29. śastrakarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

asmādanantaraṁ śastrakarmavidhyadhyāyaḥ prastūyatē| yatō'nantarātītē'dhyāyē (ślō. 25)-"śastrēṇa vā viśasyādau" ityuktam| atastasyaiva śastrakarmaṇō vidhānaṁ vaktuṁ yuktamityāha-

Adhikarana shastrakarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

sa0-śastrasya karma śastrakarma,- śastrāvacāraṇakriyā, tasya vidhiḥ-itikartavyatā, śastrakarmavidhiḥ, tam| śēṣaṁ pūrvavat| nanu, yadyayaṁ śastrakarmavidhiḥ, tataḥ śastrakarmagrantha ēvādau nirdēṣṭuṁ yuktaḥ, (ślō. 14)- "prāk śastrakarmaṇaścēṣṭaṁ bhōjayēdannamāturam|" ityādi| na tu "vraṇaḥ sañjāyatē prāyaḥ" ityādi| atrōcyatē| śastrakarmavidhēḥ pūrvaṁ viṣayō nirdiṣṭuṁ yuktaḥ| yataḥ śastrakarmavidhērupāyō'yam, ityasyaiva pūrvamupanyāsō yukta ityāha-

Adhikarana shastrakarmaviShayasya vraNasyotpattiH vraNasyotpattipratibandhaH (1-2) · Śloka 2

vraṇaḥ sañjāyatē prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt| tamēvōpacarēttasmādrakṣan pākaṁ prayatnataḥ||1|| suśītalēpasēkāsramōkṣasaṁśōdhanādibhiḥ| |2|

sa0-prāyō vraṇaḥ pākāt sañjāyatē| kimbhūtāt ? śvayathuḥ pūrvō yasya pākasya sa śvayathupūrvakaḥ, tasmāt| śvayathupākamantarēṇāpi śastrādyabhighātāt vraṇō jāyata iti prāyōgrahaṇam| yasmācchvayāthupūrvakāt pākāt vraṇaḥ sañjāyatē, atastamēva-śvayathuṁ, upacarēt-upakramēt| kiṁ kurvan ? pākaṁ prayatnēna rakṣan| katham ? suśītalēpasēkādibhiḥ| suśītābhyāṁ-sparśatō vīryataśca, lēpasēkābhyām| tathā, raktamōkṣaṇēna| tathā, saṁśōdhanēna-vamanēna virēkēṇa ca| ādigrahaṇāt kaṣāyapānaghr̥tapānādīnāṁ grahaṇam| tasya ca śōphasyāmapacyamānapakvākhyātistisrō'vasthā bhavantītyāha-

Adhikarana apakvasya shvayathorlakShaNam (2) · Śloka 2

| śōphō'lpō'lpōṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||

sa0-āmō yaḥ śōphaḥ saḥ pramāṇatō'lpaḥ| tathā, alpōṣmā| tathā, alparuk-alpaśūlaḥ| tathā, savarṇaḥ-tvaksamānavarṇaḥ| tathā, kaṭhinō-na mr̥duḥ, pakvavat| tathā, sthirō-na pakvavaccalaḥ| sa āmaḥ sāma iti "sō'ci lōpē cētpādapūraṇam" iti sulōpaḥ|

Adhikarana pacyamAnasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

pacyamānō vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ| sphuṭatīva sanistōdaḥ sāṅgamardavijr̥mbhikaḥ||3|| saṁrambhārucidāhōṣātr̥ḍjvarānidratānvitaḥ| styānaṁ viṣyandayatyājyaṁ vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||

sa0-sa śōphaḥ pacyamānō vivarṇō-na tvaksamānavarṇaḥ| tathā rāgī-lōhitavarṇaḥ| tathā, bastirivātataḥ-stabdhō vātapūrṇadr̥tivat| chāgādīnāṁ tu mūtrādhārō bastirityucyatē| tathā, sphuṭatīva| { tathā, } sanistōdaḥ-saha nistōdēna vartata iti sanistōdaḥ| niyataprabandhapravr̥ttā rūk-nistōdō, vicchinnā tu śūlamityucyatē| sāṅgētyādi| aṅgānāṁ mardaḥ- kṣōbhaḥ, sahāṅgamardavijr̥mbhikāyāṁ vartata iti sāṅgamardavijr̥mbhikaḥ| tathā, saṁrambhādibhiryutaḥ| anvitaśabdēna pratyēkaṁ saṁrambhādīnāṁ sambandhaḥ| saṁrambhō-vāgviṣayātītānāṁ svasaṁvēdyānāmanēkarūpāṇāṁ pīḍanavighaṭṭanacchēdanabhēdanadaṁśanādīnāṁ rūjāṁ prādurbhāvaḥ| sarvāṅgīṇastīvrō-dāhaḥ| aratimān dāha uṣā ucyatē| tathā, sa pacyamānō ghr̥taṁ styānamupayuktaṁ vilīnayati| tathā, sparśanaṁ na sahatē vraṇavat|

Adhikarana pakvasyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

pakvē'lpavēgatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ| nāmō'ntēṣūnnatirmadhyē kaṇḍūśōphādimārdavam||5|| spr̥ṣṭē pūyasya sañcārō bhavēdbastāvivāmbhasaḥ| |6|

sa0-pakvē sati, alpavēgatā bhavati, na tu saṁrambhaḥ| tathā, glāniḥ-mlānatvam| tathā, pāṇḍutvaṁ valīnāṁ cōdbhavaḥ| tathā, antēṣu-paryantēṣu, nāmō-nimnatvam, madhya unnatiḥ| nāmō'ntēṣvityuktyaiva madhya unnatitvaṁ labdhamēva, unnatigrahaṇaṁ tvatiśayārtham, tēnōttuṇḍitvaṁ gamyatē| tathā, kaṇḍvādimr̥dutvaṁ syāt| tathā, spr̥ṣṭē tasmin sati pūyasya sañcārō bhavati, bastērantaḥsthitasya yathā'mbhasaḥ sañcāraḥ|

Adhikarana pAkasya raktadoShatrayakAryatvam (6-7) · Śloka 7

| śūlaṁ nartē'nilāddāhaḥ pittācchōphaḥ kaphōdayāt||6|| rōgō raktācca pākaḥ syādatō dōṣaiḥ saśōṇitaiḥ| |7|

sa0-vātaṁ vinā śūlaṁ na bhavati| pittamantarēṇa dāhō na syāt| kaphōdayādvinā śōphō na syāt| śōphaḥ kaphāditi vaktavya udayagrahaṇaṁ viśēṣadyōtanārtham| raktādr̥tē-raktaṁ vinā, rāgasya lauhityasya sambhavō na| tēna kaphādhikaiḥ sarvairdōṣaiḥ śōṇitasahitaiḥ śvayathupākaḥ syāditi gamyatē|

Adhikarana atipakvasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| pākē'tivr̥ttē suṣirastanutvagdōṣabhakṣitaḥ||7|| valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ| |8|

sa0-pākē cātivr̥ttē-atikrāntē, suṣirō'ntasthaḥ śōphadēśaḥ sampadyatē| tathā, tanuḥ-tanvī, tvak yasmin sa tanutvak| tathā, dōṣabhakṣitaḥ-pūyavān, dōṣaśabdēnēha pūya ucyatē, tēna bhakṣitatvāt suṣiratvaṁ tanutvaktvaṁ cāsya| tathā, valībhirācitō-vyāptaḥ| tathā, śyāmavarṇaḥ| tathā, śīryamāṇatanūruhaḥ-patadrōmā|

Adhikarana raktapAkasya lakShaNam (8-10) · Śloka 10

| kaphajēṣu tu śōphēṣu gambhīraṁ pākamētyasr̥k||8|| pakvaliṅgaṁ tatō'spaṣṭaṁ yatra syācchhītaśōphatā| tvaksāvarṇyaṁ rujō'lpatvaṁ ghanasparśatvamaśmavat||9|| raktapākamiti brūyāttaṁ prājñō muktasaṁśayaḥ| |10|

sa0-yadyapi tribhirēva dōṣaiḥ śōṇitānvitaiḥ pākō jāyatē, tathā'pi kaphajēṣvityuktēradhikatarakaphēṣviti gamyatē| kaphajēṣviti bahuvacananirdēśāt dēhadēśabahutvādyēṣu dēhadēśēṣvasau kaphō jāyatē, tēṣu kaphajēṣu śōphēṣu gambhīraṁ-durlakṣyamatiśayēnāntarnigūḍhatvāt, asr̥k pākamēti| ata ēva pakvaliṅgaṁ-pakvalakṣaṇaṁ, aspaṣṭaṁ durlakṣyaṁ, syāt| tathā, yatra śītaguṇayōgāt, śītaścāsau śōphaśca śītaśōphaḥ, tasya bhāvaḥ śītaśōphatā| tathā, tvaksamānavarṇatvam| tathā, rujaḥ stōkatvam| tathā, ghanasparśatvaṁ-nibiḍasparśatā syāt, aśmavat-hastādinā spr̥ṣṭē pāṣāṇatulyaḥ sparśa upalabhyatē| taṁ-tathābhūtaṁ śvayathupākaṁ, raktapākamityēvaṁ prājñō-dhīmān, brūyāt-na tu śōphaṁ pakvamiti kathayēt| katham ? muktasaṁśayaḥ,- śōṇitaṁ pakvaṁ nātra śōpha ityēvaṁ vadēdityarthaḥ|

Adhikarana dAraNapATanayorviShayobhedaH (10-11) · Śloka 11

| alpasattvē'balē bālē pākādvā'tyarthamuddhatē||10|| dāraṇaṁ marmasandhyādisthitē cānyatra pāṭanam| |11|

sa0-stōkē sattvē sati, tathā durbalē, tathā bālē, ētēṣu jātē śvayathau, tathā pākādvā'tyarthamuddhatē-atikrāntē ca śvayathau, dāraṇaṁ kāryam; vraṇapratiṣēdhōddiṣṭairdāraṇadravyaiḥ (hr̥. u. a. 25|37)| yathā-"guggulvatasigēndatasvarṇakṣīrīkapōtaviṭ| kṣārauṣadhāni kṣārāśca pakvaśōphavidāraṇam||" iti| na kēvalamalpasattva ityādikē śvathau dāraṇaṁ kāryam, yāvat caśabdāt marmasandhyādisthitē ca śvayathau dāraṇaṁ kāryam, na pāṭanaṁ śastrēṇa| anyatrēti dāraṇaviṣayānirdiṣṭē sthānē śastrēṇa pāṭanaṁ kāryam|

Adhikarana apakvasya dAraNapATananiShedhaH (11-12) · Śloka 12

| āmacchēdē sirāsnāyuvyāpadō'sr̥gatisrutiḥ||11|| rūjō'tivr̥ddhirdaraṇaṁ visarpō vā kṣatōdbhavaḥ| |12|

sa0-āmasya śōphasya śastrēṇa chēdē sati sirāsnāyuvyāpadō bhavanti| tathā, asr̥jō'tisrāvaḥ syāt| tathā, rujāyā vivr̥ddhiḥ| tathā, daraṇaṁ visarpō vā kṣatōtthaḥ syāt|

Adhikarana pakvasyAcCedane doShaH (12-13) · Śloka 13

| tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasr̥gāmiṣam||12|| vivr̥ddhō dahati kṣipraṁ tr̥ṇōlapamivānalaḥ| |13|

sa0-antaḥ-antarē, tu pūyastiṣṭhan san sirādīni dahati| kaḥ kamiva ? analastr̥ṇōlapamiva|

Adhikarana AmapakvalakShaNAnaBij~jAnindA (13-14) · Śloka 14

| yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupēkṣatē||13|| śvapacāviva vijñēyau tāvaniścitakāriṇau| |14|

sa0-yaḥ-puruṣaḥ (vaidyaḥ), ajñānāt-mōhāt, āmaṁ- apakvaṁ, chhinatti| yaśca pakvamupēkṣatē-na pāṭayati| tau-narau, śvapacatulyau vēdyau, āturavyāpādanāt| tadvayāpādanaṁ tu kutō vidhattaḥ ? ityāha-aniścitakāriṇau,-asamīkṣyavidhāyinau yataḥ|

Adhikarana shastrakarmaNaH pUrvaM BojanAdi (14-15) · Śloka 15

| prāk śastrakarmaṇaścēṣṭaṁ bhōjayēdannamāturam||14|| pānapaṁ pāyayēnmadyaṁ tīkṣṇaṁ yō vēdanākṣamaḥ| na mūrcchatyannasaṁyōgānmattaḥ śastraṁ na budhyatē||15||

sa0-śastrakarmaṇaḥ prāk-pūrvaṁ, āturamiṣṭamannaṁ-yadvraṇē'pathyamapi, tadvalādhānārthaṁ bhōjayēt| tathā, yō vēdanākṣamaḥ-śastravyathāmasahiṣṇuḥ, tamāturaṁ madyōcitaṁ tīkṣṇaṁ-tīvramadaṁ, madyaṁ pāyayēt| ēvaṁ sati yatsyāttadāha-na mūrcchatyannasaṁyōgādityādi| yatō'nnōpayōgānna muhyati| paraṁ tīkṣṇamadyapānānmattaḥ san śastraṁ-nyastamaṅgē, na budhyatē-na cētayatē, tatkadarthanayā kliśyata ityarthaḥ|

Adhikarana mUDhagarBAdau BojanAdiniShedhaH (16) · Śloka 16

anyatra mūḍhagarbhāśmamukharōgōdarāturāt| |16|

sa0-aśmaśabdēnāśmarī gr̥hyatē| mūḍhagarbhādibhirya āturastaṁ varjayitvēṣṭabhōjanaṁ madyapānaṁ ca kārayitavyam|

Adhikarana shastrakarmavidhiH BojanAdiniShedhaH (16-18) · Śloka 18

| athāhr̥tōpakaraṇaṁ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam||16|| sammukhō yantrayitvā''śu nyasyēnmarmādi varjayan| anulōmaṁ suniśitaṁ śastramāpūyadarśanāt||17|| sakr̥dēvāharēttacca| |18|

sa0-athaśabdēna maṅgalavācinā saṅgrahōktamarthaṁ sūcayati| yathā (sū. a. 38)- "sumuhūrtē ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṁ praṇatēṣṭadēvataṁ" ityādi| āhr̥taṁ-ḍhaukitaṁ samīpānītaṁ, upakaraṇaṁ-tatkālayōgyaṁ yantraśastrāgnijāmbavauṣṭhapicuplōtasnēhamadhukalkādikaṁ, yasya tam, āturaṁ prāṅmukhaṁ-pūrvābhimukhaṁ, vaidyaḥ sammukhaḥ-pratyaṅmukhō, yantrayitvā śastramāśu-na vilambitaṁ, nyasyēt-nikṣipēt| marmādi varjayan-marmasirāsandhyādīn pariharan| tathā, anulōmaṁ kr̥tvā-na prātilōmyēna| kimbhūtaṁ śastram ? suniśitaṁ-atitīkṣṇam| tacca śastramāpūyadarśanāt nyasēt,-na tvadhikam| tat kiṁ tatraiva sthāpyam ? tacca sakr̥dēva-na bahūn vārān, āharēt-ākarṣēt|

Adhikarana pATanapramANam pATanasthAnam (18-21) · Śloka 21

pākē tu sumahatyapi| pāṭayēt dvyaṅgulaṁ samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18|| ēṣitvā samyagēṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam| aṅgulīnālavālairvā yathādēśaṁ yathāśayam||19|| yatō gatāṁ gatiṁ vidyādutsaṅgō yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṁ kuryātsuvibhaktaṁ nirāśayam||20|| āyataṁ ca viśālaṁ ca yathā dōṣō na tiṣṭhati| |21|

sa0-pākē tu sumahatyapi pāṭayēt| dvyaṅgulaṁ-dvyaṅgulaparimāṇaṁ vraṇaṁ, samyak kuryāt,-nādhikam| dvyaṅgulētyādi| aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkr̥tya punaranyaṁ vraṇaṁ kuryāt,-na tvāsannam| tathā, ēṣiṇyā samyagēṣitvā-gavēśayitvā, paritaḥ-samantāt, sunirūpitaṁ-suparyālōcitam| na kēvalamēṣiṇyā, yāvadaṅgulyā, nālēna-padmōtpalādijēna, vālairvā-varāhādisambandhibhiḥ, anvēṣya yathādēśaṁ yathāśayaṁ vraṇaṁ kuryāt| taṁ ca pradēśaṁ darśayitumāha-yata ityādi| yatō yasmin pradēśē gatāṁ-dūrayātāṁ, gatiṁ-nāḍīṁ, jānīyāt tasmin pradēśē vraṇaṁ kuryāt| yatra yatra śvayathupradēśē, utsaṅgaṁ-unnatiṁ, vidyāt tatra tatra pradēśē vraṇaṁ kuryāt| kiṁbhūtaṁ vraṇam ? suṣṭhu vibhaktau pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṁ tathāvidham| tathā, nirāśayam,-na vidyata āśayaḥ-pūyādērdōṣasya sthānaṁ, yasya tathābhūtaṁ nirāśayaṁ kuryāt| tathā, āyataṁ-dīrgham, tathā viśālaṁ-vistirṇaṁ, kuryāt| ēvaṁ kr̥tē sati dōṣaḥ-pūyākhyō, na tiṣṭhati-na sthitiṁ labhatē|

Adhikarana pATane vaidyagatasAmagrI (21-22) · Śloka 22

| śauryamāśukriyā tīkṣṇaṁ śastramasvēdavēpathū||21|| asammōhaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyatē| |22|

sa0-vaidyasya śastrakarmaṇi śauryaṁ-pāṭanādau vīryaṁ, śasyatē| tathā, āśukriyā-caturahastatā| tathā, tīkṣṇaśastratā| tathā, svēdaśca vēpathuśca, na vidyamānau tau yasya sa ēvam, svēdābhāvaḥ kampābhāvaścētyarthaḥ| tathā, asammōhaḥ-tatkālōcitakāryakaraṇē samyakpravr̥ttiḥ| nanu, "śauryaṁ vaidyasya śasyatē" ityuktyaiva svēdakampābhāvaḥ pratyapādi| tathā ca svēdavēpathū bhīrōrēva sambhavataḥ, na śūrasya| ityanarthakaṁ "asvēdavēpathū" iti| atrācakṣmahē satyamēvaitau bīruguṇau, kintūṣṇakālavaśāt prakr̥tivaśādvā yasya svēdavēpathū bhavataḥ, tatparihārārthamētaduktam| sasvēdasya hi vaidyasya śastrakarmakartumudyatasya śastragrahaṇamēva na tathā sampadyatē, tadvatsakampasyāpi| tasmāttatparihārō yuktaḥ|

Adhikarana lalATAdau tiryak pATanam (22-23) · Śloka 23

| tiryakchindyāllalāṭābhrūdantavēṣṭakajatruṇi||22|| kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapōlagalavaṅkṣaṇē| |23|

sa0-lalāṭādidēśēṣu tiryak chhēdaḥ kāryaḥ| dantavēṣṭakō dantapiṇḍikā dantādhāra ucyatē|

Adhikarana pradeshAntare tiryakpATananiShedhaH (23) · Śloka 23

| anyatra chēdanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam||23||

sa0-anyatra pradēśē tiryak chhēdanāt sirāṇāṁ snāyūnāṁ ca vyāpattiḥ syāt|

Adhikarana pATanAnantaraM kartavyam (24-28) · Śloka 28

śastrē'vacāritē vāgbhiḥ śītāmbhōbhiśca rōgiṇam| āśvāsya paritō'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṁ tataḥ||24|| kṣālayitvā kaṣāyēṇa plōtēnāmbhō'panīya ca| guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25|| dhūpayētpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghr̥taplutaiḥ| tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṁ bhēṣajēna ca||26|| digdhāṁ vartiṁ tatō dadyāttairēvācchhādayēcca tāṁ| ghr̥tāktaiḥ saktubhiścōrdhvaṁ ghanāṁ kavalikāṁ tataḥ||27|| nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭēna susamāhitam| pārśvē savyē'pasavyē vā nādhastānnaiva cōpari||28||

sa0-śastrē'vacāritē-nyastē sati, vāgbhiḥ-tatkālōcitārbhirmadhurābhiḥ 'svasthō jātō'si' ityēvaṁprāyābhiḥ, tathā śītāmbhōbhiḥ-pariṣēkādibhiḥ, āturamāśvāsya, anantaraṁ vraṇaṁ paritaḥ-samantāt, aṅgulyā paripīḍya-pūyādidōṣaṁ nirhārya, anantaraṁ kaṣāyēṇa-madhuyaṣṭyādisādhitēna, kṣālayitvā, tataḥ plōtēnakārpāsādijavastrakhaṇḍēna, jalamapanīya-pānīyārdratāṁ nirhr̥tya, anantaraṁ vraṇaṁ guggulvādibhirnimbapatrāntairdhūpayēt| kimbhūtaiḥ ? ghr̥taplutaiḥ|- plutagrahaṇādbahughr̥tairiti dyōtayati| saṅgrahē cōktam (sū. a. 38)- "guggulvādibhirēvaṁ śayanāsanādi dvirahnō dhūpayēt|" iti| tataḥ-anantaraṁ, vartiṁ-kārpāsādimayīṁ, vraṇāntardadyāt-pravēśayēt, vaidyaḥ| kimbhūtām ? digdhām| kaiḥ ? tilakalkājyamadhubhiḥ,-vātavraṇē tilapiṣṭadigdhāṁ, pittavraṇē ghr̥tadigdhāṁ, kaphavraṇē madhudigdhām| kēcittu sarvairēva tairyugapaddigdhāmityāhuḥ| na ca kēvalaṁ tilādibhiḥ, yāvat yathāsvaṁ-yat yasya dōṣasya svaṁ bhēṣajaṁ, tēna ca digdhām| tairēva-tilakalkādibhiḥ, vraṇāntaḥpraviṣṭāṁ tāṁ-vartiṁ, ācchhādayēt-sthagayēt| ūrdhvaṁ-tadupariṣṭāt, ghr̥tayuktaiḥ saktubhirācchhādayēt| saṅgrahē cōktam (sū. a. 38)-"nātibhr̥ṣṭayavasaktubhirghr̥tāktairbhājanāntē'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumr̥ditairavacchhādya" iti| tatō- vraṇāntaḥpraviṣṭavarticchhādanādanantaraṁ, kavalikāṁ-bahuvastrakhaṇḍapuṭanirvartitāṁ, nidhāya-saṁsthāpya, paṭṭēna-nibiḍavastrakhaṇḍēna, prakr̥tatvāt vraṇaṁ badhnīyāt| katham ? yuktyā-dōṣakālānuguṇayā| ata ēva saṅgrahē jagāda (sū.a.38)-"vātaślēṣmōdbhavāṁstatra dvistrirvā vēṣṭayēdvraṇān| sakr̥dēva parikṣapya pittaraktābhighātajān|| śastrakṣatarujāyāṁ tu pratatāyāṁ yaṣṭīmadhukasarpiṣōṣṇēna vraṇaṁ siñcēt| udakumbhāccāpō gr̥hītvā prōkṣayan parita upacarēt|" iti| kathaṁ badhnīyāt ? susamāhitaṁ kr̥tvā-nāvahēlayā, vāmapārśvē dakṣiṇapārśvē vā| adhastāt na badhnīyāt, naiva cōpari-ūrdhvaṁ, badhnīyāt, naiva cōpari-ūrdhvaṁ, badhnīyāt|

Adhikarana paTTakavalikAvikeshikAnAM visheShaH (29) · Śloka 29

śucisūkṣmadr̥ḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikēśikāḥ| dhūpitā mr̥davaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇē hitāḥ||29||

sa0-tathā śucayaḥ sūkṣmasūtrā dr̥ḍhāśca paṭṭāḥ, tathā kavalikāḥ savikēśikāśca vraṇē hitāḥ| kimbhūtāḥ ? dhūpitāḥ, tathā mr̥davaḥ, tathā ślakṣṇāḥ, tathā valīrahitāḥ|

Adhikarana rakShA baliSca (30) · Śloka 30

kurvītānantaraṁ tasya rakṣāṁ rakṣōniṣiddhayē| baliṁ cōpaharēttēbhyaḥ|30|

sa0-anantaraṁ [ tasya-] rōgiṇaḥ kr̥taśastrakarmaṇō, vraṇē rakṣāṁ kuryāt| kimartham ? rakṣōniṣiddhayē-piśitāśanarākṣasādiniṣēdhāya| tēbhyaśca-rakṣōbhyō, balimupaharēt-dadyāt|

Adhikarana auShadhividhAraNam (30-31) · Śloka 31

| sadā mūrdhnā ca dhārayēt||30|| lakṣmīṁ guhāmatiguhāṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīm| vacāṁ chhatrāmaticchhatrāṁ dūrvāṁ siddhārthakānapi||31||

sa0-sarvakālaṁ cauṣadhīrmūrdhnā dhārayēt| tā ēvāha-lakṣmīmityādi| lakṣmīṁ-padmacāriṇīm| guhāṁ-pr̥śniparṇīm| atiguhāṁ-śāliparṇām| jaṭilāṁ-māṁsīm| brahmacariṇīṁ-brahmayaṣṭikām| vacāṁ-ugragandhām| chhatrāṁ-śatapuṣpām| aticchatrāṁ-viṣāṇikām|

Adhikarana AhAravihAraniyamaH (32) · Śloka 32

tataḥ snēhadinēhōktaṁ tasyācāraṁ samādiśēt| |32|

sa0-tataḥ-anantaraṁ, tasya vraṇinaḥ, ācāramādiśēt| kathamam ? snēhadinēhōktam,-snēhasya dinaṁ snēhadinaṁ, snēhapānōpalakṣitamahaḥ, tatrēhā-cēṣṭā, tasyāmuktaṁ-snēhapānavidhyupadiṣṭaṁ "uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikam|

Adhikarana vraNe divAsvapnaniShedhaH (32) · Śloka 32

| divāsvapnō vraṇē kaṇḍūrāgarukśōphapūyakr̥t||32||

sa0-divāsvapnō vraṇē kaṇḍvādikr̥t| tasmāt vraṇinā'haḥ svapnō na sēvyaḥ|

Adhikarana vraNe strIsa~gganiShedhaH (33-1) · Śloka 1

strīṇāṁ tu smr̥tisaṁsparśadarśanaiścalitasrutē| śukrē vyavāyajān dōṣānasaṁsargē'pyavāpnuyāt||33|| (vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt)||1||

sa0-strīṇāṁ tu smr̥tisaṁsparśadarśanaiḥ pūrvaṁ svasthānaccalitaṁ paścātsrutaṁ tasmiṁścalitasrutē śukrē satyasaṁsargē'pi-tāsāmasambandhē'pi maithunamantarēṇāpi, vyavāyajān-maithunōtthān, dōṣānavāpnuyāt| tasmāt strīsmaraṇasaṁsparśadarśanāni varjyānītyarthaḥ|

Adhikarana vraNe bhojanam,vraNe BojanaviSeShaH (34-37) · Śloka 37

bhōjanaṁ ca yathāsātmyaṁ yavagōdhūmaṣaṣṭikāḥ| masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34|| bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam| kāravēllakakarkōṭapaṭōlakaṭukāphalam||35|| saindhavaṁ dāḍimaṁ dhātrī ghr̥taṁ taptahimaṁ jalam| jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇōdakōttaram||36|| bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati| |37|

sa0-bhōjanaṁ yathāsātmyaṁ-yadyasya sātmyaṁ yavādi, tathā jīvantyādiśākaṁ ca, tathā saindhavādikaṁ, purāṇaśālibhaktaṁ snigdhaṁ-snēhaṁ, tathā'lpaṁ, jāṅgalairmāṁsaiḥ saha bhuñjāna uṣṇōdakōttaraṁ yathābhavati, ēvaṁ vraṇī śīghraṁ vraṇamapōhati|

Adhikarana viShamAshanasamashanAdhyAshananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

| aśitaṁ mātrayā kālē pathyaṁ yāti jarāṁ sukham||37|| ajīrṇāttvanilādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt| tataḥ śōpharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||

sa0-mātrayā kālē bhuktaṁ pathyaṁ sukhēna jarāṁ yāti| tasmāt pathyaṁ mātrayā kālē bhōktavyam| ajīrṇaṁ tu na kathañcit kāryam| yatō'jīrṇāt vātādīnāṁ balavān vibhramaḥ-kṣōbhaḥ, syāt| { tataḥ- } tasmātkṣōbhāt, śōphādīn prāpnuyāt|

Adhikarana navadhAnyAdivargaH navadhAnyAderatyapathyatvam (39-40) · Śloka 40

navaṁ dhānyaṁ tilān māṣān madyaṁ māṁsamajāṅgalam| kṣīrēkṣuvikr̥tīramlaṁ lavaṇaṁ kaṭukaṁ tyajēt||39|| yaccānyadapi viṣṭambhi vidāhi guru śītalam| vargō'yaṁ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadōṣakr̥t||40||

sa0-navadhānyādi tyajēt| yatō'yaṁ navadhānyādivargō vraṇinaḥ sarvān dōṣān karōti| saṅgrahē cōktam (sū.a.38)-"navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyēkṣukṣirapiṣṭatilavikr̥tiśuṣkaśākapiśitaharitamँkāmlalavaṇakaṭukakṣārānpāmiṣāṇi varjayēt|" iti| śītalaṁ-śītāmbvādi|

Adhikarana madyasya tato~apathyatvam (41) · Śloka 41

madyaṁ tīkṣṇōṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayēdvraṇam| |41|

sa0-madyaṁ tīkṣṇōṣṇādiguṇaṁ drāk vraṇaṁ vyāpādayēt| tasmāt madyamīdr̥śaṁ varjyam, nāparam| tathā ca tantrāntarē-"sasnēhaṁ madhuraprāyaṁ nātitīkṣṇamakarkaśam| tanu yatsukhapēyaṁ ca mārdvīkēṣu taduttamam||" ityuktam| tasmāt mārdvīkādiprāyaṁ rōdhrāsavādikaṁ vā yanmadyaṁ tassātmyatvātkiñcit pēyamēva|

Adhikarana vraNashushrUShaNam (41-43) · Śloka 43

| vālōśīraiśca vījyēta na cainaṁ parighaṭṭayēt||41|| na tudēnna ca kaṇḍūyēccēṣṭamānaśca pālayēt| snigdhavr̥ddhadvijātīnāṁ kathāḥ śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42|| āśāvān vyādhimōkṣāyā kṣipraṁ vraṇamapōhati| |43|

sa0-vālōśīraiścainaṁ vraṇaṁ vījayēt| na cainaṁ parighaṭṭayēt| tathā na vyathayēt| nāpi kaṇḍūyēt| {cēṣṭamānaḥ-kriyāsu} vyāpāraṁ kurvan, vraṇaṁ pālayēt-rakṣēt| tathā snigdhādīnāṁ kathāścittapriyā ākarṇayan rōgamuktayē vihitāśō'hnāya vraṇamapōhati|

Adhikarana tRutIye divase prakShAlanAdikam dvitIye prakShAlanAdiniShedhaH niShedhAtikrame doShaH (43-44) · Śloka 44

| tr̥tīyē'hni punaḥ kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43|| prakṣālanādi, divasē dvitīyē nācarēttathā| tīvravyathō vigrathitaścirātsaṁrōhati vraṇaḥ||44||

sa0-tr̥tīyē ca divasē punarapi prakṣālanādi karma pūrvavatpūrvēṇa vraṇakarmaṇā tulyaṁ, kuryāt| dvitīyē tu divasē prakṣālanādi nācarēt| kimityāha-tathētyādi| tathā-tēna prakārēṇa, vraṇastīvravyathaḥ sampadyatē| tathā, vigrathitaḥ-sa pradēśō bahubhirgranthibhiryuktaḥ syāt| tathā, vraṇāścirāt-cirēṇa kālēna, saṁrōhati-saṁrōhaṁ yāti rūḍhaḥ sampadyatē|

Adhikarana snigdhAdivikeshikAyAH kalkasya ca niShedhaH (45) · Śloka 45

snigdhāṁ rūkṣāṁ ślathāṁ gāḍhāṁ durnyastāṁ ca vikēśikām| vraṇē na dadyātkalkaṁ vā|45|

sa0-vraṇē-vraṇākhyē ādhārē, snigdhādiguṇayuktaṁ vikēśikāṁvraṇāntaḥpravēśayōgyāṁ vartiṁ, na dadyāt| ślathāṁ-śithilām, gāḍhāṁ-nibiḍām, durnyastāṁ-viṣamanyastāṁ| atra cātiśabdō'rthavaśādgamyamānō bōdhyaḥ| ata ēva saṅgrahē spaṣṭaṁ kr̥tvōvāca (sū.a. 38)- {"atisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍham| } atisnēhātklēdaḥ|" iti| kalkaṁ vā-kalkamapyatisnigdhādiguṇayuktaṁ vraṇē na yōjayēt| piṣṭamauṣadhaṁ dravāplutaṁ kalka ityucyatē (hr̥.ka.a.6|10)| kimiti snigdhādiguṇayuktāṁ vivēśikāṁ kalkaṁ vā na dadyāt ? ityāha-

Adhikarana niShedhAtikrame doShaH (45-47) · Śloka 47

| snēhātklēdō vivarddhatē||45|| māṁsacchhēdō'tirugraukṣyādvaraṇaṁ śōṇitāgamaḥ| ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46|| gh|47|

sa0-yatō'tisnēhāt klēdavr̥ddhiḥ| atarūkṣatvācca māṁsacchhēdō'tivyathā ca, tathā vidāraṇaṁ raktasrāvaśca| ślathādiguṇayuktēna ca vraṇamārgasyāvagharṣaṇaṁ syāt| vikēśikā vraṇē kasmāddhīyatē ? ityāha-

Adhikarana vikeshikAyA guNaH (47) · Śloka 47

sapūtimāṁsaṁ sōtsaṅgaṁ sagatiṁ pūyagarbhiṇam| vraṇaṁ viśōdhayēcchīghraṁ sthitā hyantarvikēśikā||47||

sa0-vikēśikā vraṇāntarē sthitā pūtyādiyuktaṁ vraṇaṁ viśōdhayēt| atō'sau yōjyā| kīdr̥gvraṇaṁ ? pūtiyuktamāṁsam, sōtsaṅgaṁ-unnatam, pūyādibhakṣitamāṁsādipradēśaḥ śūnyō dēhasya gatirucyatē, {sagatiṁ-} gatiyuktam, pūyaścāsau garbhaśca, sa vidyatē yasya sa pūyagarbhī taṁ ca|

Adhikarana apakvapATane cikitsA (48) · Śloka 48

vyamlaṁ tu pāṭitaṁ śōphaṁ pācanaiḥ samupācarēt| bhōjanairupanāhaiśca nātivraṇavirōdhibhiḥ||48||

sa0-vyamlaṁ-vidagdhaṁ pakvāpakvaṁ vraṇaṁ, pakvamityajñānāt pāṭitam| tathāvidhiṁ śvayathuṁ pācanairannapānaistathāvidhaiścōpanāhaiḥ-sātvaṇakiṇvādikalpitaiḥ, upācarēt| na ca sarvairēvāviśēṣēṇa pācanairupācarēdityāha-nātītyādi| vraṇātivirōdhīni yāni śvayathupācanāni-amlakaṭukatīkṣṇōṣṇalavaṇaprāyāṇi dravyāṇi tathaivaṁprāyāṇi bhōjanāni, na tairupācarēt| api tu kiñcidēva vraṇavirōdhīni yāni tairucitairupakramēditi bōdhyam, nātiśabdaprayōgāt|

Adhikarana sIvanasya viShayaH (49-51) · Śloka 51

sadyaḥ sadyōvraṇān sīvyēdvivr̥tānabhighātajān| mēdōjāllikhitān granthīn hrasvāḥ pālīśca karṇayōḥ||49|| śirōkṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇōrubāhuṣu| grīvālalāṭamuṣkasphiṅmēḍhrapāyūdarādiṣu||50|| gambhīrēṣu pradēśēṣu māṁsalēṣvacalēṣu ca| |51|

sa0-sadyōvraṇānabhighātajān vivr̥tān-vistīrṇamukhān, sadyaḥ-tatkṣaṇādēva, sīvyēt| saṅkucitavadanāstu tē na sīvyāḥ| abhighātājjanma yēṣāṁ tānēvam| sadyōvraṇāniti sadyōgrahaṇamabhighātajēṣvapi cirakālasthitēṣu nāyaṁ vidhiriti dyōtayati| mēdōjān granthīn likhitān-śastralikhitān, sūcyā sīvyēt| karṇayōśca hrakhāḥ pālīrlikhitāḥ sīvyēt| śirōkṣiprabhr̥tiṣu pradēśēṣu prabhūtamāṁsēṣvacalēṣu ca sthitān vraṇān sīvyēt|

Adhikarana sIvanAviShayaH (51-52) · Śloka 52

| na tu vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṁsē calē vraṇān||51|| vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān| |52|

sa0-vaṅkṣaṇādisthitānāṁ vraṇānāṁ gambhīrādipradēśatvātsīvanaṁ prāptaṁ tanniṣidhyatē| māṁsalēṣu sthirēṣu ca vraṇān sīvyēdityuktyaivālpamāṁsē calē sthānē vraṇānna sīvyēdityarthē labdhē, alpamāṁsāṁścalāṁśca vraṇān na sīvyēditi vacanamatiśayārtham| jātucidabhighātajān vivr̥tānapyēvaṁvidhān vraṇān na sīvyēditi gamayati| tathā, vāyuṁ nirvahanti-niḥśvasanti, tān vāyunirvāhiṇō na sīvyēt| tathā śalyaṁ garbhē yēṣāṁ tān śalyagarbhān, tathā kṣāraviṣāgnibhyō jātān vraṇān na sīvyēt| sīvanātpūrvaṁ yatkriyatē taddarśayati-

Adhikarana sIvanasya vidhiH (52-54) · Śloka 54

| sīvyēccalāsthiśuṣkāsratr̥ṇarōmāpanīya tu||52|| pralambi māṁsaṁ vicchinnaṁ nivēśya svanivēśanē| sandhyasthi ca sthitē raktē snāyvā sūtrēṇa valkalaiḥ||53|| sīvyēnna dūrē nāsannē gr̥hṇannālpaṁ na vā bahu| |54|

sa0-sthānāccalitamasthyapanīya-nirasya, tathā śuṣkaraktaṁ tr̥ṇāni rōmāṇi cāpāsya, tathā śastrādinā prakarṣēṇa lambi vraṇē yadvidyatē māṁsaṁ tat svanivēśanē-ātmīyē sthānē, nivēśya-saṁsthāpya, tathā sandhyasthi svē sthānē saṁsthāpya, sthitē raktē astravadrūpatvaṁ prāptē sati, vraṇaṁ sīvyēt| kēna ? snāyvādinā, tathā valkalaiḥ| valkalāni-śaṇāśmantakāditvagudbhavāni, taiḥ| kathaṁ sīvyēt ? na dūrē-na viprakr̥ṣṭē, na cāsannē-nātinikaṭē nālpaṁ vraṇāṁśaṁ na ca bahu gr̥hṇan|

Adhikarana sIvanAnantaraM kartavyam (54-55) · Śloka 55

| sāntvayitvā tataścārtaṁ vraṇē madhughr̥tadrutaiḥ||54|| añjanakṣau majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ| sarōdhramadhukairdigdhē yuñjyādbandhādi pūrvavat||55||

sa0-tataḥ-tasmātsīvanādanantaraṁ, āturaṁ sāntvayitvā- samāśvāsya śītāmbusparśavyajanādibhiḥ, anantaramuktairliptē vraṇē sati| kaiḥ ? añjanādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? madhughr̥tābhyāṁ drutaiḥ-ālōḍitaiḥ| pūrvavadbandhādi yuñjyāt,- tr̥tīyāntādvatiḥ, pūrvōddiṣṭēna karmaṇā tulyaṁ kaṣāyakṣālanādi kavalikādikaṁ ca yōjyamityarthaḥ|

Adhikarana shuShkaM vraNamArdaM kRutvA sIvyet (56) · Śloka 56

vraṇē niḥśōṇitauṣṭhō yaḥ kiñcidēvāvalikhya tam| sañjātarudhiraṁ sīvyētsandhānaṁ hyasya śōṇitam||56||

sa0-avidyamānaśōṇitau ōṣṭau-pārśvau, yasya tamēvaṁbhūtaṁ vraṇaṁ kiñcidēva-īṣanmātramēva śastrēṇāvalikhya, taṁ sañjātarudhiraṁ santaṁ sīvyēt, na tvēvamēva| yasmādasya-vraṇasya, sandhānaṁ śōṇitamēva|

Adhikarana bandhanasya sAdhanAni (57-59) · Śloka 59

bandhanāni tu dēśādīn vīkṣya yuñjīta tēṣu ca| āvikājinakauśēyamuṣṇam, kṣau maṁ tu śītalam||57|| śītōṣṇam tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam| tāmrāyastrapusīsāni vraṇē mēdaḥkaphādhikē||58|| bhaṅgē ca yuñjyātphalakaṁ carmavalkakuśādi ca| |59|

sa0-badhyatē vraṇa ēbhiriti bandhanāni,- āvikājinādīni, tēṣu-vraṇēṣu, dēśakālasātmyādīn vīkṣya-nirūpya, yathāyōgamāvikādyanyatamaṁ yuñjyāt| tēṣāṁ ca bandhanānāṁ svarūpamāha-āvikētyādi| avirēvāvikaḥ, tasyēdamāvikam| "avēḥ kaḥ" iti kaḥ, "tasyēdam" ityaṇ| ajinaṁ-carma| kōśātsambhūtaṁ-kauśēyam| "kōṣāḍhḍhañ" iti ḍhañ| āvikādikaṁ bandhanatrayamuṣṇaṁ-uṣṇavīryam| kṣau maṁ tu bandhanaṁ śītalaṁ-śītavīryam| tūlasantānādijaṁ śītōṣṇaṁ-ubhayasvabhāvam| tūlaṁ śālmalyādijaṁ tasya santānaḥ-santatiḥ sūtrarūpatā, tēna niṣpāditam| mēdaḥkaphādhikē vraṇē tāmrādīni bandhanārthaṁ yuñjyāt| bhaṅgē-asthibhaṅgē| na kēvalaṁ tāmrādīni mēdaḥkaphādhikē vraṇē yuñjayāt, yāvaccaśabdāttāni bhaṅgē'pi yuñjyāt| na ca kēvalaṁ bhaṅgē tāmrādīni yuñjyāt, yāvatphalakādi ca yuñjyāt| kuśāśabdēna vaṁśādikambikōcyatē| adhunā bandhaprakārānnirdiśati-

Adhikarana bandhanaprakArAH (59-61) · Śloka 61

svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59|| kōśasvastikamuttōlīcīnadāmānuvēllitam| khaṭvāvibandhasthagikāvitānōtsaṅgatōṣphaṇāḥ||60|| yamakaṁ maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgī cēti yōjayēt| (vidadhyāttēṣu tēṣvēva kōśamaṅguliparvasu| svastikaṁ karṇakakṣādistanēṣūktaṁ ca sandhiṣu||1|| muttōlīṁ mēḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayōḥ| sambādhē'ṅē tathā dāma, śākhāsvēvānuvēllitam||2|| khaṭṭāṁ gaṇḍē hanau śaṅkhē, vibandhaṁ pr̥ṣṭhakōdarē| aṅguṣṭhāṅgulimēḍhrāgrē sthagikāmantravr̥ddhiṣu||3|| vitānaṁ pr̥thulāṅgādau tathā śirasi cērayēt| vilambini tathōtsaṅgaṁ, nāsauṣṭhacibukādiṣu||4|| gōṣphaṇaṁ sandhiṣu tathā, yamakaṁ yamikē vraṇē| vr̥ttē'ṅghē maṇḍalākhyaṁ, ca pañcāṅgī cōrdhvajatruṣu||5|| ) yō yatra suniviṣṭaḥ syāttaṁ tēṣāṁ tatrē buddhimān||61||

sa0-svaṁ ca tannāma ca svanāma, tēnānugataḥ-anubaddhaḥ, ākāraḥ-saṁsthānaviśēṣō, yēṣāṁ tē pañcadaśa bandhā vakṣyamāṇāḥ| tuśabdō'vadhāraṇārthaḥ| arthāt pañcadaśaivēti, na nyūnāḥ| kōśādayaḥ pañcāṅgyantāḥ| tēṣāṁ-bandhānāṁ madhyē, yō-bandhaviśēṣō, yatra-yasmindēhadēśē, suniviṣṭō bhavēt, taṁ-bandhaṁ kōśādikaṁ, tatra-tasmindēśē, yōjayēt| tatra kōśō'ṅgulīparvasu carmādikr̥taḥ| svastikaṁ sandhikūrcabhrūstanāntarakṣākṣikapōlakarṇēṣu| muttōlī grīvāmēḍhrayōḥ| cīnamapāṅgayōḥ| dāma sambādhē'ṅgē vaṅkṣaṇādau| anuvēllitaṁ śākhāsu| khaṭvā hanusandhigaṇḍēṣu| vibandhamudarōrupr̥ṣṭhēṣu| sthagikā'ṅguṣṭhāṅgulīmaḍhrāntramūtravr̥ddhiṣu| vitānaṁ mūrddhādau pr̥thulē'ṅgē| utsaṅgamaṅgaviśēṣē lambini bāhvādau| gōṣphaṇaṁ nāsauṣṭhacibukasakthiṣu| yamakaṁ yamalavraṇayōḥ| maṇḍalaṁ vr̥ttē'ṅgē| pañcāṅgī jatrūrdhvamiti yōjanā kāryā| sampratyēṣāṁ bandhānāṁ gāḍhaśithilādibandhatvaṁ dēśādyanurōdhānnirūpayati-

Adhikarana pradeshavisheSheNa bandhanavisheShaH (62-66) · Śloka 66

badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu| śākhāvadanakarṇāraḥpr̥ṣṭhapārśvagalōdarē||62|| samaṁ mēhanamuṣkē ca, nētrē sandhiṣu ca ślatham| badhnīyācchhithilasthānē vātaślēṣmōdbhavē samam||63|| gāḍhamēva samasthānē, bhr̥śaṁ gāḍhaṁ tadāśayē| śītē vasantē'pi ca tau mōkṣaṇīyau tryahātryahāt||64|| pittaraktōtthayōrbandhō gāḍhasthānē samō mataḥ| samasthānē ślathō, naiva śithilasyāśayē tathā||65|| sāyaṁprātastayōrmōkṣō grīṣmē śaradi cēṣyatē| |66|

sa0-ūrusphigādiṣu dēśēṣu gāḍhaṁ bandhaṁ badhnīyāt, na tu ślatham| śākhāvadanādiṣu samaṁ bandhaṁ badhnīyāt| caśabdānmēhanē muṣkayōśca samamēva| nētrē-nayanē, tathā'sthisandhiṣu śithilaṁ bandhaṁ badhnīyāt| śithilasthānē śithilō bandha upadiṣṭaḥ tatra sthānē yau vraṇau vātaślēṣmōdbhavau tau samaṁ kr̥tvā badhnīyāt, na gāḍhaṁ na śithilam| samasthānē samō bandha upadiṣṭaḥ, tatra sthānē vātaślēṣmōdbhavau vraṇau gāḍhamēva badhnīyāt| bhr̥śamityādi| tadityanēna gāḍhāśayaḥ parāmr̥śyatē| gāḍhabandhōddiṣṭē sthānē vātaślēṣmōdbhavau vraṇau bhr̥śaṁ-sutarāṁ, gāḍhaṁ badhnīyāt| tau-vātaślēṣmōdbhavau vraṇau, śītē-hēmantaśiśirākhyē kālē, vasantē ca tryahāttryahāt-tridinaṁ tridinamantarīkr̥tya, mōkṣaṇiyau-mōkṣaṇārhau bhavataḥ| pittaraktōtthayōrvraṇayōrgāḍhabandhasthānē samō bandhō mataḥ, na śithilaḥ| samasthānē yatra samō bandhaḥ upadiṣṭaḥ śākhāvadanādau, tatrasthayōḥ pittaraktōtthayōrvraṇayōḥ śithilō bandhaḥ kāryaḥ| śithilasya bandhasyāśayē yatra śithilō bandhaḥ kārya ityuktaṁ, tatra naiva bandhaḥ kārya iti| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ kr̥taḥ| tayōḥ-pittaraktōtthayōḥ, sāyaṁprātardvau kālau mōkṣa iṣyatē| grīṣmē śaradi cānyadōṣōtthavraṇasyāpi sāyaṁprātarmōkṣa iṣyatē| na tu bandhēna vinā vraṇō dhārya ityāha-

Adhikarana bandhAkaraNe doShaH (66-67) · Śloka 67

| abaddhō daṁśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66|| duṣṭibhavēcciraṁ cātra na tiṣṭhētsnēhabhēṣajam| kr̥cchhrēṇa śuddhiṁ rūḍhiṁ vā yāti rūḍhō vivarṇatām||67||

sa0-abaddhō vraṇō daṁśādibhiḥ pīḍitō-vyathitaḥ, tathā''diśabdāt rajōdhūmādibhiśca vyathitaḥ, aduṣṭō'pi duṣṭībhavati| atra ca-vraṇē, bandhamantarēṇa vraṇaghnaḥ snēha upayōjitō bhēṣajaṁ cōpayōjitaṁ ciraṁ na tiṣṭhēt| bandhaṁ ca vinā samyagupacaryamāṇō'pi vraṇaḥ kaṣṭēna śuddhiṁ yāti| rūḍhiṁ ca kr̥cchhrēṇa yāti| rūḍhō'pi san vivarṇatāṁ yāti, na śarīravarṇatām| ityabandhanāddōṣāḥ| idānīṁ bandhanādguṇānāha-

Adhikarana bandhakaraNe guNaH (68-70) · Śloka 70

baddhastu cūrṇitō bhagnō viślaṣṭaḥ pāṭitō'pi vā| chhinnasnāyusirō'pyāśu sukhaṁ saṁrōhati vraṇaḥ||68|| utthānaśayanādyāsu sarvēhāsu na pīḍyatē| udvr̥ttauṣṭhaḥ samutsannō viṣamaḥ kaṭhinō'tiruk||69|| samō mr̥duraruk śīghraṁ vraṇaḥ śudhyati rōhati| |70|

sa0-turavadhāraṇē| baddha ēva vraṇō bandhamāhātmyāt, cūrṇitaḥ-asthisamāśritō vraṇaḥ, tathā bhagnaḥ-asthisamāśrita ēva vraṇaḥ, tathā viślaṣṭaḥ-sandhisthānādanyasthānagatō vraṇō nētrādisthaḥ, tathā pāṭitaḥ-sarvadēśasthitō'pi, tathā chhinnasnāyusirō'pyāśu vraṇaḥ sukhaṁ samyagrōhati| tathōtthānaśayanādyāsu sarvāsvīhāsu-cēṣṭāsu, na pīḍyatē-na vyathatē| ūrdhvaṁ vr̥ttau-vartulau, ōṣṭhau yasya sa udvr̥ttauṣṭhaḥ, na samaḥ| tathā, samutsannaḥ-samāntāducchhūnarūpō yō vraṇō na samaḥ| tathā, viṣamaḥ udvr̥ttauṣṭhasamutsannābhyāṁ vyatiriktō viṣamasaṁsthānaḥ| tathā, kaṭhinō-yō vraṇō na mr̥duḥ| tathā, atiruk ca yō vraṇaḥ| sa sarva udvr̥ttauṣṭhādiḥ pañcaprakārō'pi bandhamāhātmyāt aśubharūpatāṁ hitvā vraṇaḥ { samō mr̥duraruk ca bhavati, tathā } śīghraṁ śuddhiṁ yāti rōhati| nanu, udvr̥ttauṣṭhasamutsannāvapi viṣamakaṭhinaśabdēnaiva (bdābhyāmēva) grahīṣyētē, kimētābhyāmupāttābhyāṁ ? astyēvaitat| kintvanayōḥ pr̥thaṅnirdēśēnātiduścikitsyataratvaṁ gamayati|

Adhikarana vraNavisheShe lepasya patrAcCAdanam (70-72) · Śloka 72

| sthirāṇāmalpamāṁsānāṁ raukṣyādanuparōhatām||70|| pracchhādyamauṣadhaṁ patrairyathādōṣaṁ yathartu ca| ajīrṇataruṇācchhidraiḥ samantātsunivēśitaiḥ||71|| dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ| |72|

sa0-sthirāṇāṁ vraṇānāṁ dīrghakālānuṣaṅgiṇāṁ, tathā'lpamāṁsānāṁ-anupacitapalalānāṁ, ata ēva hētōḥ, tathā raukṣyādanuparōhatāṁ-rūḍhimagacchatāṁ, auṣadhaṁ-kalkasnēhādikaṁ yadupayujyatē, tat patraiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ pracchhadyaṁ-sthagitavyam| yathādōṣaṁ-dōṣānatikramēṇa, yathartu-r̥tvanatikramēṇa ca, tadvaśādyathāyōgam| yathā-vātavraṇē śītatā snigdhōṣṇaiḥ patraiḥ, pittavraṇē gharmakālē śītasvabhāvaiḥ, kaphavraṇē uṣṇakālē rūkṣōṣṇaprāyaiḥ ēvaṁ ca prāvr̥ṣi kālē miśradōṣē ca kalpanīyam| kimbhūtaiḥ patraiḥ ? ajīrṇāni-ajarjarāṇi, taruṇāni-pratyagrāṇi, acchhidrāṇi-chhidrarahitāni, tairajīrṇataruṇācchhidraiḥ| tathā, samantāt-sarvataḥ suṣṭhu nivēśitaiḥ| tathā, dhautaiḥ-jalādinā nirmalīkr̥taiḥ| tathā, akarkaśaiḥ-akaṭhinaiḥ|

Adhikarana vraNavisheShe bandhananiShedhaH (72-74) · Śloka 74

| kuṣṭhināmagnidagdhānāṁ piṭikāmadhumēhinām||72|| karṇikāścōnduruviṣē kṣāradagdhā viṣānvitāḥ| bandhanīyā na māṁspākē gudapākē ca dāruṇē||73|| śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śōphāvasthāvisarpiṇaḥ| |74|

sa0-kuṣṭhyādīnāṁ yē vraṇāstē na bandhanīyāḥ| tathā, unduruviṣē yāḥ karṇikāḥ kōṭharūpāḥ, tāśca na bandhanīyāḥ| tathā, kṣāradagdhā yē vraṇāstathā viṣadagdhā yē vraṇāstē ca na bandhanīyāḥ| tathā, māṁspākē vraṇāstathā dāruṇē ca gudapākē-na gudapākamātrē, vraṇāstē ca na bandhanīyāḥ| māṁspāka iti "māṁsasya paciyuḍghañōḥ" ityalōpaḥ| tathā, śīryamāṇāḥ-śadanāvasthāṁ bhajamānāḥ, tathā sarugdāhāḥ tathā śōphāvasthāḥ-anēkāvasthā bhajantō'pi yē śōphāvasthāvasthitāḥ, tathā visarpiṇō-visarpāvasthāsthitāḥ tē ca na bandhanīyāḥ| idānīṁ sakr̥mīṇāṁ vraṇānāṁ cikitsāmāha-

Adhikarana vraNe kRumipratIkAraH (74-77) · Śloka 77

| arakṣayā vraṇē yasmin makṣikā nikṣipētkr̥mīn||74|| tē bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśōphāsrasaṁsravān| surasādiṁ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇē||75|| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ| gōmūtrakalkitō lēpaḥ sēkaḥ kṣārāmbunā hitaḥ||76|| pracchhādya māṁsapēśyā vā vraṇaṁ tānāśu nirharēt| |77|

sa0-arakṣayā-apālanēna. yasmin vraṇē makṣikā kr̥mīnnikṣipēt| tē-tatrasthāḥ kr̥mayō, vraṇaṁ bhakṣayantō rujādīn kurvanti| tatra-sakr̥mau vraṇē, surasādigaṇaṁ dhāvanapūraṇē-tannimittaṁ, prayuñjīta| dhāvanaṁ ca pūraṇaṁ ca tasmin| tathā tasminvraṇē saptaparṇādīnāṁ tvacō gōmūtrakalkitāḥ-piṣṭāḥ, lēpō hitaḥ| tathā, kṣārāmbunā sēkō hitaḥ| athavā māṁsapēśyā vraṇaṁ pracchhadya, tān-kr̥mīn, āśu nirharēt|

Adhikarana ashuddhasya ropaNaniShedhaH (77-78) · Śloka 78

| na cainaṁ tvaramāṇō'ntaḥ sadōṣamuparōhayēt||77|| sō'lpēnāpyapacārēṇa bhūyō vikurutē yataḥ| |78|

sa0-na cainaṁ-vraṇamantaḥ sadōṣaṁ tvaramāṇō vaidya uparōhayēt| kasmāt ? ityāha-sa ityāti| yatō-yasmāt, saḥ-antaḥ sthitadōṣō vraṇō, rūḍhō'pi bhūyaḥ-punaḥ, stōkēnāpyapacārēṇa vikr̥tiṁ yāti|

Adhikarana rUDhavraNasya saptamAsAvadhirniyamaH (78-79) · Śloka 79

| rūḍhē'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayēt||78|| harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt| ādarēṇānuvartyō'yaṁ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||

sa0-rūḍhē'pi satyajīrṇādīn vivarjayēt| { sthairyaṁ yāvat harṣādīn varjayēt| } ayaṁ-ajīrṇavyāyāmavyavāyādiparivarjanalakṣaṇō, vidhiḥ ṣaṭ sapta vā māsān ādarēṇa-yatnavatā, anuvartyaḥ-anuṣṭhātavyaḥ|

Adhikarana anuktaM svayamUhanIyam (29) · Śloka 29

utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu dōṣādibalānusārī| taistairupāyaiḥ prayataścikitsē dālōcayan vistaramuttarōktam||80|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śastrakarmavidhirnāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ||29||

sa0- yathā,- makṣikābhiḥ kr̥minikṣēpāt kr̥miprābalyē jātē cikitsā vihitā| tathā, anyāsvapi tāsu tāsu vārtāsu avasthāsvanirdiṣṭasvarūpābhidhānāsu, utpadyamānāsu, taistaiḥ- uktānuktaiḥ, upāyaiḥ- sādhanaiḥ, cikitsēdvaidyaḥ| kimbhūtō vaidyaḥ ? dōṣādibalānusārī,-dōṣādīnāṁ balaṁ dōṣādibalam, ādiśabdāddēśakālādayō gr̥hyantē, tadanusaratyēvaṁvidō yō vaidyaḥ saḥ| tathā, prayati-yatnaparaḥ| tathā, uttarē- uttaratantrē vraṇabhaṅgavidhānē, uktaṁ-nirdiṣṭaṁ, vistaramālōcayan-nirūpayan, na tu yadr̥cchayēti bhāvaḥ| indravajrāvr̥ttam| iti śrīmr̥kāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śastrakarmavidhirnāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||