. ૨૫)-"શસ્ત્રેણ વા વિશસ્યાદૌ" ઇત્યુક્તમ્| અતસ્તસ્યૈવ શસ્ત્રકર્મણો વિધાનં વક્તું યુક્તમિત્યાહ-

Adhikarana shastrakarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતઃ શસ્ત્રકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-શસ્ત્રસ્ય કર્મ શસ્ત્રકર્મ,- શસ્ત્રાવચારણક્રિયા, તસ્ય વિધિઃ-ઇતિકર્તવ્યતા, શસ્ત્રકર્મવિધિઃ, તમ્| શેષં પૂર્વવત્| નનુ, યદ્યયં શસ્ત્રકર્મવિધિઃ, તતઃ શસ્ત્રકર્મગ્રન્થ એવાદૌ નિર્દેષ્ટું યુક્તઃ, (શ્લો. ૧૪)- "પ્રાક્ શસ્ત્રકર્મણશ્ચેષ્ટં ભોજયેદન્નમાતુરમ્|" ઇત્યાદિ| ન તુ "વ્રણઃ સઞ્જાયતે પ્રાયઃ" ઇત્યાદિ| અત્રોચ્યતે| શસ્ત્રકર્મવિધેઃ પૂર્વં વિષયો નિર્દિષ્ટું યુક્તઃ| યતઃ શસ્ત્રકર્મવિધેરુપાયોઽયમ્, ઇત્યસ્યૈવ પૂર્વમુપન્યાસો યુક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana shastrakarmaviShayasya vraNasyotpattiH vraNasyotpattipratibandhaH (1-2) · Śloka 2

વ્રણઃ સઞ્જાયતે પ્રાયઃ પાકાચ્છ્વથુપૂર્વકાત્| તમેવોપચરેત્તસ્માદ્રક્ષન્ પાકં પ્રયત્નતઃ||૧|| સુશીતલેપસેકાસ્રમોક્ષસંશોધનાદિભિઃ| |૨|

સ૦-પ્રાયો વ્રણઃ પાકાત્ સઞ્જાયતે| કિમ્ભૂતાત્ ? શ્વયથુઃ પૂર્વો યસ્ય પાકસ્ય સ શ્વયથુપૂર્વકઃ, તસ્માત્| શ્વયથુપાકમન્તરેણાપિ શસ્ત્રાદ્યભિઘાતાત્ વ્રણો જાયત ઇતિ પ્રાયોગ્રહણમ્| યસ્માચ્છ્વયાથુપૂર્વકાત્ પાકાત્ વ્રણઃ સઞ્જાયતે, અતસ્તમેવ-શ્વયથું, ઉપચરેત્-ઉપક્રમેત્| કિં કુર્વન્ ? પાકં પ્રયત્નેન રક્ષન્| કથમ્ ? સુશીતલેપસેકાદિભિઃ| સુશીતાભ્યાં-સ્પર્શતો વીર્યતશ્ચ, લેપસેકાભ્યામ્| તથા, રક્તમોક્ષણેન| તથા, સંશોધનેન-વમનેન વિરેકેણ ચ| આદિગ્રહણાત્ કષાયપાનઘૃતપાનાદીનાં ગ્રહણમ્| તસ્ય ચ શોફસ્યામપચ્યમાનપક્વાખ્યાતિસ્તિસ્રોઽવસ્થા ભવન્તીત્યાહ-

Adhikarana apakvasya shvayathorlakShaNam (2) · Śloka 2

| શોફોઽલ્પોઽલ્પોષ્મરુક્સામઃસવર્ણઃ કઠિનઃ સ્થિરઃ||૨||

સ૦-આમો યઃ શોફઃ સઃ પ્રમાણતોઽલ્પઃ| તથા, અલ્પોષ્મા| તથા, અલ્પરુક્-અલ્પશૂલઃ| તથા, સવર્ણઃ-ત્વક્સમાનવર્ણઃ| તથા, કઠિનો-ન મૃદુઃ, પક્વવત્| તથા, સ્થિરો-ન પક્વવચ્ચલઃ| સ આમઃ સામ ઇતિ "સોઽચિ લોપે ચેત્પાદપૂરણમ્" ઇતિ સુલોપઃ|

Adhikarana pacyamAnasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

પચ્યમાનો વિવર્ણસ્તુ રાગી બસ્તિરિવાતતઃ| સ્ફુટતીવ સનિસ્તોદઃ સાઙ્ગમર્દવિજૃમ્ભિકઃ||૩|| સંરમ્ભારુચિદાહોષાતૃડ્જ્વરાનિદ્રતાન્વિતઃ| સ્ત્યાનં વિષ્યન્દયત્યાજ્યં વ્રણવત્સ્પર્શનાસહઃ||૪||

સ૦-સ શોફઃ પચ્યમાનો વિવર્ણો-ન ત્વક્સમાનવર્ણઃ| તથા રાગી-લોહિતવર્ણઃ| તથા, બસ્તિરિવાતતઃ-સ્તબ્ધો વાતપૂર્ણદૃતિવત્| છાગાદીનાં તુ મૂત્રાધારો બસ્તિરિત્યુચ્યતે| તથા, સ્ફુટતીવ| { તથા, } સનિસ્તોદઃ-સહ નિસ્તોદેન વર્તત ઇતિ સનિસ્તોદઃ| નિયતપ્રબન્ધપ્રવૃત્તા રૂક્-નિસ્તોદો, વિચ્છિન્ના તુ શૂલમિત્યુચ્યતે| સાઙ્ગેત્યાદિ| અઙ્ગાનાં મર્દઃ- ક્ષોભઃ, સહાઙ્ગમર્દવિજૃમ્ભિકાયાં વર્તત ઇતિ સાઙ્ગમર્દવિજૃમ્ભિકઃ| તથા, સંરમ્ભાદિભિર્યુતઃ| અન્વિતશબ્દેન પ્રત્યેકં સંરમ્ભાદીનાં સમ્બન્ધઃ| સંરમ્ભો-વાગ્વિષયાતીતાનાં સ્વસંવેદ્યાનામનેકરૂપાણાં પીડનવિઘટ્ટનચ્છેદનભેદનદંશનાદીનાં રૂજાં પ્રાદુર્ભાવઃ| સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રો-દાહઃ| અરતિમાન્ દાહ ઉષા ઉચ્યતે| તથા, સ પચ્યમાનો ઘૃતં સ્ત્યાનમુપયુક્તં વિલીનયતિ| તથા, સ્પર્શનં ન સહતે વ્રણવત્|

Adhikarana pakvasyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

પક્વેઽલ્પવેગતા ગ્લાનિઃ પાણ્ડુતા વલિસમ્ભવઃ| નામોઽન્તેષૂન્નતિર્મધ્યે કણ્ડૂશોફાદિમાર્દવમ્||૫|| સ્પૃષ્ટે પૂયસ્ય સઞ્ચારો ભવેદ્બસ્તાવિવામ્ભસઃ| |૬|

સ૦-પક્વે સતિ, અલ્પવેગતા ભવતિ, ન તુ સંરમ્ભઃ| તથા, ગ્લાનિઃ-મ્લાનત્વમ્| તથા, પાણ્ડુત્વં વલીનાં ચોદ્ભવઃ| તથા, અન્તેષુ-પર્યન્તેષુ, નામો-નિમ્નત્વમ્, મધ્ય ઉન્નતિઃ| નામોઽન્તેષ્વિત્યુક્ત્યૈવ મધ્ય ઉન્નતિત્વં લબ્ધમેવ, ઉન્નતિગ્રહણં ત્વતિશયાર્થમ્, તેનોત્તુણ્ડિત્વં ગમ્યતે| તથા, કણ્ડ્વાદિમૃદુત્વં સ્યાત્| તથા, સ્પૃષ્ટે તસ્મિન્ સતિ પૂયસ્ય સઞ્ચારો ભવતિ, બસ્તેરન્તઃસ્થિતસ્ય યથાઽમ્ભસઃ સઞ્ચારઃ|

Adhikarana pAkasya raktadoShatrayakAryatvam (6-7) · Śloka 7

| શૂલં નર્તેઽનિલાદ્દાહઃ પિત્તાચ્છોફઃ કફોદયાત્||૬|| રોગો રક્તાચ્ચ પાકઃ સ્યાદતો દોષૈઃ સશોણિતૈઃ| |૭|

સ૦-વાતં વિના શૂલં ન ભવતિ| પિત્તમન્તરેણ દાહો ન સ્યાત્| કફોદયાદ્વિના શોફો ન સ્યાત્| શોફઃ કફાદિતિ વક્તવ્ય ઉદયગ્રહણં વિશેષદ્યોતનાર્થમ્| રક્તાદૃતે-રક્તં વિના, રાગસ્ય લૌહિત્યસ્ય સમ્ભવો ન| તેન કફાધિકૈઃ સર્વૈર્દોષૈઃ શોણિતસહિતૈઃ શ્વયથુપાકઃ સ્યાદિતિ ગમ્યતે|

Adhikarana atipakvasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| પાકેઽતિવૃત્તે સુષિરસ્તનુત્વગ્દોષભક્ષિતઃ||૭|| વલીભિરાચિતઃ શ્યાવઃ શીર્યમાણતનૂરુહઃ| |૮|

સ૦-પાકે ચાતિવૃત્તે-અતિક્રાન્તે, સુષિરોઽન્તસ્થઃ શોફદેશઃ સમ્પદ્યતે| તથા, તનુઃ-તન્વી, ત્વક્ યસ્મિન્ સ તનુત્વક્| તથા, દોષભક્ષિતઃ-પૂયવાન્, દોષશબ્દેનેહ પૂય ઉચ્યતે, તેન ભક્ષિતત્વાત્ સુષિરત્વં તનુત્વક્ત્વં ચાસ્ય| તથા, વલીભિરાચિતો-વ્યાપ્તઃ| તથા, શ્યામવર્ણઃ| તથા, શીર્યમાણતનૂરુહઃ-પતદ્રોમા|

Adhikarana raktapAkasya lakShaNam (8-10) · Śloka 10

| કફજેષુ તુ શોફેષુ ગમ્ભીરં પાકમેત્યસૃક્||૮|| પક્વલિઙ્ગં તતોઽસ્પષ્ટં યત્ર સ્યાચ્છીતશોફતા| ત્વક્સાવર્ણ્યં રુજોઽલ્પત્વં ઘનસ્પર્શત્વમશ્મવત્||૯|| રક્તપાકમિતિ બ્રૂયાત્તં પ્રાજ્ઞો મુક્તસંશયઃ| |૧૦|

સ૦-યદ્યપિ ત્રિભિરેવ દોષૈઃ શોણિતાન્વિતૈઃ પાકો જાયતે, તથાઽપિ કફજેષ્વિત્યુક્તેરધિકતરકફેષ્વિતિ ગમ્યતે| કફજેષ્વિતિ બહુવચનનિર્દેશાત્ દેહદેશબહુત્વાદ્યેષુ દેહદેશેષ્વસૌ કફો જાયતે, તેષુ કફજેષુ શોફેષુ ગમ્ભીરં-દુર્લક્ષ્યમતિશયેનાન્તર્નિગૂઢત્વાત્, અસૃક્ પાકમેતિ| અત એવ પક્વલિઙ્ગં-પક્વલક્ષણં, અસ્પષ્ટં દુર્લક્ષ્યં, સ્યાત્| તથા, યત્ર શીતગુણયોગાત્, શીતશ્ચાસૌ શોફશ્ચ શીતશોફઃ, તસ્ય ભાવઃ શીતશોફતા| તથા, ત્વક્સમાનવર્ણત્વમ્| તથા, રુજઃ સ્તોકત્વમ્| તથા, ઘનસ્પર્શત્વં-નિબિડસ્પર્શતા સ્યાત્, અશ્મવત્-હસ્તાદિના સ્પૃષ્ટે પાષાણતુલ્યઃ સ્પર્શ ઉપલભ્યતે| તં-તથાભૂતં શ્વયથુપાકં, રક્તપાકમિત્યેવં પ્રાજ્ઞો-ધીમાન્, બ્રૂયાત્-ન તુ શોફં પક્વમિતિ કથયેત્| કથમ્ ? મુક્તસંશયઃ,- શોણિતં પક્વં નાત્ર શોફ ઇત્યેવં વદેદિત્યર્થઃ|

Adhikarana dAraNapATanayorviShayobhedaH (10-11) · Śloka 11

| અલ્પસત્ત્વેઽબલે બાલે પાકાદ્વાઽત્યર્થમુદ્ધતે||૧૦|| દારણં મર્મસન્ધ્યાદિસ્થિતે ચાન્યત્ર પાટનમ્| |૧૧|

સ૦-સ્તોકે સત્ત્વે સતિ, તથા દુર્બલે, તથા બાલે, એતેષુ જાતે શ્વયથૌ, તથા પાકાદ્વાઽત્યર્થમુદ્ધતે-અતિક્રાન્તે ચ શ્વયથૌ, દારણં કાર્યમ્; વ્રણપ્રતિષેધોદ્દિષ્ટૈર્દારણદ્રવ્યૈઃ (હૃ. ઉ. અ. ૨૫|૩૭)| યથા-"ગુગ્ગુલ્વતસિગેન્દતસ્વર્ણક્ષીરીકપોતવિટ્| ક્ષારૌષધાનિ ક્ષારાશ્ચ પક્વશોફવિદારણમ્||" ઇતિ| ન કેવલમલ્પસત્ત્વ ઇત્યાદિકે શ્વથૌ દારણં કાર્યમ્, યાવત્ ચશબ્દાત્ મર્મસન્ધ્યાદિસ્થિતે ચ શ્વયથૌ દારણં કાર્યમ્, ન પાટનં શસ્ત્રેણ| અન્યત્રેતિ દારણવિષયાનિર્દિષ્ટે સ્થાને શસ્ત્રેણ પાટનં કાર્યમ્|

Adhikarana apakvasya dAraNapATananiShedhaH (11-12) · Śloka 12

| આમચ્છેદે સિરાસ્નાયુવ્યાપદોઽસૃગતિસ્રુતિઃ||૧૧|| રૂજોઽતિવૃદ્ધિર્દરણં વિસર્પો વા ક્ષતોદ્ભવઃ| |૧૨|

સ૦-આમસ્ય શોફસ્ય શસ્ત્રેણ છેદે સતિ સિરાસ્નાયુવ્યાપદો ભવન્તિ| તથા, અસૃજોઽતિસ્રાવઃ સ્યાત્| તથા, રુજાયા વિવૃદ્ધિઃ| તથા, દરણં વિસર્પો વા ક્ષતોત્થઃ સ્યાત્|

Adhikarana pakvasyAcCedane doShaH (12-13) · Śloka 13

| તિષ્ઠન્નન્તઃ પુનઃ પૂયઃ સિરાસ્નાય્વસૃગામિષમ્||૧૨|| વિવૃદ્ધો દહતિ ક્ષિપ્રં તૃણોલપમિવાનલઃ| |૧૩|

સ૦-અન્તઃ-અન્તરે, તુ પૂયસ્તિષ્ઠન્ સન્ સિરાદીનિ દહતિ| કઃ કમિવ ? અનલસ્તૃણોલપમિવ|

Adhikarana AmapakvalakShaNAnaBij~jAnindA (13-14) · Śloka 14

| યશ્છિનત્ત્યામમજ્ઞાનાદ્યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે||૧૩|| શ્વપચાવિવ વિજ્ઞેયૌ તાવનિશ્ચિતકારિણૌ| |૧૪|

સ૦-યઃ-પુરુષઃ (વૈદ્યઃ), અજ્ઞાનાત્-મોહાત્, આમં- અપક્વં, છિનત્તિ| યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે-ન પાટયતિ| તૌ-નરૌ, શ્વપચતુલ્યૌ વેદ્યૌ, આતુરવ્યાપાદનાત્| તદ્વયાપાદનં તુ કુતો વિધત્તઃ ? ઇત્યાહ-અનિશ્ચિતકારિણૌ,-અસમીક્ષ્યવિધાયિનૌ યતઃ|

Adhikarana shastrakarmaNaH pUrvaM BojanAdi (14-15) · Śloka 15

| પ્રાક્ શસ્ત્રકર્મણશ્ચેષ્ટં ભોજયેદન્નમાતુરમ્||૧૪|| પાનપં પાયયેન્મદ્યં તીક્ષ્ણં યો વેદનાક્ષમઃ| ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાન્મત્તઃ શસ્ત્રં ન બુધ્યતે||૧૫||

સ૦-શસ્ત્રકર્મણઃ પ્રાક્-પૂર્વં, આતુરમિષ્ટમન્નં-યદ્વ્રણેઽપથ્યમપિ, તદ્વલાધાનાર્થં ભોજયેત્| તથા, યો વેદનાક્ષમઃ-શસ્ત્રવ્યથામસહિષ્ણુઃ, તમાતુરં મદ્યોચિતં તીક્ષ્ણં-તીવ્રમદં, મદ્યં પાયયેત્| એવં સતિ યત્સ્યાત્તદાહ-ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાદિત્યાદિ| યતોઽન્નોપયોગાન્ન મુહ્યતિ| પરં તીક્ષ્ણમદ્યપાનાન્મત્તઃ સન્ શસ્ત્રં-ન્યસ્તમઙ્ગે, ન બુધ્યતે-ન ચેતયતે, તત્કદર્થનયા ક્લિશ્યત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana mUDhagarBAdau BojanAdiniShedhaH (16) · Śloka 16

અન્યત્ર મૂઢગર્ભાશ્મમુખરોગોદરાતુરાત્| |૧૬|

સ૦-અશ્મશબ્દેનાશ્મરી ગૃહ્યતે| મૂઢગર્ભાદિભિર્ય આતુરસ્તં વર્જયિત્વેષ્ટભોજનં મદ્યપાનં ચ કારયિતવ્યમ્|

Adhikarana shastrakarmavidhiH BojanAdiniShedhaH (16-18) · Śloka 18

| અથાહૃતોપકરણં વૈદ્યઃ પ્રાઙ્મુખમાતુરમ્||૧૬|| સમ્મુખો યન્ત્રયિત્વાઽઽશુ ન્યસ્યેન્મર્માદિ વર્જયન્| અનુલોમં સુનિશિતં શસ્ત્રમાપૂયદર્શનાત્||૧૭|| સકૃદેવાહરેત્તચ્ચ| |૧૮|

સ૦-અથશબ્દેન મઙ્ગલવાચિના સઙ્ગ્રહોક્તમર્થં સૂચયતિ| યથા (સૂ. અ. ૩૮)- "સુમુહૂર્તે ચ દધ્યક્ષતાન્નપાનરુક્મરત્નાર્ચિતવિપ્રં પ્રણતેષ્ટદેવતં" ઇત્યાદિ| આહૃતં-ઢૌકિતં સમીપાનીતં, ઉપકરણં-તત્કાલયોગ્યં યન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્લોતસ્નેહમધુકલ્કાદિકં, યસ્ય તમ્, આતુરં પ્રાઙ્મુખં-પૂર્વાભિમુખં, વૈદ્યઃ સમ્મુખઃ-પ્રત્યઙ્મુખો, યન્ત્રયિત્વા શસ્ત્રમાશુ-ન વિલમ્બિતં, ન્યસ્યેત્-નિક્ષિપેત્| મર્માદિ વર્જયન્-મર્મસિરાસન્ધ્યાદીન્ પરિહરન્| તથા, અનુલોમં કૃત્વા-ન પ્રાતિલોમ્યેન| કિમ્ભૂતં શસ્ત્રમ્ ? સુનિશિતં-અતિતીક્ષ્ણમ્| તચ્ચ શસ્ત્રમાપૂયદર્શનાત્ ન્યસેત્,-ન ત્વધિકમ્| તત્ કિં તત્રૈવ સ્થાપ્યમ્ ? તચ્ચ સકૃદેવ-ન બહૂન્ વારાન્, આહરેત્-આકર્ષેત્|

Adhikarana pATanapramANam pATanasthAnam (18-21) · Śloka 21

પાકે તુ સુમહત્યપિ| પાટયેત્ દ્વ્યઙ્ગુલં સમ્યદ્વ્યઙ્ગુલત્ર્યઙ્ગુલાન્તરમ્||૧૮|| એષિત્વા સમ્યગેષિણ્યા પરિતઃ સુનિરૂપિતમ્| અઙ્ગુલીનાલવાલૈર્વા યથાદેશં યથાશયમ્||૧૯|| યતો ગતાં ગતિં વિદ્યાદુત્સઙ્ગો યત્ર યત્ર ચ| તત્ર તત્ર વ્રણં કુર્યાત્સુવિભક્તં નિરાશયમ્||૨૦|| આયતં ચ વિશાલં ચ યથા દોષો ન તિષ્ઠતિ| |૨૧|

સ૦-પાકે તુ સુમહત્યપિ પાટયેત્| દ્વ્યઙ્ગુલં-દ્વ્યઙ્ગુલપરિમાણં વ્રણં, સમ્યક્ કુર્યાત્,-નાધિકમ્| દ્વ્યઙ્ગુલેત્યાદિ| અઙ્ગુલદ્વયમથવાઽઙ્ગુલત્રયમન્તરીકૃત્ય પુનરન્યં વ્રણં કુર્યાત્,-ન ત્વાસન્નમ્| તથા, એષિણ્યા સમ્યગેષિત્વા-ગવેશયિત્વા, પરિતઃ-સમન્તાત્, સુનિરૂપિતં-સુપર્યાલોચિતમ્| ન કેવલમેષિણ્યા, યાવદઙ્ગુલ્યા, નાલેન-પદ્મોત્પલાદિજેન, વાલૈર્વા-વરાહાદિસમ્બન્ધિભિઃ, અન્વેષ્ય યથાદેશં યથાશયં વ્રણં કુર્યાત્| તં ચ પ્રદેશં દર્શયિતુમાહ-યત ઇત્યાદિ| યતો યસ્મિન્ પ્રદેશે ગતાં-દૂરયાતાં, ગતિં-નાડીં, જાનીયાત્ તસ્મિન્ પ્રદેશે વ્રણં કુર્યાત્| યત્ર યત્ર શ્વયથુપ્રદેશે, ઉત્સઙ્ગં-ઉન્નતિં, વિદ્યાત્ તત્ર તત્ર પ્રદેશે વ્રણં કુર્યાત્| કિંભૂતં વ્રણમ્ ? સુષ્ઠુ વિભક્તૌ પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાદિવિભાગૌ યસ્ય તં તથાવિધમ્| તથા, નિરાશયમ્,-ન વિદ્યત આશયઃ-પૂયાદેર્દોષસ્ય સ્થાનં, યસ્ય તથાભૂતં નિરાશયં કુર્યાત્| તથા, આયતં-દીર્ઘમ્, તથા વિશાલં-વિસ્તિર્ણં, કુર્યાત્| એવં કૃતે સતિ દોષઃ-પૂયાખ્યો, ન તિષ્ઠતિ-ન સ્થિતિં લભતે|

Adhikarana pATane vaidyagatasAmagrI (21-22) · Śloka 22

| શૌર્યમાશુક્રિયા તીક્ષ્ણં શસ્ત્રમસ્વેદવેપથૂ||૨૧|| અસમ્મોહશ્ચ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શસ્યતે| |૨૨|

સ૦-વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શૌર્યં-પાટનાદૌ વીર્યં, શસ્યતે| તથા, આશુક્રિયા-ચતુરહસ્તતા| તથા, તીક્ષ્ણશસ્ત્રતા| તથા, સ્વેદશ્ચ વેપથુશ્ચ, ન વિદ્યમાનૌ તૌ યસ્ય સ એવમ્, સ્વેદાભાવઃ કમ્પાભાવશ્ચેત્યર્થઃ| તથા, અસમ્મોહઃ-તત્કાલોચિતકાર્યકરણે સમ્યક્પ્રવૃત્તિઃ| નનુ, "શૌર્યં વૈદ્યસ્ય શસ્યતે" ઇત્યુક્ત્યૈવ સ્વેદકમ્પાભાવઃ પ્રત્યપાદિ| તથા ચ સ્વેદવેપથૂ ભીરોરેવ સમ્ભવતઃ, ન શૂરસ્ય| ઇત્યનર્થકં "અસ્વેદવેપથૂ" ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે સત્યમેવૈતૌ બીરુગુણૌ, કિન્તૂષ્ણકાલવશાત્ પ્રકૃતિવશાદ્વા યસ્ય સ્વેદવેપથૂ ભવતઃ, તત્પરિહારાર્થમેતદુક્તમ્| સસ્વેદસ્ય હિ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મકર્તુમુદ્યતસ્ય શસ્ત્રગ્રહણમેવ ન તથા સમ્પદ્યતે, તદ્વત્સકમ્પસ્યાપિ| તસ્માત્તત્પરિહારો યુક્તઃ|

Adhikarana lalATAdau tiryak pATanam (22-23) · Śloka 23

| તિર્યક્છિન્દ્યાલ્લલાટાભ્રૂદન્તવેષ્ટકજત્રુણિ||૨૨|| કુક્ષિકક્ષાક્ષિકૂટૌષ્ઠકપોલગલવઙ્ક્ષણે| |૨૩|

સ૦-લલાટાદિદેશેષુ તિર્યક્ છેદઃ કાર્યઃ| દન્તવેષ્ટકો દન્તપિણ્ડિકા દન્તાધાર ઉચ્યતે|

Adhikarana pradeshAntare tiryakpATananiShedhaH (23) · Śloka 23

| અન્યત્ર છેદનાત્તિર્યક્ સિરાસ્નાયુવિપાટનમ્||૨૩||

સ૦-અન્યત્ર પ્રદેશે તિર્યક્ છેદનાત્ સિરાણાં સ્નાયૂનાં ચ વ્યાપત્તિઃ સ્યાત્|

Adhikarana pATanAnantaraM kartavyam (24-28) · Śloka 28

શસ્ત્રેઽવચારિતે વાગ્ભિઃ શીતામ્ભોભિશ્ચ રોગિણમ્| આશ્વાસ્ય પરિતોઽઙ્ગુલ્યા પરિપીડ્ય વ્રણં તતઃ||૨૪|| ક્ષાલયિત્વા કષાયેણ પ્લોતેનામ્ભોઽપનીય ચ| ગુગ્ગુલ્વગુરુસિદ્ધાર્થહિઙ્ગુસર્જરસાન્વિતૈઃ||૨૫|| ધૂપયેત્પટુષડ્ગ્રન્થાનિમ્બપત્રૈર્ઘૃતપ્લુતૈઃ| તિલકલ્કાજ્યમધુભિર્યથાસ્વં ભેષજેન ચ||૨૬|| દિગ્ધાં વર્તિં તતો દદ્યાત્તૈરેવાચ્છાદયેચ્ચ તાં| ઘૃતાક્તૈઃ સક્તુભિશ્ચોર્ધ્વં ઘનાં કવલિકાં તતઃ||૨૭|| નિધાય યુક્ત્યા બધ્નીયાત્પટ્ટેન સુસમાહિતમ્| પાર્શ્વે સવ્યેઽપસવ્યે વા નાધસ્તાન્નૈવ ચોપરિ||૨૮||

સ૦-શસ્ત્રેઽવચારિતે-ન્યસ્તે સતિ, વાગ્ભિઃ-તત્કાલોચિતાર્ભિર્મધુરાભિઃ 'સ્વસ્થો જાતોઽસિ' ઇત્યેવંપ્રાયાભિઃ, તથા શીતામ્ભોભિઃ-પરિષેકાદિભિઃ, આતુરમાશ્વાસ્ય, અનન્તરં વ્રણં પરિતઃ-સમન્તાત્, અઙ્ગુલ્યા પરિપીડ્ય-પૂયાદિદોષં નિર્હાર્ય, અનન્તરં કષાયેણ-મધુયષ્ટ્યાદિસાધિતેન, ક્ષાલયિત્વા, તતઃ પ્લોતેનકાર્પાસાદિજવસ્ત્રખણ્ડેન, જલમપનીય-પાનીયાર્દ્રતાં નિર્હૃત્ય, અનન્તરં વ્રણં ગુગ્ગુલ્વાદિભિર્નિમ્બપત્રાન્તૈર્ધૂપયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? ઘૃતપ્લુતૈઃ|- પ્લુતગ્રહણાદ્બહુઘૃતૈરિતિ દ્યોતયતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૩૮)- "ગુગ્ગુલ્વાદિભિરેવં શયનાસનાદિ દ્વિરહ્નો ધૂપયેત્|" ઇતિ| તતઃ-અનન્તરં, વર્તિં-કાર્પાસાદિમયીં, વ્રણાન્તર્દદ્યાત્-પ્રવેશયેત્, વૈદ્યઃ| કિમ્ભૂતામ્ ? દિગ્ધામ્| કૈઃ ? તિલકલ્કાજ્યમધુભિઃ,-વાતવ્રણે તિલપિષ્ટદિગ્ધાં, પિત્તવ્રણે ઘૃતદિગ્ધાં, કફવ્રણે મધુદિગ્ધામ્| કેચિત્તુ સર્વૈરેવ તૈર્યુગપદ્દિગ્ધામિત્યાહુઃ| ન ચ કેવલં તિલાદિભિઃ, યાવત્ યથાસ્વં-યત્ યસ્ય દોષસ્ય સ્વં ભેષજં, તેન ચ દિગ્ધામ્| તૈરેવ-તિલકલ્કાદિભિઃ, વ્રણાન્તઃપ્રવિષ્ટાં તાં-વર્તિં, આચ્છાદયેત્-સ્થગયેત્| ઊર્ધ્વં-તદુપરિષ્ટાત્, ઘૃતયુક્તૈઃ સક્તુભિરાચ્છાદયેત્| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૩૮)-"નાતિભૃષ્ટયવસક્તુભિર્ઘૃતાક્તૈર્ભાજનાન્તેઽમ્ભસા દક્ષિણાઙ્ગુલીભિઃ સુમૃદિતૈરવચ્છાદ્ય" ઇતિ| તતો- વ્રણાન્તઃપ્રવિષ્ટવર્તિચ્છાદનાદનન્તરં, કવલિકાં-બહુવસ્ત્રખણ્ડપુટનિર્વર્તિતાં, નિધાય-સંસ્થાપ્ય, પટ્ટેન-નિબિડવસ્ત્રખણ્ડેન, પ્રકૃતત્વાત્ વ્રણં બધ્નીયાત્| કથમ્ ? યુક્ત્યા-દોષકાલાનુગુણયા| અત એવ સઙ્ગ્રહે જગાદ (સૂ.અ.૩૮)-"વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાંસ્તત્ર દ્વિસ્ત્રિર્વા વેષ્ટયેદ્વ્રણાન્| સકૃદેવ પરિક્ષપ્ય પિત્તરક્તાભિઘાતજાન્|| શસ્ત્રક્ષતરુજાયાં તુ પ્રતતાયાં યષ્ટીમધુકસર્પિષોષ્ણેન વ્રણં સિઞ્ચેત્| ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ પરિત ઉપચરેત્|" ઇતિ| કથં બધ્નીયાત્ ? સુસમાહિતં કૃત્વા-નાવહેલયા, વામપાર્શ્વે દક્ષિણપાર્શ્વે વા| અધસ્તાત્ ન બધ્નીયાત્, નૈવ ચોપરિ-ઊર્ધ્વં, બધ્નીયાત્, નૈવ ચોપરિ-ઊર્ધ્વં, બધ્નીયાત્|

Adhikarana paTTakavalikAvikeshikAnAM visheShaH (29) · Śloka 29

શુચિસૂક્ષ્મદૃઢાઃ પટ્ટાઃ કવલ્યઃ સવિકેશિકાઃ| ધૂપિતા મૃદવઃ શ્લક્ષ્ણા નિર્વલીકા વ્રણે હિતાઃ||૨૯||

સ૦-તથા શુચયઃ સૂક્ષ્મસૂત્રા દૃઢાશ્ચ પટ્ટાઃ, તથા કવલિકાઃ સવિકેશિકાશ્ચ વ્રણે હિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? ધૂપિતાઃ, તથા મૃદવઃ, તથા શ્લક્ષ્ણાઃ, તથા વલીરહિતાઃ|

Adhikarana rakShA baliSca (30) · Śloka 30

કુર્વીતાનન્તરં તસ્ય રક્ષાં રક્ષોનિષિદ્ધયે| બલિં ચોપહરેત્તેભ્યઃ|૩૦|

સ૦-અનન્તરં [ તસ્ય-] રોગિણઃ કૃતશસ્ત્રકર્મણો, વ્રણે રક્ષાં કુર્યાત્| કિમર્થમ્ ? રક્ષોનિષિદ્ધયે-પિશિતાશનરાક્ષસાદિનિષેધાય| તેભ્યશ્ચ-રક્ષોભ્યો, બલિમુપહરેત્-દદ્યાત્|

Adhikarana auShadhividhAraNam (30-31) · Śloka 31

| સદા મૂર્ધ્ના ચ ધારયેત્||૩૦|| લક્ષ્મીં ગુહામતિગુહાં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીમ્| વચાં છ્હત્રામતિચ્છ્હત્રાં દૂર્વાં સિદ્ધાર્થકાનપિ||૩૧||

સ૦-સર્વકાલં ચૌષધીર્મૂર્ધ્ના ધારયેત્| તા એવાહ-લક્ષ્મીમિત્યાદિ| લક્ષ્મીં-પદ્મચારિણીમ્| ગુહાં-પૃશ્નિપર્ણીમ્| અતિગુહાં-શાલિપર્ણામ્| જટિલાં-માંસીમ્| બ્રહ્મચરિણીં-બ્રહ્મયષ્ટિકામ્| વચાં-ઉગ્રગન્ધામ્| છત્રાં-શતપુષ્પામ્| અતિચ્છત્રાં-વિષાણિકામ્|

Adhikarana AhAravihAraniyamaH (32) · Śloka 32

તતઃ સ્નેહદિનેહોક્તં તસ્યાચારં સમાદિશેત્| |૩૨|

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, તસ્ય વ્રણિનઃ, આચારમાદિશેત્| કથમમ્ ? સ્નેહદિનેહોક્તમ્,-સ્નેહસ્ય દિનં સ્નેહદિનં, સ્નેહપાનોપલક્ષિતમહઃ, તત્રેહા-ચેષ્ટા, તસ્યામુક્તં-સ્નેહપાનવિધ્યુપદિષ્ટં "ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકમ્|

Adhikarana vraNe divAsvapnaniShedhaH (32) · Śloka 32

| દિવાસ્વપ્નો વ્રણે કણ્ડૂરાગરુક્શોફપૂયકૃત્||૩૨||

સ૦-દિવાસ્વપ્નો વ્રણે કણ્ડ્વાદિકૃત્| તસ્માત્ વ્રણિનાઽહઃ સ્વપ્નો ન સેવ્યઃ|

Adhikarana vraNe strIsa~gganiShedhaH (33-1) · Śloka 1

સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિસંસ્પર્શદર્શનૈશ્ચલિતસ્રુતે| શુક્રે વ્યવાયજાન્ દોષાનસંસર્ગેઽપ્યવાપ્નુયાત્||૩૩|| (વ્રણે શ્વયથુરાયાસાત્ સ ચ રાગશ્ચ જાગરાત્| તૌ ચ રુક્ ચ દિવાસ્વાપાત્તાશ્ચ મૃત્યુશ્ચ મૈથુનાત્)||૧||

સ૦-સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિસંસ્પર્શદર્શનૈઃ પૂર્વં સ્વસ્થાનચ્ચલિતં પશ્ચાત્સ્રુતં તસ્મિંશ્ચલિતસ્રુતે શુક્રે સત્યસંસર્ગેઽપિ-તાસામસમ્બન્ધેઽપિ મૈથુનમન્તરેણાપિ, વ્યવાયજાન્-મૈથુનોત્થાન્, દોષાનવાપ્નુયાત્| તસ્માત્ સ્ત્રીસ્મરણસંસ્પર્શદર્શનાનિ વર્જ્યાનીત્યર્થઃ|

Adhikarana vraNe bhojanam,vraNe BojanaviSeShaH (34-37) · Śloka 37

ભોજનં ચ યથાસાત્મ્યં યવગોધૂમષષ્ટિકાઃ| મસૂરમુદ્ગતુવરીજીવન્તીસુનિષણ્ણકાઃ||૩૪|| બાલમૂલકવાર્તાકતણ્ડુલીયકવાસ્તુકમ્| કારવેલ્લકકર્કોટપટોલકટુકાફલમ્||૩૫|| સૈન્ધવં દાડિમં ધાત્રી ઘૃતં તપ્તહિમં જલમ્| જીર્ણશાલ્યોદનં સ્નિગ્ધમલ્પમુષ્ણોદકોત્તરમ્||૩૬|| ભુઞ્જાનો જાઙ્ગલૈર્માંસૈઃ શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ| |૩૭|

સ૦-ભોજનં યથાસાત્મ્યં-યદ્યસ્ય સાત્મ્યં યવાદિ, તથા જીવન્ત્યાદિશાકં ચ, તથા સૈન્ધવાદિકં, પુરાણશાલિભક્તં સ્નિગ્ધં-સ્નેહં, તથાઽલ્પં, જાઙ્ગલૈર્માંસૈઃ સહ ભુઞ્જાન ઉષ્ણોદકોત્તરં યથાભવતિ, એવં વ્રણી શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ|

Adhikarana viShamAshanasamashanAdhyAshananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

| અશિતં માત્રયા કાલે પથ્યં યાતિ જરાં સુખમ્||૩૭|| અજીર્ણાત્ત્વનિલાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્| તતઃ શોફરુજાપાકદાહાનાહાનવાપ્નુયાત્||૩૮||

સ૦-માત્રયા કાલે ભુક્તં પથ્યં સુખેન જરાં યાતિ| તસ્માત્ પથ્યં માત્રયા કાલે ભોક્તવ્યમ્| અજીર્ણં તુ ન કથઞ્ચિત્ કાર્યમ્| યતોઽજીર્ણાત્ વાતાદીનાં બલવાન્ વિભ્રમઃ-ક્ષોભઃ, સ્યાત્| { તતઃ- } તસ્માત્ક્ષોભાત્, શોફાદીન્ પ્રાપ્નુયાત્|

Adhikarana navadhAnyAdivargaH navadhAnyAderatyapathyatvam (39-40) · Śloka 40

નવં ધાન્યં તિલાન્ માષાન્ મદ્યં માંસમજાઙ્ગલમ્| ક્ષીરેક્ષુવિકૃતીરમ્લં લવણં કટુકં ત્યજેત્||૩૯|| યચ્ચાન્યદપિ વિષ્ટમ્ભિ વિદાહિ ગુરુ શીતલમ્| વર્ગોઽયં નવધાન્યાદિર્વ્રણિનઃ સર્વદોષકૃત્||૪૦||

સ૦-નવધાન્યાદિ ત્યજેત્| યતોઽયં નવધાન્યાદિવર્ગો વ્રણિનઃ સર્વાન્ દોષાન્ કરોતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૩૮)-"નવધાન્યમાષકલાયકુલત્થનિષ્પાવશિમ્બીશીતામ્બુમદ્યેક્ષુક્ષિરપિષ્ટતિલવિકૃતિશુષ્કશાકપિશિતહરિતઁકામ્લલવણકટુકક્ષારાન્પામિષાણિ વર્જયેત્|" ઇતિ| શીતલં-શીતામ્બ્વાદિ|

Adhikarana madyasya tato~apathyatvam (41) · Śloka 41

મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષામ્લમાશુ વ્યાપાદયેદ્વ્રણમ્| |૪૧|

સ૦-મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણાદિગુણં દ્રાક્ વ્રણં વ્યાપાદયેત્| તસ્માત્ મદ્યમીદૃશં વર્જ્યમ્, નાપરમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે-"સસ્નેહં મધુરપ્રાયં નાતિતીક્ષ્ણમકર્કશમ્| તનુ યત્સુખપેયં ચ માર્દ્વીકેષુ તદુત્તમમ્||" ઇત્યુક્તમ્| તસ્માત્ માર્દ્વીકાદિપ્રાયં રોધ્રાસવાદિકં વા યન્મદ્યં તસ્સાત્મ્યત્વાત્કિઞ્ચિત્ પેયમેવ|

Adhikarana vraNashushrUShaNam (41-43) · Śloka 43

| વાલોશીરૈશ્ચ વીજ્યેત ન ચૈનં પરિઘટ્ટયેત્||૪૧|| ન તુદેન્ન ચ કણ્ડૂયેચ્ચેષ્ટમાનશ્ચ પાલયેત્| સ્નિગ્ધવૃદ્ધદ્વિજાતીનાં કથાઃ શ્રુણ્વન્મનઃપ્રિયાઃ||૪૨|| આશાવાન્ વ્યાધિમોક્ષાયા ક્ષિપ્રં વ્રણમપોહતિ| |૪૩|

સ૦-વાલોશીરૈશ્ચૈનં વ્રણં વીજયેત્| ન ચૈનં પરિઘટ્ટયેત્| તથા ન વ્યથયેત્| નાપિ કણ્ડૂયેત્| {ચેષ્ટમાનઃ-ક્રિયાસુ} વ્યાપારં કુર્વન્, વ્રણં પાલયેત્-રક્ષેત્| તથા સ્નિગ્ધાદીનાં કથાશ્ચિત્તપ્રિયા આકર્ણયન્ રોગમુક્તયે વિહિતાશોઽહ્નાય વ્રણમપોહતિ|

Adhikarana tRutIye divase prakShAlanAdikam dvitIye prakShAlanAdiniShedhaH niShedhAtikrame doShaH (43-44) · Śloka 44

| તૃતીયેઽહ્નિ પુનઃ કુર્યાદ્વ્રણકર્મ ચ પૂર્વવત્||૪૩|| પ્રક્ષાલનાદિ, દિવસે દ્વિતીયે નાચરેત્તથા| તીવ્રવ્યથો વિગ્રથિતશ્ચિરાત્સંરોહતિ વ્રણઃ||૪૪||

સ૦-તૃતીયે ચ દિવસે પુનરપિ પ્રક્ષાલનાદિ કર્મ પૂર્વવત્પૂર્વેણ વ્રણકર્મણા તુલ્યં, કુર્યાત્| દ્વિતીયે તુ દિવસે પ્રક્ષાલનાદિ નાચરેત્| કિમિત્યાહ-તથેત્યાદિ| તથા-તેન પ્રકારેણ, વ્રણસ્તીવ્રવ્યથઃ સમ્પદ્યતે| તથા, વિગ્રથિતઃ-સ પ્રદેશો બહુભિર્ગ્રન્થિભિર્યુક્તઃ સ્યાત્| તથા, વ્રણાશ્ચિરાત્-ચિરેણ કાલેન, સંરોહતિ-સંરોહં યાતિ રૂઢઃ સમ્પદ્યતે|

Adhikarana snigdhAdivikeshikAyAH kalkasya ca niShedhaH (45) · Śloka 45

સ્નિગ્ધાં રૂક્ષાં શ્લથાં ગાઢાં દુર્ન્યસ્તાં ચ વિકેશિકામ્| વ્રણે ન દદ્યાત્કલ્કં વા|૪૫|

સ૦-વ્રણે-વ્રણાખ્યે આધારે, સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તં વિકેશિકાંવ્રણાન્તઃપ્રવેશયોગ્યાં વર્તિં, ન દદ્યાત્| શ્લથાં-શિથિલામ્, ગાઢાં-નિબિડામ્, દુર્ન્યસ્તાં-વિષમન્યસ્તાં| અત્ર ચાતિશબ્દોઽર્થવશાદ્ગમ્યમાનો બોધ્યઃ| અત એવ સઙ્ગ્રહે સ્પષ્ટં કૃત્વોવાચ (સૂ.અ. ૩૮)- {"અતિસ્નિગ્ધરૂક્ષમતિશ્લથમતિગાઢમ્| } અતિસ્નેહાત્ક્લેદઃ|" ઇતિ| કલ્કં વા-કલ્કમપ્યતિસ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તં વ્રણે ન યોજયેત્| પિષ્ટમૌષધં દ્રવાપ્લુતં કલ્ક ઇત્યુચ્યતે (હૃ.ક.અ.૬|૧૦)| કિમિતિ સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તાં વિવેશિકાં કલ્કં વા ન દદ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana niShedhAtikrame doShaH (45-47) · Śloka 47

| સ્નેહાત્ક્લેદો વિવર્દ્ધતે||૪૫|| માંસચ્છેદોઽતિરુગ્રૌક્ષ્યાદ્વરણં શોણિતાગમઃ| શ્લથાતિગાઢદુર્ન્યાસૈર્વ્રણવર્ત્માવઘર્ષણમ્||૪૬|| ઘ્|૪૭|

સ૦-યતોઽતિસ્નેહાત્ ક્લેદવૃદ્ધિઃ| અતરૂક્ષત્વાચ્ચ માંસચ્છેદોઽતિવ્યથા ચ, તથા વિદારણં રક્તસ્રાવશ્ચ| શ્લથાદિગુણયુક્તેન ચ વ્રણમાર્ગસ્યાવઘર્ષણં સ્યાત્| વિકેશિકા વ્રણે કસ્માદ્ધીયતે ? ઇત્યાહ-

Adhikarana vikeshikAyA guNaH (47) · Śloka 47

સપૂતિમાંસં સોત્સઙ્ગં સગતિં પૂયગર્ભિણમ્| વ્રણં વિશોધયેચ્છીઘ્રં સ્થિતા હ્યન્તર્વિકેશિકા||૪૭||

સ૦-વિકેશિકા વ્રણાન્તરે સ્થિતા પૂત્યાદિયુક્તં વ્રણં વિશોધયેત્| અતોઽસૌ યોજ્યા| કીદૃગ્વ્રણં ? પૂતિયુક્તમાંસમ્, સોત્સઙ્ગં-ઉન્નતમ્, પૂયાદિભક્ષિતમાંસાદિપ્રદેશઃ શૂન્યો દેહસ્ય ગતિરુચ્યતે, {સગતિં-} ગતિયુક્તમ્, પૂયશ્ચાસૌ ગર્ભશ્ચ, સ વિદ્યતે યસ્ય સ પૂયગર્ભી તં ચ|

Adhikarana apakvapATane cikitsA (48) · Śloka 48

વ્યમ્લં તુ પાટિતં શોફં પાચનૈઃ સમુપાચરેત્| ભોજનૈરુપનાહૈશ્ચ નાતિવ્રણવિરોધિભિઃ||૪૮||

સ૦-વ્યમ્લં-વિદગ્ધં પક્વાપક્વં વ્રણં, પક્વમિત્યજ્ઞાનાત્ પાટિતમ્| તથાવિધિં શ્વયથું પાચનૈરન્નપાનૈસ્તથાવિધૈશ્ચોપનાહૈઃ-સાત્વણકિણ્વાદિકલ્પિતૈઃ, ઉપાચરેત્| ન ચ સર્વૈરેવાવિશેષેણ પાચનૈરુપાચરેદિત્યાહ-નાતીત્યાદિ| વ્રણાતિવિરોધીનિ યાનિ શ્વયથુપાચનાનિ-અમ્લકટુકતીક્ષ્ણોષ્ણલવણપ્રાયાણિ દ્રવ્યાણિ તથૈવંપ્રાયાણિ ભોજનાનિ, ન તૈરુપાચરેત્| અપિ તુ કિઞ્ચિદેવ વ્રણવિરોધીનિ યાનિ તૈરુચિતૈરુપક્રમેદિતિ બોધ્યમ્, નાતિશબ્દપ્રયોગાત્|

Adhikarana sIvanasya viShayaH (49-51) · Śloka 51

સદ્યઃ સદ્યોવ્રણાન્ સીવ્યેદ્વિવૃતાનભિઘાતજાન્| મેદોજાલ્લિખિતાન્ ગ્રન્થીન્ હ્રસ્વાઃ પાલીશ્ચ કર્ણયોઃ||૪૯|| શિરોક્ષિકૂટનાસૌષ્ઠગણ્ડકર્ણોરુબાહુષુ| ગ્રીવાલલાટમુષ્કસ્ફિઙ્મેઢ્રપાયૂદરાદિષુ||૫૦|| ગમ્ભીરેષુ પ્રદેશેષુ માંસલેષ્વચલેષુ ચ| |૫૧|

સ૦-સદ્યોવ્રણાનભિઘાતજાન્ વિવૃતાન્-વિસ્તીર્ણમુખાન્, સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, સીવ્યેત્| સઙ્કુચિતવદનાસ્તુ તે ન સીવ્યાઃ| અભિઘાતાજ્જન્મ યેષાં તાનેવમ્| સદ્યોવ્રણાનિતિ સદ્યોગ્રહણમભિઘાતજેષ્વપિ ચિરકાલસ્થિતેષુ નાયં વિધિરિતિ દ્યોતયતિ| મેદોજાન્ ગ્રન્થીન્ લિખિતાન્-શસ્ત્રલિખિતાન્, સૂચ્યા સીવ્યેત્| કર્ણયોશ્ચ હ્રખાઃ પાલીર્લિખિતાઃ સીવ્યેત્| શિરોક્ષિપ્રભૃતિષુ પ્રદેશેષુ પ્રભૂતમાંસેષ્વચલેષુ ચ સ્થિતાન્ વ્રણાન્ સીવ્યેત્|

Adhikarana sIvanAviShayaH (51-52) · Śloka 52

| ન તુ વઙ્ક્ષણકક્ષાદાવલ્પમાંસે ચલે વ્રણાન્||૫૧|| વાયુનિર્વાહિણાઃ શલ્યગર્ભાન્ ક્ષારવિષાગ્નિજાન્| |૫૨|

સ૦-વઙ્ક્ષણાદિસ્થિતાનાં વ્રણાનાં ગમ્ભીરાદિપ્રદેશત્વાત્સીવનં પ્રાપ્તં તન્નિષિધ્યતે| માંસલેષુ સ્થિરેષુ ચ વ્રણાન્ સીવ્યેદિત્યુક્ત્યૈવાલ્પમાંસે ચલે સ્થાને વ્રણાન્ન સીવ્યેદિત્યર્થે લબ્ધે, અલ્પમાંસાંશ્ચલાંશ્ચ વ્રણાન્ ન સીવ્યેદિતિ વચનમતિશયાર્થમ્| જાતુચિદભિઘાતજાન્ વિવૃતાનપ્યેવંવિધાન્ વ્રણાન્ ન સીવ્યેદિતિ ગમયતિ| તથા, વાયું નિર્વહન્તિ-નિઃશ્વસન્તિ, તાન્ વાયુનિર્વાહિણો ન સીવ્યેત્| તથા શલ્યં ગર્ભે યેષાં તાન્ શલ્યગર્ભાન્, તથા ક્ષારવિષાગ્નિભ્યો જાતાન્ વ્રણાન્ ન સીવ્યેત્| સીવનાત્પૂર્વં યત્ક્રિયતે તદ્દર્શયતિ-

Adhikarana sIvanasya vidhiH (52-54) · Śloka 54

| સીવ્યેચ્ચલાસ્થિશુષ્કાસ્રતૃણરોમાપનીય તુ||૫૨|| પ્રલમ્બિ માંસં વિચ્છિન્નં નિવેશ્ય સ્વનિવેશને| સન્ધ્યસ્થિ ચ સ્થિતે રક્તે સ્નાય્વા સૂત્રેણ વલ્કલૈઃ||૫૩|| સીવ્યેન્ન દૂરે નાસન્ને ગૃહ્ણન્નાલ્પં ન વા બહુ| |૫૪|

સ૦-સ્થાનાચ્ચલિતમસ્થ્યપનીય-નિરસ્ય, તથા શુષ્કરક્તં તૃણાનિ રોમાણિ ચાપાસ્ય, તથા શસ્ત્રાદિના પ્રકર્ષેણ લમ્બિ વ્રણે યદ્વિદ્યતે માંસં તત્ સ્વનિવેશને-આત્મીયે સ્થાને, નિવેશ્ય-સંસ્થાપ્ય, તથા સન્ધ્યસ્થિ સ્વે સ્થાને સંસ્થાપ્ય, સ્થિતે રક્તે અસ્ત્રવદ્રૂપત્વં પ્રાપ્તે સતિ, વ્રણં સીવ્યેત્| કેન ? સ્નાય્વાદિના, તથા વલ્કલૈઃ| વલ્કલાનિ-શણાશ્મન્તકાદિત્વગુદ્ભવાનિ, તૈઃ| કથં સીવ્યેત્ ? ન દૂરે-ન વિપ્રકૃષ્ટે, ન ચાસન્ને-નાતિનિકટે નાલ્પં વ્રણાંશં ન ચ બહુ ગૃહ્ણન્|

Adhikarana sIvanAnantaraM kartavyam (54-55) · Śloka 55

| સાન્ત્વયિત્વા તતશ્ચાર્તં વ્રણે મધુઘૃતદ્રુતૈઃ||૫૪|| અઞ્જનક્ષૌ મજમષીફલિનીશલ્લકીફલૈઃ| સરોધ્રમધુકૈર્દિગ્ધે યુઞ્જ્યાદ્બન્ધાદિ પૂર્વવત્||૫૫||

સ૦-તતઃ-તસ્માત્સીવનાદનન્તરં, આતુરં સાન્ત્વયિત્વા- સમાશ્વાસ્ય શીતામ્બુસ્પર્શવ્યજનાદિભિઃ, અનન્તરમુક્તૈર્લિપ્તે વ્રણે સતિ| કૈઃ ? અઞ્જનાદિભિઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? મધુઘૃતાભ્યાં દ્રુતૈઃ-આલોડિતૈઃ| પૂર્વવદ્બન્ધાદિ યુઞ્જ્યાત્,- તૃતીયાન્તાદ્વતિઃ, પૂર્વોદ્દિષ્ટેન કર્મણા તુલ્યં કષાયક્ષાલનાદિ કવલિકાદિકં ચ યોજ્યમિત્યર્થઃ|

Adhikarana shuShkaM vraNamArdaM kRutvA sIvyet (56) · Śloka 56

વ્રણે નિઃશોણિતૌષ્ઠો યઃ કિઞ્ચિદેવાવલિખ્ય તમ્| સઞ્જાતરુધિરં સીવ્યેત્સન્ધાનં હ્યસ્ય શોણિતમ્||૫૬||

સ૦-અવિદ્યમાનશોણિતૌ ઓષ્ટૌ-પાર્શ્વૌ, યસ્ય તમેવંભૂતં વ્રણં કિઞ્ચિદેવ-ઈષન્માત્રમેવ શસ્ત્રેણાવલિખ્ય, તં સઞ્જાતરુધિરં સન્તં સીવ્યેત્, ન ત્વેવમેવ| યસ્માદસ્ય-વ્રણસ્ય, સન્ધાનં શોણિતમેવ|

Adhikarana bandhanasya sAdhanAni (57-59) · Śloka 59

બન્ધનાનિ તુ દેશાદીન્ વીક્ષ્ય યુઞ્જીત તેષુ ચ| આવિકાજિનકૌશેયમુષ્ણમ્, ક્ષૌ મં તુ શીતલમ્||૫૭|| શીતોષ્ણમ્ તૂલસન્તાનકાર્પાસસ્નાયુવલ્કજમ્| તામ્રાયસ્ત્રપુસીસાનિ વ્રણે મેદઃકફાધિકે||૫૮|| ભઙ્ગે ચ યુઞ્જ્યાત્ફલકં ચર્મવલ્કકુશાદિ ચ| |૫૯|

સ૦-બધ્યતે વ્રણ એભિરિતિ બન્ધનાનિ,- આવિકાજિનાદીનિ, તેષુ-વ્રણેષુ, દેશકાલસાત્મ્યાદીન્ વીક્ષ્ય-નિરૂપ્ય, યથાયોગમાવિકાદ્યન્યતમં યુઞ્જ્યાત્| તેષાં ચ બન્ધનાનાં સ્વરૂપમાહ-આવિકેત્યાદિ| અવિરેવાવિકઃ, તસ્યેદમાવિકમ્| "અવેઃ કઃ" ઇતિ કઃ, "તસ્યેદમ્" ઇત્યણ્| અજિનં-ચર્મ| કોશાત્સમ્ભૂતં-કૌશેયમ્| "કોષાઢ્ઢઞ્" ઇતિ ઢઞ્| આવિકાદિકં બન્ધનત્રયમુષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યમ્| ક્ષૌ મં તુ બન્ધનં શીતલં-શીતવીર્યમ્| તૂલસન્તાનાદિજં શીતોષ્ણં-ઉભયસ્વભાવમ્| તૂલં શાલ્મલ્યાદિજં તસ્ય સન્તાનઃ-સન્તતિઃ સૂત્રરૂપતા, તેન નિષ્પાદિતમ્| મેદઃકફાધિકે વ્રણે તામ્રાદીનિ બન્ધનાર્થં યુઞ્જ્યાત્| ભઙ્ગે-અસ્થિભઙ્ગે| ન કેવલં તામ્રાદીનિ મેદઃકફાધિકે વ્રણે યુઞ્જયાત્, યાવચ્ચશબ્દાત્તાનિ ભઙ્ગેઽપિ યુઞ્જ્યાત્| ન ચ કેવલં ભઙ્ગે તામ્રાદીનિ યુઞ્જ્યાત્, યાવત્ફલકાદિ ચ યુઞ્જ્યાત્| કુશાશબ્દેન વંશાદિકમ્બિકોચ્યતે| અધુના બન્ધપ્રકારાન્નિર્દિશતિ-

Adhikarana bandhanaprakArAH (59-61) · Śloka 61

સ્વનામાનુગતાકારા બન્ધાસ્તુ દશ પઞ્ચ ચ||૫૯|| કોશસ્વસ્તિકમુત્તોલીચીનદામાનુવેલ્લિતમ્| ખટ્વાવિબન્ધસ્થગિકાવિતાનોત્સઙ્ગતોષ્ફણાઃ||૬૦|| યમકં મણ્ડલાખ્યં ચ પઞ્ચાઙ્ગી ચેતિ યોજયેત્| (વિદધ્યાત્તેષુ તેષ્વેવ કોશમઙ્ગુલિપર્વસુ| સ્વસ્તિકં કર્ણકક્ષાદિસ્તનેષૂક્તં ચ સન્ધિષુ||૧|| મુત્તોલીં મેઢ્રગ્રીવાદૌ યુઞ્જ્યાચ્ચીનમપાઙ્ગયોઃ| સમ્બાધેઽઙે તથા દામ, શાખાસ્વેવાનુવેલ્લિતમ્||૨|| ખટ્ટાં ગણ્ડે હનૌ શઙ્ખે, વિબન્ધં પૃષ્ઠકોદરે| અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રે સ્થગિકામન્ત્રવૃદ્ધિષુ||૩|| વિતાનં પૃથુલાઙ્ગાદૌ તથા શિરસિ ચેરયેત્| વિલમ્બિનિ તથોત્સઙ્ગં, નાસૌષ્ઠચિબુકાદિષુ||૪|| ગોષ્ફણં સન્ધિષુ તથા, યમકં યમિકે વ્રણે| વૃત્તેઽઙ્ઘે મણ્ડલાખ્યં, ચ પઞ્ચાઙ્ગી ચોર્ધ્વજત્રુષુ||૫|| ) યો યત્ર સુનિવિષ્ટઃ સ્યાત્તં તેષાં તત્રે બુદ્ધિમાન્||૬૧||

સ૦-સ્વં ચ તન્નામ ચ સ્વનામ, તેનાનુગતઃ-અનુબદ્ધઃ, આકારઃ-સંસ્થાનવિશેષો, યેષાં તે પઞ્ચદશ બન્ધા વક્ષ્યમાણાઃ| તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ| અર્થાત્ પઞ્ચદશૈવેતિ, ન ન્યૂનાઃ| કોશાદયઃ પઞ્ચાઙ્ગ્યન્તાઃ| તેષાં-બન્ધાનાં મધ્યે, યો-બન્ધવિશેષો, યત્ર-યસ્મિન્દેહદેશે, સુનિવિષ્ટો ભવેત્, તં-બન્ધં કોશાદિકં, તત્ર-તસ્મિન્દેશે, યોજયેત્| તત્ર કોશોઽઙ્ગુલીપર્વસુ ચર્માદિકૃતઃ| સ્વસ્તિકં સન્ધિકૂર્ચભ્રૂસ્તનાન્તરક્ષાક્ષિકપોલકર્ણેષુ| મુત્તોલી ગ્રીવામેઢ્રયોઃ| ચીનમપાઙ્ગયોઃ| દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે વઙ્ક્ષણાદૌ| અનુવેલ્લિતં શાખાસુ| ખટ્વા હનુસન્ધિગણ્ડેષુ| વિબન્ધમુદરોરુપૃષ્ઠેષુ| સ્થગિકાઽઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીમઢ્રાન્ત્રમૂત્રવૃદ્ધિષુ| વિતાનં મૂર્દ્ધાદૌ પૃથુલેઽઙ્ગે| ઉત્સઙ્ગમઙ્ગવિશેષે લમ્બિનિ બાહ્વાદૌ| ગોષ્ફણં નાસૌષ્ઠચિબુકસક્થિષુ| યમકં યમલવ્રણયોઃ| મણ્ડલં વૃત્તેઽઙ્ગે| પઞ્ચાઙ્ગી જત્રૂર્ધ્વમિતિ યોજના કાર્યા| સમ્પ્રત્યેષાં બન્ધાનાં ગાઢશિથિલાદિબન્ધત્વં દેશાદ્યનુરોધાન્નિરૂપયતિ-

Adhikarana pradeshavisheSheNa bandhanavisheShaH (62-66) · Śloka 66

બધ્નીયાદ્ગાઢમૂરુસ્ફિક્કક્ષાવઙ્ક્ષણમૂર્ધસુ| શાખાવદનકર્ણારઃપૃષ્ઠપાર્શ્વગલોદરે||૬૨|| સમં મેહનમુષ્કે ચ, નેત્રે સન્ધિષુ ચ શ્લથમ્| બધ્નીયાચ્છ્હિથિલસ્થાને વાતશ્લેષ્મોદ્ભવે સમમ્||૬૩|| ગાઢમેવ સમસ્થાને, ભૃશં ગાઢં તદાશયે| શીતે વસન્તેઽપિ ચ તૌ મોક્ષણીયૌ ત્ર્યહાત્ર્યહાત્||૬૪|| પિત્તરક્તોત્થયોર્બન્ધો ગાઢસ્થાને સમો મતઃ| સમસ્થાને શ્લથો, નૈવ શિથિલસ્યાશયે તથા||૬૫|| સાયંપ્રાતસ્તયોર્મોક્ષો ગ્રીષ્મે શરદિ ચેષ્યતે| |૬૬|

સ૦-ઊરુસ્ફિગાદિષુ દેશેષુ ગાઢં બન્ધં બધ્નીયાત્, ન તુ શ્લથમ્| શાખાવદનાદિષુ સમં બન્ધં બધ્નીયાત્| ચશબ્દાન્મેહને મુષ્કયોશ્ચ સમમેવ| નેત્રે-નયને, તથાઽસ્થિસન્ધિષુ શિથિલં બન્ધં બધ્નીયાત્| શિથિલસ્થાને શિથિલો બન્ધ ઉપદિષ્ટઃ તત્ર સ્થાને યૌ વ્રણૌ વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ તૌ સમં કૃત્વા બધ્નીયાત્, ન ગાઢં ન શિથિલમ્| સમસ્થાને સમો બન્ધ ઉપદિષ્ટઃ, તત્ર સ્થાને વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ વ્રણૌ ગાઢમેવ બધ્નીયાત્| ભૃશમિત્યાદિ| તદિત્યનેન ગાઢાશયઃ પરામૃશ્યતે| ગાઢબન્ધોદ્દિષ્ટે સ્થાને વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ વ્રણૌ ભૃશં-સુતરાં, ગાઢં બધ્નીયાત્| તૌ-વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ વ્રણૌ, શીતે-હેમન્તશિશિરાખ્યે કાલે, વસન્તે ચ ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્-ત્રિદિનં ત્રિદિનમન્તરીકૃત્ય, મોક્ષણિયૌ-મોક્ષણાર્હૌ ભવતઃ| પિત્તરક્તોત્થયોર્વ્રણયોર્ગાઢબન્ધસ્થાને સમો બન્ધો મતઃ, ન શિથિલઃ| સમસ્થાને યત્ર સમો બન્ધઃ ઉપદિષ્ટઃ શાખાવદનાદૌ, તત્રસ્થયોઃ પિત્તરક્તોત્થયોર્વ્રણયોઃ શિથિલો બન્ધઃ કાર્યઃ| શિથિલસ્ય બન્ધસ્યાશયે યત્ર શિથિલો બન્ધઃ કાર્ય ઇત્યુક્તં, તત્ર નૈવ બન્ધઃ કાર્ય ઇતિ| એવકારોઽવધારણાર્થઃ કૃતઃ| તયોઃ-પિત્તરક્તોત્થયોઃ, સાયંપ્રાતર્દ્વૌ કાલૌ મોક્ષ ઇષ્યતે| ગ્રીષ્મે શરદિ ચાન્યદોષોત્થવ્રણસ્યાપિ સાયંપ્રાતર્મોક્ષ ઇષ્યતે| ન તુ બન્ધેન વિના વ્રણો ધાર્ય ઇત્યાહ-

Adhikarana bandhAkaraNe doShaH (66-67) · Śloka 67

| અબદ્ધો દંશમશકશીતવાતાદિપીડિતઃ||૬૬|| દુષ્ટિભવેચ્ચિરં ચાત્ર ન તિષ્ઠેત્સ્નેહભેષજમ્| કૃચ્છ્હ્રેણ શુદ્ધિં રૂઢિં વા યાતિ રૂઢો વિવર્ણતામ્||૬૭||

સ૦-અબદ્ધો વ્રણો દંશાદિભિઃ પીડિતો-વ્યથિતઃ, તથાઽઽદિશબ્દાત્ રજોધૂમાદિભિશ્ચ વ્યથિતઃ, અદુષ્ટોઽપિ દુષ્ટીભવતિ| અત્ર ચ-વ્રણે, બન્ધમન્તરેણ વ્રણઘ્નઃ સ્નેહ ઉપયોજિતો ભેષજં ચોપયોજિતં ચિરં ન તિષ્ઠેત્| બન્ધં ચ વિના સમ્યગુપચર્યમાણોઽપિ વ્રણઃ કષ્ટેન શુદ્ધિં યાતિ| રૂઢિં ચ કૃચ્છ્રેણ યાતિ| રૂઢોઽપિ સન્ વિવર્ણતાં યાતિ, ન શરીરવર્ણતામ્| ઇત્યબન્ધનાદ્દોષાઃ| ઇદાનીં બન્ધનાદ્ગુણાનાહ-

Adhikarana bandhakaraNe guNaH (68-70) · Śloka 70

બદ્ધસ્તુ ચૂર્ણિતો ભગ્નો વિશ્લષ્ટઃ પાટિતોઽપિ વા| છિન્નસ્નાયુસિરોઽપ્યાશુ સુખં સંરોહતિ વ્રણઃ||૬૮|| ઉત્થાનશયનાદ્યાસુ સર્વેહાસુ ન પીડ્યતે| ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠઃ સમુત્સન્નો વિષમઃ કઠિનોઽતિરુક્||૬૯|| સમો મૃદુરરુક્ શીઘ્રં વ્રણઃ શુધ્યતિ રોહતિ| |૭૦|

સ૦-તુરવધારણે| બદ્ધ એવ વ્રણો બન્ધમાહાત્મ્યાત્, ચૂર્ણિતઃ-અસ્થિસમાશ્રિતો વ્રણઃ, તથા ભગ્નઃ-અસ્થિસમાશ્રિત એવ વ્રણઃ, તથા વિશ્લષ્ટઃ-સન્ધિસ્થાનાદન્યસ્થાનગતો વ્રણો નેત્રાદિસ્થઃ, તથા પાટિતઃ-સર્વદેશસ્થિતોઽપિ, તથા છિન્નસ્નાયુસિરોઽપ્યાશુ વ્રણઃ સુખં સમ્યગ્રોહતિ| તથોત્થાનશયનાદ્યાસુ સર્વાસ્વીહાસુ-ચેષ્ટાસુ, ન પીડ્યતે-ન વ્યથતે| ઊર્ધ્વં વૃત્તૌ-વર્તુલૌ, ઓષ્ઠૌ યસ્ય સ ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠઃ, ન સમઃ| તથા, સમુત્સન્નઃ-સમાન્તાદુચ્છૂનરૂપો યો વ્રણો ન સમઃ| તથા, વિષમઃ ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠસમુત્સન્નાભ્યાં વ્યતિરિક્તો વિષમસંસ્થાનઃ| તથા, કઠિનો-યો વ્રણો ન મૃદુઃ| તથા, અતિરુક્ ચ યો વ્રણઃ| સ સર્વ ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠાદિઃ પઞ્ચપ્રકારોઽપિ બન્ધમાહાત્મ્યાત્ અશુભરૂપતાં હિત્વા વ્રણઃ { સમો મૃદુરરુક્ ચ ભવતિ, તથા } શીઘ્રં શુદ્ધિં યાતિ રોહતિ| નનુ, ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠસમુત્સન્નાવપિ વિષમકઠિનશબ્દેનૈવ (બ્દાભ્યામેવ) ગ્રહીષ્યેતે, કિમેતાભ્યામુપાત્તાભ્યાં ? અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્ત્વનયોઃ પૃથઙ્નિર્દેશેનાતિદુશ્ચિકિત્સ્યતરત્વં ગમયતિ|

Adhikarana vraNavisheShe lepasya patrAcCAdanam (70-72) · Śloka 72

| સ્થિરાણામલ્પમાંસાનાં રૌક્ષ્યાદનુપરોહતામ્||૭૦|| પ્રચ્છ્હાદ્યમૌષધં પત્રૈર્યથાદોષં યથર્તુ ચ| અજીર્ણતરુણાચ્છ્હિદ્રૈઃ સમન્તાત્સુનિવેશિતૈઃ||૭૧|| ધૌતૈરકર્કશૈઃ ક્ષીરિભૂર્જાર્જુનકદમ્બજૈઃ| |૭૨|

સ૦-સ્થિરાણાં વ્રણાનાં દીર્ઘકાલાનુષઙ્ગિણાં, તથાઽલ્પમાંસાનાં-અનુપચિતપલલાનાં, અત એવ હેતોઃ, તથા રૌક્ષ્યાદનુપરોહતાં-રૂઢિમગચ્છતાં, ઔષધં-કલ્કસ્નેહાદિકં યદુપયુજ્યતે, તત્ પત્રૈઃ ક્ષીરિભૂર્જાર્જુનકદમ્બજૈઃ પ્રચ્છદ્યં-સ્થગિતવ્યમ્| યથાદોષં-દોષાનતિક્રમેણ, યથર્તુ-ઋત્વનતિક્રમેણ ચ, તદ્વશાદ્યથાયોગમ્| યથા-વાતવ્રણે શીતતા સ્નિગ્ધોષ્ણૈઃ પત્રૈઃ, પિત્તવ્રણે ઘર્મકાલે શીતસ્વભાવૈઃ, કફવ્રણે ઉષ્ણકાલે રૂક્ષોષ્ણપ્રાયૈઃ એવં ચ પ્રાવૃષિ કાલે મિશ્રદોષે ચ કલ્પનીયમ્| કિમ્ભૂતૈઃ પત્રૈઃ ? અજીર્ણાનિ-અજર્જરાણિ, તરુણાનિ-પ્રત્યગ્રાણિ, અચ્છિદ્રાણિ-છિદ્રરહિતાનિ, તૈરજીર્ણતરુણાચ્છિદ્રૈઃ| તથા, સમન્તાત્-સર્વતઃ સુષ્ઠુ નિવેશિતૈઃ| તથા, ધૌતૈઃ-જલાદિના નિર્મલીકૃતૈઃ| તથા, અકર્કશૈઃ-અકઠિનૈઃ|

Adhikarana vraNavisheShe bandhananiShedhaH (72-74) · Śloka 74

| કુષ્ઠિનામગ્નિદગ્ધાનાં પિટિકામધુમેહિનામ્||૭૨|| કર્ણિકાશ્ચોન્દુરુવિષે ક્ષારદગ્ધા વિષાન્વિતાઃ| બન્ધનીયા ન માંસ્પાકે ગુદપાકે ચ દારુણે||૭૩|| શીર્યમાણાઃ સરુગ્દાહાઃ શોફાવસ્થાવિસર્પિણઃ| |૭૪|

સ૦-કુષ્ઠ્યાદીનાં યે વ્રણાસ્તે ન બન્ધનીયાઃ| તથા, ઉન્દુરુવિષે યાઃ કર્ણિકાઃ કોઠરૂપાઃ, તાશ્ચ ન બન્ધનીયાઃ| તથા, ક્ષારદગ્ધા યે વ્રણાસ્તથા વિષદગ્ધા યે વ્રણાસ્તે ચ ન બન્ધનીયાઃ| તથા, માંસ્પાકે વ્રણાસ્તથા દારુણે ચ ગુદપાકે-ન ગુદપાકમાત્રે, વ્રણાસ્તે ચ ન બન્ધનીયાઃ| માંસ્પાક ઇતિ "માંસસ્ય પચિયુડ્ઘઞોઃ" ઇત્યલોપઃ| તથા, શીર્યમાણાઃ-શદનાવસ્થાં ભજમાનાઃ, તથા સરુગ્દાહાઃ તથા શોફાવસ્થાઃ-અનેકાવસ્થા ભજન્તોઽપિ યે શોફાવસ્થાવસ્થિતાઃ, તથા વિસર્પિણો-વિસર્પાવસ્થાસ્થિતાઃ તે ચ ન બન્ધનીયાઃ| ઇદાનીં સકૃમીણાં વ્રણાનાં ચિકિત્સામાહ-

Adhikarana vraNe kRumipratIkAraH (74-77) · Śloka 77

| અરક્ષયા વ્રણે યસ્મિન્ મક્ષિકા નિક્ષિપેત્કૃમીન્||૭૪|| તે ભક્ષયન્તઃ કુર્વન્તિ રુજાશોફાસ્રસંસ્રવાન્| સુરસાદિં પ્રયુઞ્જીત તત્ર ધાવનપૂરણે||૭૫|| સપ્તપર્ણકરઞ્જાર્કનિમ્બરાજાદનત્વચઃ| ગોમૂત્રકલ્કિતો લેપઃ સેકઃ ક્ષારામ્બુના હિતઃ||૭૬|| પ્રચ્છ્હાદ્ય માંસપેશ્યા વા વ્રણં તાનાશુ નિર્હરેત્| |૭૭|

સ૦-અરક્ષયા-અપાલનેન. યસ્મિન્ વ્રણે મક્ષિકા કૃમીન્નિક્ષિપેત્| તે-તત્રસ્થાઃ કૃમયો, વ્રણં ભક્ષયન્તો રુજાદીન્ કુર્વન્તિ| તત્ર-સકૃમૌ વ્રણે, સુરસાદિગણં ધાવનપૂરણે-તન્નિમિત્તં, પ્રયુઞ્જીત| ધાવનં ચ પૂરણં ચ તસ્મિન્| તથા તસ્મિન્વ્રણે સપ્તપર્ણાદીનાં ત્વચો ગોમૂત્રકલ્કિતાઃ-પિષ્ટાઃ, લેપો હિતઃ| તથા, ક્ષારામ્બુના સેકો હિતઃ| અથવા માંસપેશ્યા વ્રણં પ્રચ્છદ્ય, તાન્-કૃમીન્, આશુ નિર્હરેત્|

Adhikarana ashuddhasya ropaNaniShedhaH (77-78) · Śloka 78

| ન ચૈનં ત્વરમાણોઽન્તઃ સદોષમુપરોહયેત્||૭૭|| સોઽલ્પેનાપ્યપચારેણ ભૂયો વિકુરુતે યતઃ| |૭૮|

સ૦-ન ચૈનં-વ્રણમન્તઃ સદોષં ત્વરમાણો વૈદ્ય ઉપરોહયેત્| કસ્માત્ ? ઇત્યાહ-સ ઇત્યાતિ| યતો-યસ્માત્, સઃ-અન્તઃ સ્થિતદોષો વ્રણો, રૂઢોઽપિ ભૂયઃ-પુનઃ, સ્તોકેનાપ્યપચારેણ વિકૃતિં યાતિ|

Adhikarana rUDhavraNasya saptamAsAvadhirniyamaH (78-79) · Śloka 79

| રૂઢેઽપ્યજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદીન્ વિવર્જયેત્||૭૮|| હર્ષં ક્રોધં ભયં ચાપિ યાવદાસ્થૈર્યસમ્ભવાત્| આદરેણાનુવર્ત્યોઽયં માસાન્ ષટ્ સપ્ત વા વિધિઃ||૭૯||

સ૦-રૂઢેઽપિ સત્યજીર્ણાદીન્ વિવર્જયેત્| { સ્થૈર્યં યાવત્ હર્ષાદીન્ વર્જયેત્| } અયં-અજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદિપરિવર્જનલક્ષણો, વિધિઃ ષટ્ સપ્ત વા માસાન્ આદરેણ-યત્નવતા, અનુવર્ત્યઃ-અનુષ્ઠાતવ્યઃ|

Adhikarana anuktaM svayamUhanIyam (29) · Śloka 29

ઉત્પદ્યમાનાસુ ચ તાસુ તાસુ વાર્તાસુ દોષાદિબલાનુસારી| તૈસ્તૈરુપાયૈઃ પ્રયતશ્ચિકિત્સે દાલોચયન્ વિસ્તરમુત્તરોક્તમ્||૮૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રકર્મવિધિર્નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૨૯||

સ૦- યથા,- મક્ષિકાભિઃ કૃમિનિક્ષેપાત્ કૃમિપ્રાબલ્યે જાતે ચિકિત્સા વિહિતા| તથા, અન્યાસ્વપિ તાસુ તાસુ વાર્તાસુ અવસ્થાસ્વનિર્દિષ્ટસ્વરૂપાભિધાનાસુ, ઉત્પદ્યમાનાસુ, તૈસ્તૈઃ- ઉક્તાનુક્તૈઃ, ઉપાયૈઃ- સાધનૈઃ, ચિકિત્સેદ્વૈદ્યઃ| કિમ્ભૂતો વૈદ્યઃ ? દોષાદિબલાનુસારી,-દોષાદીનાં બલં દોષાદિબલમ્, આદિશબ્દાદ્દેશકાલાદયો ગૃહ્યન્તે, તદનુસરત્યેવંવિદો યો વૈદ્યઃ સઃ| તથા, પ્રયતિ-યત્નપરઃ| તથા, ઉત્તરે- ઉત્તરતન્ત્રે વ્રણભઙ્ગવિધાને, ઉક્તં-નિર્દિષ્ટં, વિસ્તરમાલોચયન્-નિરૂપયન્, ન તુ યદૃચ્છયેતિ ભાવઃ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃકાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રકર્મવિધિર્નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૯||