Adhikarana shastrakarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|
अथातः शस्त्रकर्मविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmaviShayasya vraNasyotpattiH vraNasyotpattipratibandhaH (1-2) · Śloka 2
vraṇaḥ sañjāyatē prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt| tamēvōpacarēttasmādrakṣan pākaṁ prayatnataḥ||1|| suśītalēpasēkāsramōkṣasaṁśōdhanādibhiḥ| |2|
व्रणः सञ्जायते प्रायः पाकाच्छ्वथुपूर्वकात्| तमेवोपचरेत्तस्माद्रक्षन् पाकं प्रयत्नतः||१|| सुशीतलेपसेकास्रमोक्षसंशोधनादिभिः| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakvasya shvayathorlakShaNam (2) · Śloka 2
| śōphō'lpō'lpōṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||
| शोफोऽल्पोऽल्पोष्मरुक्सामःसवर्णः कठिनः स्थिरः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pacyamAnasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4
pacyamānō vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ| sphuṭatīva sanistōdaḥ sāṅgamardavijr̥mbhikaḥ||3|| saṁrambhārucidāhōṣātr̥ḍjvarānidratānvitaḥ| styānaṁ viṣyandayatyājyaṁ vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||
पच्यमानो विवर्णस्तु रागी बस्तिरिवाततः| स्फुटतीव सनिस्तोदः साङ्गमर्दविजृम्भिकः||३|| संरम्भारुचिदाहोषातृड्ज्वरानिद्रतान्वितः| स्त्यानं विष्यन्दयत्याज्यं व्रणवत्स्पर्शनासहः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvasyalakShaNam (5-6) · Śloka 6
pakvē'lpavēgatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ| nāmō'ntēṣūnnatirmadhyē kaṇḍūśōphādimārdavam||5|| spr̥ṣṭē pūyasya sañcārō bhavēdbastāvivāmbhasaḥ| |6|
पक्वेऽल्पवेगता ग्लानिः पाण्डुता वलिसम्भवः| नामोऽन्तेषून्नतिर्मध्ये कण्डूशोफादिमार्दवम्||५|| स्पृष्टे पूयस्य सञ्चारो भवेद्बस्ताविवाम्भसः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAkasya raktadoShatrayakAryatvam (6-7) · Śloka 7
| śūlaṁ nartē'nilāddāhaḥ pittācchōphaḥ kaphōdayāt||6|| rōgō raktācca pākaḥ syādatō dōṣaiḥ saśōṇitaiḥ| |7|
| शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्||६|| रोगो रक्ताच्च पाकः स्यादतो दोषैः सशोणितैः| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atipakvasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
| pākē'tivr̥ttē suṣirastanutvagdōṣabhakṣitaḥ||7|| valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ| |8|
| पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः||७|| वलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana raktapAkasya lakShaNam (8-10) · Śloka 10
| kaphajēṣu tu śōphēṣu gambhīraṁ pākamētyasr̥k||8|| pakvaliṅgaṁ tatō'spaṣṭaṁ yatra syācchhītaśōphatā| tvaksāvarṇyaṁ rujō'lpatvaṁ ghanasparśatvamaśmavat||9|| raktapākamiti brūyāttaṁ prājñō muktasaṁśayaḥ| |10|
| कफजेषु तु शोफेषु गम्भीरं पाकमेत्यसृक्||८|| पक्वलिङ्गं ततोऽस्पष्टं यत्र स्याच्छीतशोफता| त्वक्सावर्ण्यं रुजोऽल्पत्वं घनस्पर्शत्वमश्मवत्||९|| रक्तपाकमिति ब्रूयात्तं प्राज्ञो मुक्तसंशयः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dAraNapATanayorviShayobhedaH (10-11) · Śloka 11
| alpasattvē'balē bālē pākādvā'tyarthamuddhatē||10|| dāraṇaṁ marmasandhyādisthitē cānyatra pāṭanam| |11|
| अल्पसत्त्वेऽबले बाले पाकाद्वाऽत्यर्थमुद्धते||१०|| दारणं मर्मसन्ध्यादिस्थिते चान्यत्र पाटनम्| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakvasya dAraNapATananiShedhaH (11-12) · Śloka 12
| āmacchēdē sirāsnāyuvyāpadō'sr̥gatisrutiḥ||11|| rūjō'tivr̥ddhirdaraṇaṁ visarpō vā kṣatōdbhavaḥ| |12|
| आमच्छेदे सिरास्नायुव्यापदोऽसृगतिस्रुतिः||११|| रूजोऽतिवृद्धिर्दरणं विसर्पो वा क्षतोद्भवः| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvasyAcCedane doShaH (12-13) · Śloka 13
| tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasr̥gāmiṣam||12|| vivr̥ddhō dahati kṣipraṁ tr̥ṇōlapamivānalaḥ| |13|
| तिष्ठन्नन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्||१२|| विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AmapakvalakShaNAnaBij~jAnindA (13-14) · Śloka 14
| yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupēkṣatē||13|| śvapacāviva vijñēyau tāvaniścitakāriṇau| |14|
| यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते||१३|| श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmaNaH pUrvaM BojanAdi (14-15) · Śloka 15
| prāk śastrakarmaṇaścēṣṭaṁ bhōjayēdannamāturam||14|| pānapaṁ pāyayēnmadyaṁ tīkṣṇaṁ yō vēdanākṣamaḥ| na mūrcchatyannasaṁyōgānmattaḥ śastraṁ na budhyatē||15||
| प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदन्नमातुरम्||१४|| पानपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाक्षमः| न मूर्च्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mUDhagarBAdau BojanAdiniShedhaH (16) · Śloka 16
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharōgōdarāturāt| |16|
अन्यत्र मूढगर्भाश्ममुख़रोगोदरातुरात्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shastrakarmavidhiH BojanAdiniShedhaH (16-18) · Śloka 18
| athāhr̥tōpakaraṇaṁ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam||16|| sammukhō yantrayitvā''śu nyasyēnmarmādi varjayan| anulōmaṁ suniśitaṁ śastramāpūyadarśanāt||17|| sakr̥dēvāharēttacca| |18|
| अथाहृतोपकरणं वैद्यः प्राङ्मुख़मातुरम्||१६|| सम्मुख़ो यन्त्रयित्वाऽऽशु न्यस्येन्मर्मादि वर्जयन्| अनुलोमं सुनिशितं शस्त्रमापूयदर्शनात्||१७|| सकृदेवाहरेत्तच्च| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pATanapramANam pATanasthAnam (18-21) · Śloka 21
pākē tu sumahatyapi| pāṭayēt dvyaṅgulaṁ samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18|| ēṣitvā samyagēṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam| aṅgulīnālavālairvā yathādēśaṁ yathāśayam||19|| yatō gatāṁ gatiṁ vidyādutsaṅgō yatra yatra ca| tatra tatra vraṇaṁ kuryātsuvibhaktaṁ nirāśayam||20|| āyataṁ ca viśālaṁ ca yathā dōṣō na tiṣṭhati| |21|
पाके तु सुमहत्यपि| पाटयेत् द्व्यङ्गुलं सम्यद्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलान्तरम्||१८|| एषित्वा सम्यगेषिण्या परितः सुनिरूपितम्| अङ्गुलीनालवालैर्वा यथादेशं यथाशयम्||१९|| यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च| तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्||२०|| आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pATane vaidyagatasAmagrI (21-22) · Śloka 22
| śauryamāśukriyā tīkṣṇaṁ śastramasvēdavēpathū||21|| asammōhaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyatē| |22|
| शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथू||२१|| असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lalATAdau tiryak pATanam (22-23) · Śloka 23
| tiryakchindyāllalāṭābhrūdantavēṣṭakajatruṇi||22|| kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapōlagalavaṅkṣaṇē| |23|
| तिर्यक्छिन्द्याल्ललाटाभ्रूदन्तवेष्टकजत्रुणि||२२|| कुक्षिकक्षाक्षिकूटौष्ठकपोलगलवङ्क्षणे| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pradeshAntare tiryakpATananiShedhaH (23) · Śloka 23
| anyatra chēdanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam||23||
| अन्यत्र छेदनात्तिर्यक् सिरास्नायुविपाटनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pATanAnantaraM kartavyam (24-28) · Śloka 28
śastrē'vacāritē vāgbhiḥ śītāmbhōbhiśca rōgiṇam| āśvāsya paritō'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṁ tataḥ||24|| kṣālayitvā kaṣāyēṇa plōtēnāmbhō'panīya ca| guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25|| dhūpayētpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghr̥taplutaiḥ| tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṁ bhēṣajēna ca||26|| digdhāṁ vartiṁ tatō dadyāttairēvācchhādayēcca tāṁ| ghr̥tāktaiḥ saktubhiścōrdhvaṁ ghanāṁ kavalikāṁ tataḥ||27|| nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭēna susamāhitam| pārśvē savyē'pasavyē vā nādhastānnaiva cōpari||28||
शस्त्रेऽवचारिते वाग्भिः शीताम्भोभिश्च रोगिणम्| आश्वास्य परितोऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः||२४|| क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेनाम्भोऽपनीय च| गुग्गुल्वगुरुसिद्धार्थहिङ्गुसर्जरसान्वितैः||२५|| धूपयेत्पटुषड्ग्रन्थानिम्बपत्रैर्घृतप्लुतैः| तिलकल्काज्यमधुभिर्यथास्वं भेषजेन च||२६|| दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात्तैरेवाच्छादयेच्च तां| घृताक्तैः सक्तुभिश्चोर्ध्वं घनां कवलिकां ततः||२७|| निधाय युक्त्या बध्नीयात्पट्टेन सुसमाहितम्| पार्श्वे सव्येऽपसव्ये वा नाधस्तान्नैव चोपरि||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paTTakavalikAvikeshikAnAM visheShaH (29) · Śloka 29
śucisūkṣmadr̥ḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikēśikāḥ| dhūpitā mr̥davaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇē hitāḥ||29||
शुचिसूक्ष्मदृढाः पट्टाः कवल्यः सविकेशिकाः| धूपिता मृदवः श्लक्ष्णा निर्वलीका व्रणे हिताः||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rakShA baliSca (30) · Śloka 30
kurvītānantaraṁ tasya rakṣāṁ rakṣōniṣiddhayē| baliṁ cōpaharēttēbhyaḥ|30|
कुर्वीतानन्तरं तस्य रक्षां रक्षोनिषिद्धये| बलिं चोपहरेत्तेभ्यः|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhividhAraNam (30-31) · Śloka 31
| sadā mūrdhnā ca dhārayēt||30|| lakṣmīṁ guhāmatiguhāṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīm| vacāṁ chhatrāmaticchhatrāṁ dūrvāṁ siddhārthakānapi||31||
| सदा मूर्ध्ना च धारयेत्||३०|| लक्ष्मीं गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्| वचां छ्हत्रामतिच्छ्हत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AhAravihAraniyamaH (32) · Śloka 32
tataḥ snēhadinēhōktaṁ tasyācāraṁ samādiśēt| |32|
ततः स्नेहदिनेहोक्तं तस्याचारं समादिशेत्| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNe divAsvapnaniShedhaH (32) · Śloka 32
| divāsvapnō vraṇē kaṇḍūrāgarukśōphapūyakr̥t||32||
| दिवास्वप्नो व्रणे कण्डूरागरुक्शोफपूयकृत्||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNe strIsa~gganiShedhaH (33-1) · Śloka 1
strīṇāṁ tu smr̥tisaṁsparśadarśanaiścalitasrutē| śukrē vyavāyajān dōṣānasaṁsargē'pyavāpnuyāt||33|| (vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt)||1||
स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदर्शनैश्चलितस्रुते| शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्||३३|| (व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागरात्| तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्)||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNe bhojanam,vraNe BojanaviSeShaH (34-37) · Śloka 37
bhōjanaṁ ca yathāsātmyaṁ yavagōdhūmaṣaṣṭikāḥ| masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34|| bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam| kāravēllakakarkōṭapaṭōlakaṭukāphalam||35|| saindhavaṁ dāḍimaṁ dhātrī ghr̥taṁ taptahimaṁ jalam| jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇōdakōttaram||36|| bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati| |37|
भोजनं च यथासात्म्यं यवगोधूमषष्टिकाः| मसूरमुद्गतुवरीजीवन्तीसुनिषण्णकाः||३४|| बालमूलकवार्ताकतण्डुलीयकवास्तुकम्| कारवेल्लककर्कोटपटोलकटुकाफलम्||३५|| सैन्धवं दाडिमं धात्री घृतं तप्तहिमं जलम्| जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णोदकोत्तरम्||३६|| भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति| |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viShamAshanasamashanAdhyAshananiShedhaH (37-38) · Śloka 38
| aśitaṁ mātrayā kālē pathyaṁ yāti jarāṁ sukham||37|| ajīrṇāttvanilādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt| tataḥ śōpharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||
| अशितं मात्रया काले पथ्यं याति जरां सुख़म्||३७|| अजीर्णात्त्वनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्| ततः शोफरुजापाकदाहानाहानवाप्नुयात्||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana navadhAnyAdivargaH navadhAnyAderatyapathyatvam (39-40) · Śloka 40
navaṁ dhānyaṁ tilān māṣān madyaṁ māṁsamajāṅgalam| kṣīrēkṣuvikr̥tīramlaṁ lavaṇaṁ kaṭukaṁ tyajēt||39|| yaccānyadapi viṣṭambhi vidāhi guru śītalam| vargō'yaṁ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadōṣakr̥t||40||
नवं धान्यं तिलान् माषान् मद्यं मांसमजाङ्गलम्| क्षीरेक्षुविकृतीरम्लं लवणं कटुकं त्यजेत्||३९|| यच्चान्यदपि विष्टम्भि विदाहि गुरु शीतलम्| वर्गोऽयं नवधान्यादिर्व्रणिनः सर्वदोषकृत्||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana madyasya tato~apathyatvam (41) · Śloka 41
madyaṁ tīkṣṇōṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayēdvraṇam| |41|
मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशु व्यापादयेद्व्रणम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNashushrUShaNam (41-43) · Śloka 43
| vālōśīraiśca vījyēta na cainaṁ parighaṭṭayēt||41|| na tudēnna ca kaṇḍūyēccēṣṭamānaśca pālayēt| snigdhavr̥ddhadvijātīnāṁ kathāḥ śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42|| āśāvān vyādhimōkṣāyā kṣipraṁ vraṇamapōhati| |43|
| वालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्||४१|| न तुदेन्न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्| स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः श्रुण्वन्मनःप्रियाः||४२|| आशावान् व्याधिमोक्षाया क्षिप्रं व्रणमपोहति| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tRutIye divase prakShAlanAdikam dvitIye prakShAlanAdiniShedhaH niShedhAtikrame doShaH (43-44) · Śloka 44
| tr̥tīyē'hni punaḥ kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43|| prakṣālanādi, divasē dvitīyē nācarēttathā| tīvravyathō vigrathitaścirātsaṁrōhati vraṇaḥ||44||
| तृतीयेऽह्नि पुनः कुर्याद्व्रणकर्म च पूर्ववत्||४३|| प्रक्षालनादि, दिवसे द्वितीये नाचरेत्तथा| तीव्रव्यथो विग्रथितश्चिरात्संरोहति व्रणः||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snigdhAdivikeshikAyAH kalkasya ca niShedhaH (45) · Śloka 45
snigdhāṁ rūkṣāṁ ślathāṁ gāḍhāṁ durnyastāṁ ca vikēśikām| vraṇē na dadyātkalkaṁ vā|45|
स्निग्धां रूक्षां श्लथां गाढां दुर्न्यस्तां च विकेशिकाम्| व्रणे न दद्यात्कल्कं वा|४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana niShedhAtikrame doShaH (45-47) · Śloka 47
| snēhātklēdō vivarddhatē||45|| māṁsacchhēdō'tirugraukṣyādvaraṇaṁ śōṇitāgamaḥ| ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46|| gh|47|
| स्नेहात्क्लेदो विवर्द्धते||४५|| मांसच्छेदोऽतिरुग्रौक्ष्याद्वरणं शोणितागमः| श्लथातिगाढदुर्न्यासैर्व्रणवर्त्मावघर्षणम्||४६|| घ्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikeshikAyA guNaH (47) · Śloka 47
sapūtimāṁsaṁ sōtsaṅgaṁ sagatiṁ pūyagarbhiṇam| vraṇaṁ viśōdhayēcchīghraṁ sthitā hyantarvikēśikā||47||
सपूतिमांसं सोत्सङ्गं सगतिं पूयगर्भिणम्| व्रणं विशोधयेच्छीघ्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिका||४७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apakvapATane cikitsA (48) · Śloka 48
vyamlaṁ tu pāṭitaṁ śōphaṁ pācanaiḥ samupācarēt| bhōjanairupanāhaiśca nātivraṇavirōdhibhiḥ||48||
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्| भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः||४८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvanasya viShayaH (49-51) · Śloka 51
sadyaḥ sadyōvraṇān sīvyēdvivr̥tānabhighātajān| mēdōjāllikhitān granthīn hrasvāḥ pālīśca karṇayōḥ||49|| śirōkṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇōrubāhuṣu| grīvālalāṭamuṣkasphiṅmēḍhrapāyūdarādiṣu||50|| gambhīrēṣu pradēśēṣu māṁsalēṣvacalēṣu ca| |51|
सद्यः सद्योव्रणान् सीव्येद्विवृतानभिघातजान्| मेदोजाल्लिखितान् ग्रन्थीन् ह्रस्वाः पालीश्च कर्णयोः||४९|| शिरोक्षिकूटनासौष्ठगण्डकर्णोरुबाहुषु| ग्रीवाललाटमुष्कस्फिङ्मेढ्रपायूदरादिषु||५०|| गम्भीरेषु प्रदेशेषु मांसलेष्वचलेषु च| |५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvanAviShayaH (51-52) · Śloka 52
| na tu vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṁsē calē vraṇān||51|| vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān| |52|
| न तु वङ्क्षणकक्षादावल्पमांसे चले व्रणान्||५१|| वायुनिर्वाहिणाः शल्यगर्भान् क्षारविषाग्निजान्| |५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvanasya vidhiH (52-54) · Śloka 54
| sīvyēccalāsthiśuṣkāsratr̥ṇarōmāpanīya tu||52|| pralambi māṁsaṁ vicchinnaṁ nivēśya svanivēśanē| sandhyasthi ca sthitē raktē snāyvā sūtrēṇa valkalaiḥ||53|| sīvyēnna dūrē nāsannē gr̥hṇannālpaṁ na vā bahu| |54|
| सीव्येच्चलास्थिशुष्कास्रतृणरोमापनीय तु||५२|| प्रलम्बि मांसं विच्छिन्नं निवेश्य स्वनिवेशने| सन्ध्यस्थि च स्थिते रक्ते स्नाय्वा सूत्रेण वल्कलैः||५३|| सीव्येन्न दूरे नासन्ने गृह्णन्नाल्पं न वा बहु| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sIvanAnantaraM kartavyam (54-55) · Śloka 55
| sāntvayitvā tataścārtaṁ vraṇē madhughr̥tadrutaiḥ||54|| añjanakṣau majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ| sarōdhramadhukairdigdhē yuñjyādbandhādi pūrvavat||55||
| सान्त्वयित्वा ततश्चार्तं व्रणे मधुघृतद्रुतैः||५४|| अञ्जनक्षौ मजमषीफलिनीशल्लकीफलैः| सरोध्रमधुकैर्दिग्धे युञ्ज्याद्बन्धादि पूर्ववत्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shuShkaM vraNamArdaM kRutvA sIvyet (56) · Śloka 56
vraṇē niḥśōṇitauṣṭhō yaḥ kiñcidēvāvalikhya tam| sañjātarudhiraṁ sīvyētsandhānaṁ hyasya śōṇitam||56||
व्रणे निःशोणितौष्ठो यः किञ्चिदेवावलिख़्य तम्| सञ्जातरुधिरं सीव्येत्सन्धानं ह्यस्य शोणितम्||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhanasya sAdhanAni (57-59) · Śloka 59
bandhanāni tu dēśādīn vīkṣya yuñjīta tēṣu ca| āvikājinakauśēyamuṣṇam, kṣau maṁ tu śītalam||57|| śītōṣṇam tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam| tāmrāyastrapusīsāni vraṇē mēdaḥkaphādhikē||58|| bhaṅgē ca yuñjyātphalakaṁ carmavalkakuśādi ca| |59|
बन्धनानि तु देशादीन् वीक्ष्य युञ्जीत तेषु च| आविकाजिनकौशेयमुष्णम्, क्षौ मं तु शीतलम्||५७|| शीतोष्णम् तूलसन्तानकार्पासस्नायुवल्कजम्| ताम्रायस्त्रपुसीसानि व्रणे मेदःकफाधिके||५८|| भङ्गे च युञ्ज्यात्फलकं चर्मवल्ककुशादि च| |५९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhanaprakArAH (59-61) · Śloka 61
svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59|| kōśasvastikamuttōlīcīnadāmānuvēllitam| khaṭvāvibandhasthagikāvitānōtsaṅgatōṣphaṇāḥ||60|| yamakaṁ maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgī cēti yōjayēt| (vidadhyāttēṣu tēṣvēva kōśamaṅguliparvasu| svastikaṁ karṇakakṣādistanēṣūktaṁ ca sandhiṣu||1|| muttōlīṁ mēḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayōḥ| sambādhē'ṅē tathā dāma, śākhāsvēvānuvēllitam||2|| khaṭṭāṁ gaṇḍē hanau śaṅkhē, vibandhaṁ pr̥ṣṭhakōdarē| aṅguṣṭhāṅgulimēḍhrāgrē sthagikāmantravr̥ddhiṣu||3|| vitānaṁ pr̥thulāṅgādau tathā śirasi cērayēt| vilambini tathōtsaṅgaṁ, nāsauṣṭhacibukādiṣu||4|| gōṣphaṇaṁ sandhiṣu tathā, yamakaṁ yamikē vraṇē| vr̥ttē'ṅghē maṇḍalākhyaṁ, ca pañcāṅgī cōrdhvajatruṣu||5|| ) yō yatra suniviṣṭaḥ syāttaṁ tēṣāṁ tatrē buddhimān||61||
स्वनामानुगताकारा बन्धास्तु दश पञ्च च||५९|| कोशस्वस्तिकमुत्तोलीचीनदामानुवेल्लितम्| खट्वाविबन्धस्थगिकावितानोत्सङ्गतोष्फणाः||६०|| यमकं मण्डलाख्यं च पञ्चाङ्गी चेति योजयेत्| (विदध्यात्तेषु तेष्वेव कोशमङ्गुलिपर्वसु| स्वस्तिकं कर्णकक्षादिस्तनेषूक्तं च सन्धिषु||१|| मुत्तोलीं मेढ्रग्रीवादौ युञ्ज्याच्चीनमपाङ्गयोः| सम्बाधेऽङे तथा दाम, शाखास्वेवानुवेल्लितम्||२|| खट्टां गण्डे हनौ शङ्खे, विबन्धं पृष्ठकोदरे| अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रे स्थगिकामन्त्रवृद्धिषु||३|| वितानं पृथुलाङ्गादौ तथा शिरसि चेरयेत्| विलम्बिनि तथोत्सङ्गं, नासौष्ठचिबुकादिषु||४|| गोष्फणं सन्धिषु तथा, यमकं यमिके व्रणे| वृत्तेऽङ्घे मण्डलाख्यं, च पञ्चाङ्गी चोर्ध्वजत्रुषु||५|| ) यो यत्र सुनिविष्टः स्यात्तं तेषां तत्रे बुद्धिमान्||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pradeshavisheSheNa bandhanavisheShaH (62-66) · Śloka 66
badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu| śākhāvadanakarṇāraḥpr̥ṣṭhapārśvagalōdarē||62|| samaṁ mēhanamuṣkē ca, nētrē sandhiṣu ca ślatham| badhnīyācchhithilasthānē vātaślēṣmōdbhavē samam||63|| gāḍhamēva samasthānē, bhr̥śaṁ gāḍhaṁ tadāśayē| śītē vasantē'pi ca tau mōkṣaṇīyau tryahātryahāt||64|| pittaraktōtthayōrbandhō gāḍhasthānē samō mataḥ| samasthānē ślathō, naiva śithilasyāśayē tathā||65|| sāyaṁprātastayōrmōkṣō grīṣmē śaradi cēṣyatē| |66|
बध्नीयाद्गाढमूरुस्फिक्कक्षावङ्क्षणमूर्धसु| शाख़ावदनकर्णारःपृष्ठपार्श्वगलोदरे||६२|| समं मेहनमुष्के च, नेत्रे सन्धिषु च श्लथम्| बध्नीयाच्छ्हिथिलस्थाने वातश्लेष्मोद्भवे समम्||६३|| गाढमेव समस्थाने, भृशं गाढं तदाशये| शीते वसन्तेऽपि च तौ मोक्षणीयौ त्र्यहात्र्यहात्||६४|| पित्तरक्तोत्थयोर्बन्धो गाढस्थाने समो मतः| समस्थाने श्लथो, नैव शिथिलस्याशये तथा||६५|| सायंप्रातस्तयोर्मोक्षो ग्रीष्मे शरदि चेष्यते| |६६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhAkaraNe doShaH (66-67) · Śloka 67
| abaddhō daṁśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66|| duṣṭibhavēcciraṁ cātra na tiṣṭhētsnēhabhēṣajam| kr̥cchhrēṇa śuddhiṁ rūḍhiṁ vā yāti rūḍhō vivarṇatām||67||
| अबद्धो दंशमशकशीतवातादिपीडितः||६६|| दुष्टिभवेच्चिरं चात्र न तिष्ठेत्स्नेहभेषजम्| कृच्छ्ह्रेण शुद्धिं रूढिं वा याति रूढो विवर्णताम्||६७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bandhakaraNe guNaH (68-70) · Śloka 70
baddhastu cūrṇitō bhagnō viślaṣṭaḥ pāṭitō'pi vā| chhinnasnāyusirō'pyāśu sukhaṁ saṁrōhati vraṇaḥ||68|| utthānaśayanādyāsu sarvēhāsu na pīḍyatē| udvr̥ttauṣṭhaḥ samutsannō viṣamaḥ kaṭhinō'tiruk||69|| samō mr̥duraruk śīghraṁ vraṇaḥ śudhyati rōhati| |70|
बद्धस्तु चूर्णितो भग्नो विश्लष्टः पाटितोऽपि वा| छिन्नस्नायुसिरोऽप्याशु सुखं संरोहति व्रणः||६८|| उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते| उद्वृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्||६९|| समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति| |७०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNavisheShe lepasya patrAcCAdanam (70-72) · Śloka 72
| sthirāṇāmalpamāṁsānāṁ raukṣyādanuparōhatām||70|| pracchhādyamauṣadhaṁ patrairyathādōṣaṁ yathartu ca| ajīrṇataruṇācchhidraiḥ samantātsunivēśitaiḥ||71|| dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ| |72|
| स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्||७०|| प्रच्छ्हाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्तु च| अजीर्णतरुणाच्छ्हिद्रैः समन्तात्सुनिवेशितैः||७१|| धौतैरकर्कशैः क्षीरिभूर्जार्जुनकदम्बजैः| |७२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNavisheShe bandhananiShedhaH (72-74) · Śloka 74
| kuṣṭhināmagnidagdhānāṁ piṭikāmadhumēhinām||72|| karṇikāścōnduruviṣē kṣāradagdhā viṣānvitāḥ| bandhanīyā na māṁspākē gudapākē ca dāruṇē||73|| śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śōphāvasthāvisarpiṇaḥ| |74|
| कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटिकामधुमेहिनाम्||७२|| कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः| बन्धनीया न मांस्पाके गुदपाके च दारुणे||७३|| शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः| |७४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vraNe kRumipratIkAraH (74-77) · Śloka 77
| arakṣayā vraṇē yasmin makṣikā nikṣipētkr̥mīn||74|| tē bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśōphāsrasaṁsravān| surasādiṁ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇē||75|| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ| gōmūtrakalkitō lēpaḥ sēkaḥ kṣārāmbunā hitaḥ||76|| pracchhādya māṁsapēśyā vā vraṇaṁ tānāśu nirharēt| |77|
| अरक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत्कृमीन्||७४|| ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्| सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे||७५|| सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः| गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः||७६|| प्रच्छ्हाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्| |७७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ashuddhasya ropaNaniShedhaH (77-78) · Śloka 78
| na cainaṁ tvaramāṇō'ntaḥ sadōṣamuparōhayēt||77|| sō'lpēnāpyapacārēṇa bhūyō vikurutē yataḥ| |78|
| न चैनं त्वरमाणोऽन्तः सदोषमुपरोहयेत्||७७|| सोऽल्पेनाप्यपचारेण भूयो विकुरुते यतः| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rUDhavraNasya saptamAsAvadhirniyamaH (78-79) · Śloka 79
| rūḍhē'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayēt||78|| harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt| ādarēṇānuvartyō'yaṁ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||
| रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत्||७८|| हर्षं क्रोधं भयं चापि यावदास्थैर्यसम्भवात्| आदरेणानुवर्त्योऽयं मासान् षट् सप्त वा विधिः||७९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktaM svayamUhanIyam (29) · Śloka 29
utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu dōṣādibalānusārī| taistairupāyaiḥ prayataścikitsē dālōcayan vistaramuttarōktam||80|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śastrakarmavidhirnāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ||29||
उत्पद्यमानासु च तासु तासु वार्तासु दोषादिबलानुसारी| तैस्तैरुपायैः प्रयतश्चिकित्से दालोचयन् विस्तरमुत्तरोक्तम्||८०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रकर्मविधिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
🔊 Audio coming soon