29. śastrakarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരം ശസ്ത്രകര്മവിധ്യധ്യായഃ പ്രസ്തൂയതേ| യതോऽനന്തരാതീതേऽധ്യായേ (ശ്ലോ. ൨൫)-"ശസ്ത്രേണ വാ വിശസ്യാദൌ" ഇത്യുക്തമ്| അതസ്തസ്യൈവ ശസ്ത്രകര്മണോ വിധാനം വക്തും യുക്തമിത്യാഹ-

Adhikarana shastrakarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതഃ ശസ്ത്രകര്മവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-ശസ്ത്രസ്യ കര്മ ശസ്ത്രകര്മ,- ശസ്ത്രാവചാരണക്രിയാ, തസ്യ വിധിഃ-ഇതികര്തവ്യതാ, ശസ്ത്രകര്മവിധിഃ, തമ്| ശേഷം പൂര്വവത്| നനു, യദ്യയം ശസ്ത്രകര്മവിധിഃ, തതഃ ശസ്ത്രകര്മഗ്രന്ഥ ഏവാദൌ നിര്ദേഷ്ടും യുക്തഃ, (ശ്ലോ. ൧൪)- "പ്രാക് ശസ്ത്രകര്മണശ്ചേഷ്ടം ഭോജയേദന്നമാതുരമ്|" ഇത്യാദി| ന തു "വ്രണഃ സഞ്ജായതേ പ്രായഃ" ഇത്യാദി| അത്രോച്യതേ| ശസ്ത്രകര്മവിധേഃ പൂര്വം വിഷയോ നിര്ദിഷ്ടും യുക്തഃ| യതഃ ശസ്ത്രകര്മവിധേരുപായോऽയമ്, ഇത്യസ്യൈവ പൂര്വമുപന്യാസോ യുക്ത ഇത്യാഹ-

Adhikarana shastrakarmaviShayasya vraNasyotpattiH vraNasyotpattipratibandhaH (1-2) · Śloka 2

വ്രണഃ സഞ്ജായതേ പ്രായഃ പാകാച്ഛ്വഥുപൂര്വകാത്| തമേവോപചരേത്തസ്മാദ്രക്ഷന് പാകം പ്രയത്നതഃ||൧|| സുശീതലേപസേകാസ്രമോക്ഷസംശോധനാദിഭിഃ| |൨|

സ൦-പ്രായോ വ്രണഃ പാകാത് സഞ്ജായതേ| കിമ്ഭൂതാത് ? ശ്വയഥുഃ പൂര്വോ യസ്യ പാകസ്യ സ ശ്വയഥുപൂര്വകഃ, തസ്മാത്| ശ്വയഥുപാകമന്തരേണാപി ശസ്ത്രാദ്യഭിഘാതാത് വ്രണോ ജായത ഇതി പ്രായോഗ്രഹണമ്| യസ്മാച്ഛ്വയാഥുപൂര്വകാത് പാകാത് വ്രണഃ സഞ്ജായതേ, അതസ്തമേവ-ശ്വയഥും, ഉപചരേത്-ഉപക്രമേത്| കിം കുര്വന് ? പാകം പ്രയത്നേന രക്ഷന്| കഥമ് ? സുശീതലേപസേകാദിഭിഃ| സുശീതാഭ്യാം-സ്പര്ശതോ വീര്യതശ്ച, ലേപസേകാഭ്യാമ്| തഥാ, രക്തമോക്ഷണേന| തഥാ, സംശോധനേന-വമനേന വിരേകേണ ച| ആദിഗ്രഹണാത് കഷായപാനഘൃതപാനാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തസ്യ ച ശോഫസ്യാമപച്യമാനപക്വാഖ്യാതിസ്തിസ്രോऽവസ്ഥാ ഭവന്തീത്യാഹ-

Adhikarana apakvasya shvayathorlakShaNam (2) · Śloka 2

| ശോഫോऽല്പോऽല്പോഷ്മരുക്സാമഃസവര്ണഃ കഠിനഃ സ്ഥിരഃ||൨||

സ൦-ആമോ യഃ ശോഫഃ സഃ പ്രമാണതോऽല്പഃ| തഥാ, അല്പോഷ്മാ| തഥാ, അല്പരുക്-അല്പശൂലഃ| തഥാ, സവര്ണഃ-ത്വക്സമാനവര്ണഃ| തഥാ, കഠിനോ-ന മൃദുഃ, പക്വവത്| തഥാ, സ്ഥിരോ-ന പക്വവച്ചലഃ| സ ആമഃ സാമ ഇതി "സോऽചി ലോപേ ചേത്പാദപൂരണമ്" ഇതി സുലോപഃ|

Adhikarana pacyamAnasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

പച്യമാനോ വിവര്ണസ്തു രാഗീ ബസ്തിരിവാതതഃ| സ്ഫുടതീവ സനിസ്തോദഃ സാങ്ഗമര്ദവിജൃമ്ഭികഃ||൩|| സംരമ്ഭാരുചിദാഹോഷാതൃഡ്ജ്വരാനിദ്രതാന്വിതഃ| സ്ത്യാനം വിഷ്യന്ദയത്യാജ്യം വ്രണവത്സ്പര്ശനാസഹഃ||൪||

സ൦-സ ശോഫഃ പച്യമാനോ വിവര്ണോ-ന ത്വക്സമാനവര്ണഃ| തഥാ രാഗീ-ലോഹിതവര്ണഃ| തഥാ, ബസ്തിരിവാതതഃ-സ്തബ്ധോ വാതപൂര്ണദൃതിവത്| ഛാഗാദീനാം തു മൂത്രാധാരോ ബസ്തിരിത്യുച്യതേ| തഥാ, സ്ഫുടതീവ| { തഥാ, } സനിസ്തോദഃ-സഹ നിസ്തോദേന വര്തത ഇതി സനിസ്തോദഃ| നിയതപ്രബന്ധപ്രവൃത്താ രൂക്-നിസ്തോദോ, വിച്ഛിന്നാ തു ശൂലമിത്യുച്യതേ| സാങ്ഗേത്യാദി| അങ്ഗാനാം മര്ദഃ- ക്ഷോഭഃ, സഹാങ്ഗമര്ദവിജൃമ്ഭികായാം വര്തത ഇതി സാങ്ഗമര്ദവിജൃമ്ഭികഃ| തഥാ, സംരമ്ഭാദിഭിര്യുതഃ| അന്വിതശബ്ദേന പ്രത്യേകം സംരമ്ഭാദീനാം സമ്ബന്ധഃ| സംരമ്ഭോ-വാഗ്വിഷയാതീതാനാം സ്വസംവേദ്യാനാമനേകരൂപാണാം പീഡനവിഘട്ടനച്ഛേദനഭേദനദംശനാദീനാം രൂജാം പ്രാദുര്ഭാവഃ| സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്രോ-ദാഹഃ| അരതിമാന് ദാഹ ഉഷാ ഉച്യതേ| തഥാ, സ പച്യമാനോ ഘൃതം സ്ത്യാനമുപയുക്തം വിലീനയതി| തഥാ, സ്പര്ശനം ന സഹതേ വ്രണവത്|

Adhikarana pakvasyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

പക്വേऽല്പവേഗതാ ഗ്ലാനിഃ പാണ്ഡുതാ വലിസമ്ഭവഃ| നാമോऽന്തേഷൂന്നതിര്മധ്യേ കണ്ഡൂശോഫാദിമാര്ദവമ്||൫|| സ്പൃഷ്ടേ പൂയസ്യ സഞ്ചാരോ ഭവേദ്ബസ്താവിവാമ്ഭസഃ| |൬|

സ൦-പക്വേ സതി, അല്പവേഗതാ ഭവതി, ന തു സംരമ്ഭഃ| തഥാ, ഗ്ലാനിഃ-മ്ലാനത്വമ്| തഥാ, പാണ്ഡുത്വം വലീനാം ചോദ്ഭവഃ| തഥാ, അന്തേഷു-പര്യന്തേഷു, നാമോ-നിമ്നത്വമ്, മധ്യ ഉന്നതിഃ| നാമോऽന്തേഷ്വിത്യുക്ത്യൈവ മധ്യ ഉന്നതിത്വം ലബ്ധമേവ, ഉന്നതിഗ്രഹണം ത്വതിശയാര്ഥമ്, തേനോത്തുണ്ഡിത്വം ഗമ്യതേ| തഥാ, കണ്ഡ്വാദിമൃദുത്വം സ്യാത്| തഥാ, സ്പൃഷ്ടേ തസ്മിന് സതി പൂയസ്യ സഞ്ചാരോ ഭവതി, ബസ്തേരന്തഃസ്ഥിതസ്യ യഥാऽമ്ഭസഃ സഞ്ചാരഃ|

Adhikarana pAkasya raktadoShatrayakAryatvam (6-7) · Śloka 7

| ശൂലം നര്തേऽനിലാദ്ദാഹഃ പിത്താച്ഛോഫഃ കഫോദയാത്||൬|| രോഗോ രക്താച്ച പാകഃ സ്യാദതോ ദോഷൈഃ സശോണിതൈഃ| |൭|

സ൦-വാതം വിനാ ശൂലം ന ഭവതി| പിത്തമന്തരേണ ദാഹോ ന സ്യാത്| കഫോദയാദ്വിനാ ശോഫോ ന സ്യാത്| ശോഫഃ കഫാദിതി വക്തവ്യ ഉദയഗ്രഹണം വിശേഷദ്യോതനാര്ഥമ്| രക്താദൃതേ-രക്തം വിനാ, രാഗസ്യ ലൌഹിത്യസ്യ സമ്ഭവോ ന| തേന കഫാധികൈഃ സര്വൈര്ദോഷൈഃ ശോണിതസഹിതൈഃ ശ്വയഥുപാകഃ സ്യാദിതി ഗമ്യതേ|

Adhikarana atipakvasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| പാകേऽതിവൃത്തേ സുഷിരസ്തനുത്വഗ്ദോഷഭക്ഷിതഃ||൭|| വലീഭിരാചിതഃ ശ്യാവഃ ശീര്യമാണതനൂരുഹഃ| |൮|

സ൦-പാകേ ചാതിവൃത്തേ-അതിക്രാന്തേ, സുഷിരോऽന്തസ്ഥഃ ശോഫദേശഃ സമ്പദ്യതേ| തഥാ, തനുഃ-തന്വീ, ത്വക് യസ്മിന് സ തനുത്വക്| തഥാ, ദോഷഭക്ഷിതഃ-പൂയവാന്, ദോഷശബ്ദേനേഹ പൂയ ഉച്യതേ, തേന ഭക്ഷിതത്വാത് സുഷിരത്വം തനുത്വക്ത്വം ചാസ്യ| തഥാ, വലീഭിരാചിതോ-വ്യാപ്തഃ| തഥാ, ശ്യാമവര്ണഃ| തഥാ, ശീര്യമാണതനൂരുഹഃ-പതദ്രോമാ|

Adhikarana raktapAkasya lakShaNam (8-10) · Śloka 10

| കഫജേഷു തു ശോഫേഷു ഗമ്ഭീരം പാകമേത്യസൃക്||൮|| പക്വലിങ്ഗം തതോऽസ്പഷ്ടം യത്ര സ്യാച്ഛീതശോഫതാ| ത്വക്സാവര്ണ്യം രുജോऽല്പത്വം ഘനസ്പര്ശത്വമശ്മവത്||൯|| രക്തപാകമിതി ബ്രൂയാത്തം പ്രാജ്ഞോ മുക്തസംശയഃ| |൧൦|

സ൦-യദ്യപി ത്രിഭിരേവ ദോഷൈഃ ശോണിതാന്വിതൈഃ പാകോ ജായതേ, തഥാऽപി കഫജേഷ്വിത്യുക്തേരധികതരകഫേഷ്വിതി ഗമ്യതേ| കഫജേഷ്വിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാത് ദേഹദേശബഹുത്വാദ്യേഷു ദേഹദേശേഷ്വസൌ കഫോ ജായതേ, തേഷു കഫജേഷു ശോഫേഷു ഗമ്ഭീരം-ദുര്ലക്ഷ്യമതിശയേനാന്തര്നിഗൂഢത്വാത്, അസൃക് പാകമേതി| അത ഏവ പക്വലിങ്ഗം-പക്വലക്ഷണം, അസ്പഷ്ടം ദുര്ലക്ഷ്യം, സ്യാത്| തഥാ, യത്ര ശീതഗുണയോഗാത്, ശീതശ്ചാസൌ ശോഫശ്ച ശീതശോഫഃ, തസ്യ ഭാവഃ ശീതശോഫതാ| തഥാ, ത്വക്സമാനവര്ണത്വമ്| തഥാ, രുജഃ സ്തോകത്വമ്| തഥാ, ഘനസ്പര്ശത്വം-നിബിഡസ്പര്ശതാ സ്യാത്, അശ്മവത്-ഹസ്താദിനാ സ്പൃഷ്ടേ പാഷാണതുല്യഃ സ്പര്ശ ഉപലഭ്യതേ| തം-തഥാഭൂതം ശ്വയഥുപാകം, രക്തപാകമിത്യേവം പ്രാജ്ഞോ-ധീമാന്, ബ്രൂയാത്-ന തു ശോഫം പക്വമിതി കഥയേത്| കഥമ് ? മുക്തസംശയഃ,- ശോണിതം പക്വം നാത്ര ശോഫ ഇത്യേവം വദേദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana dAraNapATanayorviShayobhedaH (10-11) · Śloka 11

| അല്പസത്ത്വേऽബലേ ബാലേ പാകാദ്വാऽത്യര്ഥമുദ്ധതേ||൧൦|| ദാരണം മര്മസന്ധ്യാദിസ്ഥിതേ ചാന്യത്ര പാടനമ്| |൧൧|

സ൦-സ്തോകേ സത്ത്വേ സതി, തഥാ ദുര്ബലേ, തഥാ ബാലേ, ഏതേഷു ജാതേ ശ്വയഥൌ, തഥാ പാകാദ്വാऽത്യര്ഥമുദ്ധതേ-അതിക്രാന്തേ ച ശ്വയഥൌ, ദാരണം കാര്യമ്; വ്രണപ്രതിഷേധോദ്ദിഷ്ടൈര്ദാരണദ്രവ്യൈഃ (ഹൃ. ഉ. അ. ൨൫|൩൭)| യഥാ-"ഗുഗ്ഗുല്വതസിഗേന്ദതസ്വര്ണക്ഷീരീകപോതവിട്| ക്ഷാരൌഷധാനി ക്ഷാരാശ്ച പക്വശോഫവിദാരണമ്||" ഇതി| ന കേവലമല്പസത്ത്വ ഇത്യാദികേ ശ്വഥൌ ദാരണം കാര്യമ്, യാവത് ചശബ്ദാത് മര്മസന്ധ്യാദിസ്ഥിതേ ച ശ്വയഥൌ ദാരണം കാര്യമ്, ന പാടനം ശസ്ത്രേണ| അന്യത്രേതി ദാരണവിഷയാനിര്ദിഷ്ടേ സ്ഥാനേ ശസ്ത്രേണ പാടനം കാര്യമ്|

Adhikarana apakvasya dAraNapATananiShedhaH (11-12) · Śloka 12

| ആമച്ഛേദേ സിരാസ്നായുവ്യാപദോऽസൃഗതിസ്രുതിഃ||൧൧|| രൂജോऽതിവൃദ്ധിര്ദരണം വിസര്പോ വാ ക്ഷതോദ്ഭവഃ| |൧൨|

സ൦-ആമസ്യ ശോഫസ്യ ശസ്ത്രേണ ഛേദേ സതി സിരാസ്നായുവ്യാപദോ ഭവന്തി| തഥാ, അസൃജോऽതിസ്രാവഃ സ്യാത്| തഥാ, രുജായാ വിവൃദ്ധിഃ| തഥാ, ദരണം വിസര്പോ വാ ക്ഷതോത്ഥഃ സ്യാത്|

Adhikarana pakvasyAcCedane doShaH (12-13) · Śloka 13

| തിഷ്ഠന്നന്തഃ പുനഃ പൂയഃ സിരാസ്നായ്വസൃഗാമിഷമ്||൧൨|| വിവൃദ്ധോ ദഹതി ക്ഷിപ്രം തൃണോലപമിവാനലഃ| |൧൩|

സ൦-അന്തഃ-അന്തരേ, തു പൂയസ്തിഷ്ഠന് സന് സിരാദീനി ദഹതി| കഃ കമിവ ? അനലസ്തൃണോലപമിവ|

Adhikarana AmapakvalakShaNAnaBij~jAnindA (13-14) · Śloka 14

| യശ്ഛിനത്ത്യാമമജ്ഞാനാദ്യശ്ച പക്വമുപേക്ഷതേ||൧൩|| ശ്വപചാവിവ വിജ്ഞേയൌ താവനിശ്ചിതകാരിണൌ| |൧൪|

സ൦-യഃ-പുരുഷഃ (വൈദ്യഃ), അജ്ഞാനാത്-മോഹാത്, ആമം- അപക്വം, ഛിനത്തി| യശ്ച പക്വമുപേക്ഷതേ-ന പാടയതി| തൌ-നരൌ, ശ്വപചതുല്യൌ വേദ്യൌ, ആതുരവ്യാപാദനാത്| തദ്വയാപാദനം തു കുതോ വിധത്തഃ ? ഇത്യാഹ-അനിശ്ചിതകാരിണൌ,-അസമീക്ഷ്യവിധായിനൌ യതഃ|

Adhikarana shastrakarmaNaH pUrvaM BojanAdi (14-15) · Śloka 15

| പ്രാക് ശസ്ത്രകര്മണശ്ചേഷ്ടം ഭോജയേദന്നമാതുരമ്||൧൪|| പാനപം പായയേന്മദ്യം തീക്ഷ്ണം യോ വേദനാക്ഷമഃ| ന മൂര്ച്ഛത്യന്നസംയോഗാന്മത്തഃ ശസ്ത്രം ന ബുധ്യതേ||൧൫||

സ൦-ശസ്ത്രകര്മണഃ പ്രാക്-പൂര്വം, ആതുരമിഷ്ടമന്നം-യദ്വ്രണേऽപഥ്യമപി, തദ്വലാധാനാര്ഥം ഭോജയേത്| തഥാ, യോ വേദനാക്ഷമഃ-ശസ്ത്രവ്യഥാമസഹിഷ്ണുഃ, തമാതുരം മദ്യോചിതം തീക്ഷ്ണം-തീവ്രമദം, മദ്യം പായയേത്| ഏവം സതി യത്സ്യാത്തദാഹ-ന മൂര്ച്ഛത്യന്നസംയോഗാദിത്യാദി| യതോऽന്നോപയോഗാന്ന മുഹ്യതി| പരം തീക്ഷ്ണമദ്യപാനാന്മത്തഃ സന് ശസ്ത്രം-ന്യസ്തമങ്ഗേ, ന ബുധ്യതേ-ന ചേതയതേ, തത്കദര്ഥനയാ ക്ലിശ്യത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana mUDhagarBAdau BojanAdiniShedhaH (16) · Śloka 16

അന്യത്ര മൂഢഗര്ഭാശ്മമുഖരോഗോദരാതുരാത്| |൧൬|

സ൦-അശ്മശബ്ദേനാശ്മരീ ഗൃഹ്യതേ| മൂഢഗര്ഭാദിഭിര്യ ആതുരസ്തം വര്ജയിത്വേഷ്ടഭോജനം മദ്യപാനം ച കാരയിതവ്യമ്|

Adhikarana shastrakarmavidhiH BojanAdiniShedhaH (16-18) · Śloka 18

| അഥാഹൃതോപകരണം വൈദ്യഃ പ്രാങ്മുഖമാതുരമ്||൧൬|| സമ്മുഖോ യന്ത്രയിത്വാऽऽശു ന്യസ്യേന്മര്മാദി വര്ജയന്| അനുലോമം സുനിശിതം ശസ്ത്രമാപൂയദര്ശനാത്||൧൭|| സകൃദേവാഹരേത്തച്ച| |൧൮|

സ൦-അഥശബ്ദേന മങ്ഗലവാചിനാ സങ്ഗ്രഹോക്തമര്ഥം സൂചയതി| യഥാ (സൂ. അ. ൩൮)- "സുമുഹൂര്തേ ച ദധ്യക്ഷതാന്നപാനരുക്മരത്നാര്ചിതവിപ്രം പ്രണതേഷ്ടദേവതം" ഇത്യാദി| ആഹൃതം-ഢൌകിതം സമീപാനീതം, ഉപകരണം-തത്കാലയോഗ്യം യന്ത്രശസ്ത്രാഗ്നിജാമ്ബവൌഷ്ഠപിചുപ്ലോതസ്നേഹമധുകല്കാദികം, യസ്യ തമ്, ആതുരം പ്രാങ്മുഖം-പൂര്വാഭിമുഖം, വൈദ്യഃ സമ്മുഖഃ-പ്രത്യങ്മുഖോ, യന്ത്രയിത്വാ ശസ്ത്രമാശു-ന വിലമ്ബിതം, ന്യസ്യേത്-നിക്ഷിപേത്| മര്മാദി വര്ജയന്-മര്മസിരാസന്ധ്യാദീന് പരിഹരന്| തഥാ, അനുലോമം കൃത്വാ-ന പ്രാതിലോമ്യേന| കിമ്ഭൂതം ശസ്ത്രമ് ? സുനിശിതം-അതിതീക്ഷ്ണമ്| തച്ച ശസ്ത്രമാപൂയദര്ശനാത് ന്യസേത്,-ന ത്വധികമ്| തത് കിം തത്രൈവ സ്ഥാപ്യമ് ? തച്ച സകൃദേവ-ന ബഹൂന് വാരാന്, ആഹരേത്-ആകര്ഷേത്|

Adhikarana pATanapramANam pATanasthAnam (18-21) · Śloka 21

പാകേ തു സുമഹത്യപി| പാടയേത് ദ്വ്യങ്ഗുലം സമ്യദ്വ്യങ്ഗുലത്ര്യങ്ഗുലാന്തരമ്||൧൮|| ഏഷിത്വാ സമ്യഗേഷിണ്യാ പരിതഃ സുനിരൂപിതമ്| അങ്ഗുലീനാലവാലൈര്വാ യഥാദേശം യഥാശയമ്||൧൯|| യതോ ഗതാം ഗതിം വിദ്യാദുത്സങ്ഗോ യത്ര യത്ര ച| തത്ര തത്ര വ്രണം കുര്യാത്സുവിഭക്തം നിരാശയമ്||൨൦|| ആയതം ച വിശാലം ച യഥാ ദോഷോ ന തിഷ്ഠതി| |൨൧|

സ൦-പാകേ തു സുമഹത്യപി പാടയേത്| ദ്വ്യങ്ഗുലം-ദ്വ്യങ്ഗുലപരിമാണം വ്രണം, സമ്യക് കുര്യാത്,-നാധികമ്| ദ്വ്യങ്ഗുലേത്യാദി| അങ്ഗുലദ്വയമഥവാऽങ്ഗുലത്രയമന്തരീകൃത്യ പുനരന്യം വ്രണം കുര്യാത്,-ന ത്വാസന്നമ്| തഥാ, ഏഷിണ്യാ സമ്യഗേഷിത്വാ-ഗവേശയിത്വാ, പരിതഃ-സമന്താത്, സുനിരൂപിതം-സുപര്യാലോചിതമ്| ന കേവലമേഷിണ്യാ, യാവദങ്ഗുല്യാ, നാലേന-പദ്മോത്പലാദിജേന, വാലൈര്വാ-വരാഹാദിസമ്ബന്ധിഭിഃ, അന്വേഷ്യ യഥാദേശം യഥാശയം വ്രണം കുര്യാത്| തം ച പ്രദേശം ദര്ശയിതുമാഹ-യത ഇത്യാദി| യതോ യസ്മിന് പ്രദേശേ ഗതാം-ദൂരയാതാം, ഗതിം-നാഡീം, ജാനീയാത് തസ്മിന് പ്രദേശേ വ്രണം കുര്യാത്| യത്ര യത്ര ശ്വയഥുപ്രദേശേ, ഉത്സങ്ഗം-ഉന്നതിം, വിദ്യാത് തത്ര തത്ര പ്രദേശേ വ്രണം കുര്യാത്| കിംഭൂതം വ്രണമ് ? സുഷ്ഠു വിഭക്തൌ പാര്ശ്വാപരപാര്ശ്വാദിവിഭാഗൌ യസ്യ തം തഥാവിധമ്| തഥാ, നിരാശയമ്,-ന വിദ്യത ആശയഃ-പൂയാദേര്ദോഷസ്യ സ്ഥാനം, യസ്യ തഥാഭൂതം നിരാശയം കുര്യാത്| തഥാ, ആയതം-ദീര്ഘമ്, തഥാ വിശാലം-വിസ്തിര്ണം, കുര്യാത്| ഏവം കൃതേ സതി ദോഷഃ-പൂയാഖ്യോ, ന തിഷ്ഠതി-ന സ്ഥിതിം ലഭതേ|

Adhikarana pATane vaidyagatasAmagrI (21-22) · Śloka 22

| ശൌര്യമാശുക്രിയാ തീക്ഷ്ണം ശസ്ത്രമസ്വേദവേപഥൂ||൨൧|| അസമ്മോഹശ്ച വൈദ്യസ്യ ശസ്ത്രകര്മണി ശസ്യതേ| |൨൨|

സ൦-വൈദ്യസ്യ ശസ്ത്രകര്മണി ശൌര്യം-പാടനാദൌ വീര്യം, ശസ്യതേ| തഥാ, ആശുക്രിയാ-ചതുരഹസ്തതാ| തഥാ, തീക്ഷ്ണശസ്ത്രതാ| തഥാ, സ്വേദശ്ച വേപഥുശ്ച, ന വിദ്യമാനൌ തൌ യസ്യ സ ഏവമ്, സ്വേദാഭാവഃ കമ്പാഭാവശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ, അസമ്മോഹഃ-തത്കാലോചിതകാര്യകരണേ സമ്യക്പ്രവൃത്തിഃ| നനു, "ശൌര്യം വൈദ്യസ്യ ശസ്യതേ" ഇത്യുക്ത്യൈവ സ്വേദകമ്പാഭാവഃ പ്രത്യപാദി| തഥാ ച സ്വേദവേപഥൂ ഭീരോരേവ സമ്ഭവതഃ, ന ശൂരസ്യ| ഇത്യനര്ഥകം "അസ്വേദവേപഥൂ" ഇതി| അത്രാചക്ഷ്മഹേ സത്യമേവൈതൌ ബീരുഗുണൌ, കിന്തൂഷ്ണകാലവശാത് പ്രകൃതിവശാദ്വാ യസ്യ സ്വേദവേപഥൂ ഭവതഃ, തത്പരിഹാരാര്ഥമേതദുക്തമ്| സസ്വേദസ്യ ഹി വൈദ്യസ്യ ശസ്ത്രകര്മകര്തുമുദ്യതസ്യ ശസ്ത്രഗ്രഹണമേവ ന തഥാ സമ്പദ്യതേ, തദ്വത്സകമ്പസ്യാപി| തസ്മാത്തത്പരിഹാരോ യുക്തഃ|

Adhikarana lalATAdau tiryak pATanam (22-23) · Śloka 23

| തിര്യക്ഛിന്ദ്യാല്ലലാടാഭ്രൂദന്തവേഷ്ടകജത്രുണി||൨൨|| കുക്ഷികക്ഷാക്ഷികൂടൌഷ്ഠകപോലഗലവങ്ക്ഷണേ| |൨൩|

സ൦-ലലാടാദിദേശേഷു തിര്യക് ഛേദഃ കാര്യഃ| ദന്തവേഷ്ടകോ ദന്തപിണ്ഡികാ ദന്താധാര ഉച്യതേ|

Adhikarana pradeshAntare tiryakpATananiShedhaH (23) · Śloka 23

| അന്യത്ര ഛേദനാത്തിര്യക് സിരാസ്നായുവിപാടനമ്||൨൩||

സ൦-അന്യത്ര പ്രദേശേ തിര്യക് ഛേദനാത് സിരാണാം സ്നായൂനാം ച വ്യാപത്തിഃ സ്യാത്|

Adhikarana pATanAnantaraM kartavyam (24-28) · Śloka 28

ശസ്ത്രേऽവചാരിതേ വാഗ്ഭിഃ ശീതാമ്ഭോഭിശ്ച രോഗിണമ്| ആശ്വാസ്യ പരിതോऽങ്ഗുല്യാ പരിപീഡ്യ വ്രണം തതഃ||൨൪|| ക്ഷാലയിത്വാ കഷായേണ പ്ലോതേനാമ്ഭോऽപനീയ ച| ഗുഗ്ഗുല്വഗുരുസിദ്ധാര്ഥഹിങ്ഗുസര്ജരസാന്വിതൈഃ||൨൫|| ധൂപയേത്പടുഷഡ്ഗ്രന്ഥാനിമ്ബപത്രൈര്ഘൃതപ്ലുതൈഃ| തിലകല്കാജ്യമധുഭിര്യഥാസ്വം ഭേഷജേന ച||൨൬|| ദിഗ്ധാം വര്തിം തതോ ദദ്യാത്തൈരേവാച്ഛാദയേച്ച താം| ഘൃതാക്തൈഃ സക്തുഭിശ്ചോര്ധ്വം ഘനാം കവലികാം തതഃ||൨൭|| നിധായ യുക്ത്യാ ബധ്നീയാത്പട്ടേന സുസമാഹിതമ്| പാര്ശ്വേ സവ്യേऽപസവ്യേ വാ നാധസ്താന്നൈവ ചോപരി||൨൮||

സ൦-ശസ്ത്രേऽവചാരിതേ-ന്യസ്തേ സതി, വാഗ്ഭിഃ-തത്കാലോചിതാര്ഭിര്മധുരാഭിഃ 'സ്വസ്ഥോ ജാതോऽസി' ഇത്യേവംപ്രായാഭിഃ, തഥാ ശീതാമ്ഭോഭിഃ-പരിഷേകാദിഭിഃ, ആതുരമാശ്വാസ്യ, അനന്തരം വ്രണം പരിതഃ-സമന്താത്, അങ്ഗുല്യാ പരിപീഡ്യ-പൂയാദിദോഷം നിര്ഹാര്യ, അനന്തരം കഷായേണ-മധുയഷ്ട്യാദിസാധിതേന, ക്ഷാലയിത്വാ, തതഃ പ്ലോതേനകാര്പാസാദിജവസ്ത്രഖണ്ഡേന, ജലമപനീയ-പാനീയാര്ദ്രതാം നിര്ഹൃത്യ, അനന്തരം വ്രണം ഗുഗ്ഗുല്വാദിഭിര്നിമ്ബപത്രാന്തൈര്ധൂപയേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? ഘൃതപ്ലുതൈഃ|- പ്ലുതഗ്രഹണാദ്ബഹുഘൃതൈരിതി ദ്യോതയതി| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൩൮)- "ഗുഗ്ഗുല്വാദിഭിരേവം ശയനാസനാദി ദ്വിരഹ്നോ ധൂപയേത്|" ഇതി| തതഃ-അനന്തരം, വര്തിം-കാര്പാസാദിമയീം, വ്രണാന്തര്ദദ്യാത്-പ്രവേശയേത്, വൈദ്യഃ| കിമ്ഭൂതാമ് ? ദിഗ്ധാമ്| കൈഃ ? തിലകല്കാജ്യമധുഭിഃ,-വാതവ്രണേ തിലപിഷ്ടദിഗ്ധാം, പിത്തവ്രണേ ഘൃതദിഗ്ധാം, കഫവ്രണേ മധുദിഗ്ധാമ്| കേചിത്തു സര്വൈരേവ തൈര്യുഗപദ്ദിഗ്ധാമിത്യാഹുഃ| ന ച കേവലം തിലാദിഭിഃ, യാവത് യഥാസ്വം-യത് യസ്യ ദോഷസ്യ സ്വം ഭേഷജം, തേന ച ദിഗ്ധാമ്| തൈരേവ-തിലകല്കാദിഭിഃ, വ്രണാന്തഃപ്രവിഷ്ടാം താം-വര്തിം, ആച്ഛാദയേത്-സ്ഥഗയേത്| ഊര്ധ്വം-തദുപരിഷ്ടാത്, ഘൃതയുക്തൈഃ സക്തുഭിരാച്ഛാദയേത്| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൩൮)-"നാതിഭൃഷ്ടയവസക്തുഭിര്ഘൃതാക്തൈര്ഭാജനാന്തേऽമ്ഭസാ ദക്ഷിണാങ്ഗുലീഭിഃ സുമൃദിതൈരവച്ഛാദ്യ" ഇതി| തതോ- വ്രണാന്തഃപ്രവിഷ്ടവര്തിച്ഛാദനാദനന്തരം, കവലികാം-ബഹുവസ്ത്രഖണ്ഡപുടനിര്വര്തിതാം, നിധായ-സംസ്ഥാപ്യ, പട്ടേന-നിബിഡവസ്ത്രഖണ്ഡേന, പ്രകൃതത്വാത് വ്രണം ബധ്നീയാത്| കഥമ് ? യുക്ത്യാ-ദോഷകാലാനുഗുണയാ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ ജഗാദ (സൂ.അ.൩൮)-"വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാംസ്തത്ര ദ്വിസ്ത്രിര്വാ വേഷ്ടയേദ്വ്രണാന്| സകൃദേവ പരിക്ഷപ്യ പിത്തരക്താഭിഘാതജാന്|| ശസ്ത്രക്ഷതരുജായാം തു പ്രതതായാം യഷ്ടീമധുകസര്പിഷോഷ്ണേന വ്രണം സിഞ്ചേത്| ഉദകുമ്ഭാച്ചാപോ ഗൃഹീത്വാ പ്രോക്ഷയന് പരിത ഉപചരേത്|" ഇതി| കഥം ബധ്നീയാത് ? സുസമാഹിതം കൃത്വാ-നാവഹേലയാ, വാമപാര്ശ്വേ ദക്ഷിണപാര്ശ്വേ വാ| അധസ്താത് ന ബധ്നീയാത്, നൈവ ചോപരി-ഊര്ധ്വം, ബധ്നീയാത്, നൈവ ചോപരി-ഊര്ധ്വം, ബധ്നീയാത്|

Adhikarana paTTakavalikAvikeshikAnAM visheShaH (29) · Śloka 29

ശുചിസൂക്ഷ്മദൃഢാഃ പട്ടാഃ കവല്യഃ സവികേശികാഃ| ധൂപിതാ മൃദവഃ ശ്ലക്ഷ്ണാ നിര്വലീകാ വ്രണേ ഹിതാഃ||൨൯||

സ൦-തഥാ ശുചയഃ സൂക്ഷ്മസൂത്രാ ദൃഢാശ്ച പട്ടാഃ, തഥാ കവലികാഃ സവികേശികാശ്ച വ്രണേ ഹിതാഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? ധൂപിതാഃ, തഥാ മൃദവഃ, തഥാ ശ്ലക്ഷ്ണാഃ, തഥാ വലീരഹിതാഃ|

Adhikarana rakShA baliSca (30) · Śloka 30

കുര്വീതാനന്തരം തസ്യ രക്ഷാം രക്ഷോനിഷിദ്ധയേ| ബലിം ചോപഹരേത്തേഭ്യഃ|൩൦|

സ൦-അനന്തരം [ തസ്യ-] രോഗിണഃ കൃതശസ്ത്രകര്മണോ, വ്രണേ രക്ഷാം കുര്യാത്| കിമര്ഥമ് ? രക്ഷോനിഷിദ്ധയേ-പിശിതാശനരാക്ഷസാദിനിഷേധായ| തേഭ്യശ്ച-രക്ഷോഭ്യോ, ബലിമുപഹരേത്-ദദ്യാത്|

Adhikarana auShadhividhAraNam (30-31) · Śloka 31

| സദാ മൂര്ധ്നാ ച ധാരയേത്||൩൦|| ലക്ഷ്മീം ഗുഹാമതിഗുഹാം ജടിലാം ബ്രഹ്മചാരിണീമ്| വചാം ഛ്ഹത്രാമതിച്ഛ്ഹത്രാം ദൂര്വാം സിദ്ധാര്ഥകാനപി||൩൧||

സ൦-സര്വകാലം ചൌഷധീര്മൂര്ധ്നാ ധാരയേത്| താ ഏവാഹ-ലക്ഷ്മീമിത്യാദി| ലക്ഷ്മീം-പദ്മചാരിണീമ്| ഗുഹാം-പൃശ്നിപര്ണീമ്| അതിഗുഹാം-ശാലിപര്ണാമ്| ജടിലാം-മാംസീമ്| ബ്രഹ്മചരിണീം-ബ്രഹ്മയഷ്ടികാമ്| വചാം-ഉഗ്രഗന്ധാമ്| ഛത്രാം-ശതപുഷ്പാമ്| അതിച്ഛത്രാം-വിഷാണികാമ്|

Adhikarana AhAravihAraniyamaH (32) · Śloka 32

തതഃ സ്നേഹദിനേഹോക്തം തസ്യാചാരം സമാദിശേത്| |൩൨|

സ൦-തതഃ-അനന്തരം, തസ്യ വ്രണിനഃ, ആചാരമാദിശേത്| കഥമമ് ? സ്നേഹദിനേഹോക്തമ്,-സ്നേഹസ്യ ദിനം സ്നേഹദിനം, സ്നേഹപാനോപലക്ഷിതമഹഃ, തത്രേഹാ-ചേഷ്ടാ, തസ്യാമുക്തം-സ്നേഹപാനവിധ്യുപദിഷ്ടം "ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദികമ്|

Adhikarana vraNe divAsvapnaniShedhaH (32) · Śloka 32

| ദിവാസ്വപ്നോ വ്രണേ കണ്ഡൂരാഗരുക്ശോഫപൂയകൃത്||൩൨||

സ൦-ദിവാസ്വപ്നോ വ്രണേ കണ്ഡ്വാദികൃത്| തസ്മാത് വ്രണിനാऽഹഃ സ്വപ്നോ ന സേവ്യഃ|

Adhikarana vraNe strIsa~gganiShedhaH (33-1) · Śloka 1

സ്ത്രീണാം തു സ്മൃതിസംസ്പര്ശദര്ശനൈശ്ചലിതസ്രുതേ| ശുക്രേ വ്യവായജാന് ദോഷാനസംസര്ഗേऽപ്യവാപ്നുയാത്||൩൩|| (വ്രണേ ശ്വയഥുരായാസാത് സ ച രാഗശ്ച ജാഗരാത്| തൌ ച രുക് ച ദിവാസ്വാപാത്താശ്ച മൃത്യുശ്ച മൈഥുനാത്)||൧||

സ൦-സ്ത്രീണാം തു സ്മൃതിസംസ്പര്ശദര്ശനൈഃ പൂര്വം സ്വസ്ഥാനച്ചലിതം പശ്ചാത്സ്രുതം തസ്മിംശ്ചലിതസ്രുതേ ശുക്രേ സത്യസംസര്ഗേऽപി-താസാമസമ്ബന്ധേऽപി മൈഥുനമന്തരേണാപി, വ്യവായജാന്-മൈഥുനോത്ഥാന്, ദോഷാനവാപ്നുയാത്| തസ്മാത് സ്ത്രീസ്മരണസംസ്പര്ശദര്ശനാനി വര്ജ്യാനീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vraNe bhojanam,vraNe BojanaviSeShaH (34-37) · Śloka 37

ഭോജനം ച യഥാസാത്മ്യം യവഗോധൂമഷഷ്ടികാഃ| മസൂരമുദ്ഗതുവരീജീവന്തീസുനിഷണ്ണകാഃ||൩൪|| ബാലമൂലകവാര്താകതണ്ഡുലീയകവാസ്തുകമ്| കാരവേല്ലകകര്കോടപടോലകടുകാഫലമ്||൩൫|| സൈന്ധവം ദാഡിമം ധാത്രീ ഘൃതം തപ്തഹിമം ജലമ്| ജീര്ണശാല്യോദനം സ്നിഗ്ധമല്പമുഷ്ണോദകോത്തരമ്||൩൬|| ഭുഞ്ജാനോ ജാങ്ഗലൈര്മാംസൈഃ ശീഘ്രം വ്രണമപോഹതി| |൩൭|

സ൦-ഭോജനം യഥാസാത്മ്യം-യദ്യസ്യ സാത്മ്യം യവാദി, തഥാ ജീവന്ത്യാദിശാകം ച, തഥാ സൈന്ധവാദികം, പുരാണശാലിഭക്തം സ്നിഗ്ധം-സ്നേഹം, തഥാऽല്പം, ജാങ്ഗലൈര്മാംസൈഃ സഹ ഭുഞ്ജാന ഉഷ്ണോദകോത്തരം യഥാഭവതി, ഏവം വ്രണീ ശീഘ്രം വ്രണമപോഹതി|

Adhikarana viShamAshanasamashanAdhyAshananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

| അശിതം മാത്രയാ കാലേ പഥ്യം യാതി ജരാം സുഖമ്||൩൭|| അജീര്ണാത്ത്വനിലാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത്| തതഃ ശോഫരുജാപാകദാഹാനാഹാനവാപ്നുയാത്||൩൮||

സ൦-മാത്രയാ കാലേ ഭുക്തം പഥ്യം സുഖേന ജരാം യാതി| തസ്മാത് പഥ്യം മാത്രയാ കാലേ ഭോക്തവ്യമ്| അജീര്ണം തു ന കഥഞ്ചിത് കാര്യമ്| യതോऽജീര്ണാത് വാതാദീനാം ബലവാന് വിഭ്രമഃ-ക്ഷോഭഃ, സ്യാത്| { തതഃ- } തസ്മാത്ക്ഷോഭാത്, ശോഫാദീന് പ്രാപ്നുയാത്|

Adhikarana navadhAnyAdivargaH navadhAnyAderatyapathyatvam (39-40) · Śloka 40

നവം ധാന്യം തിലാന് മാഷാന് മദ്യം മാംസമജാങ്ഗലമ്| ക്ഷീരേക്ഷുവികൃതീരമ്ലം ലവണം കടുകം ത്യജേത്||൩൯|| യച്ചാന്യദപി വിഷ്ടമ്ഭി വിദാഹി ഗുരു ശീതലമ്| വര്ഗോऽയം നവധാന്യാദിര്വ്രണിനഃ സര്വദോഷകൃത്||൪൦||

സ൦-നവധാന്യാദി ത്യജേത്| യതോऽയം നവധാന്യാദിവര്ഗോ വ്രണിനഃ സര്വാന് ദോഷാന് കരോതി| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൩൮)-"നവധാന്യമാഷകലായകുലത്ഥനിഷ്പാവശിമ്ബീശീതാമ്ബുമദ്യേക്ഷുക്ഷിരപിഷ്ടതിലവികൃതിശുഷ്കശാകപിശിതഹരിതകാമ്ലലവണകടുകക്ഷാരാന്പാമിഷാണി വര്ജയേത്|" ഇതി| ശീതലം-ശീതാമ്ബ്വാദി|

Adhikarana madyasya tato~apathyatvam (41) · Śloka 41

മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാമ്ലമാശു വ്യാപാദയേദ്വ്രണമ്| |൪൧|

സ൦-മദ്യം തീക്ഷ്ണോഷ്ണാദിഗുണം ദ്രാക് വ്രണം വ്യാപാദയേത്| തസ്മാത് മദ്യമീദൃശം വര്ജ്യമ്, നാപരമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ-"സസ്നേഹം മധുരപ്രായം നാതിതീക്ഷ്ണമകര്കശമ്| തനു യത്സുഖപേയം ച മാര്ദ്വീകേഷു തദുത്തമമ്||" ഇത്യുക്തമ്| തസ്മാത് മാര്ദ്വീകാദിപ്രായം രോധ്രാസവാദികം വാ യന്മദ്യം തസ്സാത്മ്യത്വാത്കിഞ്ചിത് പേയമേവ|

Adhikarana vraNashushrUShaNam (41-43) · Śloka 43

| വാലോശീരൈശ്ച വീജ്യേത ന ചൈനം പരിഘട്ടയേത്||൪൧|| ന തുദേന്ന ച കണ്ഡൂയേച്ചേഷ്ടമാനശ്ച പാലയേത്| സ്നിഗ്ധവൃദ്ധദ്വിജാതീനാം കഥാഃ ശ്രുണ്വന്മനഃപ്രിയാഃ||൪൨|| ആശാവാന് വ്യാധിമോക്ഷായാ ക്ഷിപ്രം വ്രണമപോഹതി| |൪൩|

സ൦-വാലോശീരൈശ്ചൈനം വ്രണം വീജയേത്| ന ചൈനം പരിഘട്ടയേത്| തഥാ ന വ്യഥയേത്| നാപി കണ്ഡൂയേത്| {ചേഷ്ടമാനഃ-ക്രിയാസു} വ്യാപാരം കുര്വന്, വ്രണം പാലയേത്-രക്ഷേത്| തഥാ സ്നിഗ്ധാദീനാം കഥാശ്ചിത്തപ്രിയാ ആകര്ണയന് രോഗമുക്തയേ വിഹിതാശോऽഹ്നായ വ്രണമപോഹതി|

Adhikarana tRutIye divase prakShAlanAdikam dvitIye prakShAlanAdiniShedhaH niShedhAtikrame doShaH (43-44) · Śloka 44

| തൃതീയേऽഹ്നി പുനഃ കുര്യാദ്വ്രണകര്മ ച പൂര്വവത്||൪൩|| പ്രക്ഷാലനാദി, ദിവസേ ദ്വിതീയേ നാചരേത്തഥാ| തീവ്രവ്യഥോ വിഗ്രഥിതശ്ചിരാത്സംരോഹതി വ്രണഃ||൪൪||

സ൦-തൃതീയേ ച ദിവസേ പുനരപി പ്രക്ഷാലനാദി കര്മ പൂര്വവത്പൂര്വേണ വ്രണകര്മണാ തുല്യം, കുര്യാത്| ദ്വിതീയേ തു ദിവസേ പ്രക്ഷാലനാദി നാചരേത്| കിമിത്യാഹ-തഥേത്യാദി| തഥാ-തേന പ്രകാരേണ, വ്രണസ്തീവ്രവ്യഥഃ സമ്പദ്യതേ| തഥാ, വിഗ്രഥിതഃ-സ പ്രദേശോ ബഹുഭിര്ഗ്രന്ഥിഭിര്യുക്തഃ സ്യാത്| തഥാ, വ്രണാശ്ചിരാത്-ചിരേണ കാലേന, സംരോഹതി-സംരോഹം യാതി രൂഢഃ സമ്പദ്യതേ|

Adhikarana snigdhAdivikeshikAyAH kalkasya ca niShedhaH (45) · Śloka 45

സ്നിഗ്ധാം രൂക്ഷാം ശ്ലഥാം ഗാഢാം ദുര്ന്യസ്താം ച വികേശികാമ്| വ്രണേ ന ദദ്യാത്കല്കം വാ|൪൫|

സ൦-വ്രണേ-വ്രണാഖ്യേ ആധാരേ, സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തം വികേശികാംവ്രണാന്തഃപ്രവേശയോഗ്യാം വര്തിം, ന ദദ്യാത്| ശ്ലഥാം-ശിഥിലാമ്, ഗാഢാം-നിബിഡാമ്, ദുര്ന്യസ്താം-വിഷമന്യസ്താം| അത്ര ചാതിശബ്ദോऽര്ഥവശാദ്ഗമ്യമാനോ ബോധ്യഃ| അത ഏവ സങ്ഗ്രഹേ സ്പഷ്ടം കൃത്വോവാച (സൂ.അ. ൩൮)- {"അതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമതിശ്ലഥമതിഗാഢമ്| } അതിസ്നേഹാത്ക്ലേദഃ|" ഇതി| കല്കം വാ-കല്കമപ്യതിസ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തം വ്രണേ ന യോജയേത്| പിഷ്ടമൌഷധം ദ്രവാപ്ലുതം കല്ക ഇത്യുച്യതേ (ഹൃ.ക.അ.൬|൧൦)| കിമിതി സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്താം വിവേശികാം കല്കം വാ ന ദദ്യാത് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana niShedhAtikrame doShaH (45-47) · Śloka 47

| സ്നേഹാത്ക്ലേദോ വിവര്ദ്ധതേ||൪൫|| മാംസച്ഛേദോऽതിരുഗ്രൌക്ഷ്യാദ്വരണം ശോണിതാഗമഃ| ശ്ലഥാതിഗാഢദുര്ന്യാസൈര്വ്രണവര്ത്മാവഘര്ഷണമ്||൪൬|| ഘ്|൪൭|

സ൦-യതോऽതിസ്നേഹാത് ക്ലേദവൃദ്ധിഃ| അതരൂക്ഷത്വാച്ച മാംസച്ഛേദോऽതിവ്യഥാ ച, തഥാ വിദാരണം രക്തസ്രാവശ്ച| ശ്ലഥാദിഗുണയുക്തേന ച വ്രണമാര്ഗസ്യാവഘര്ഷണം സ്യാത്| വികേശികാ വ്രണേ കസ്മാദ്ധീയതേ ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana vikeshikAyA guNaH (47) · Śloka 47

സപൂതിമാംസം സോത്സങ്ഗം സഗതിം പൂയഗര്ഭിണമ്| വ്രണം വിശോധയേച്ഛീഘ്രം സ്ഥിതാ ഹ്യന്തര്വികേശികാ||൪൭||

സ൦-വികേശികാ വ്രണാന്തരേ സ്ഥിതാ പൂത്യാദിയുക്തം വ്രണം വിശോധയേത്| അതോऽസൌ യോജ്യാ| കീദൃഗ്വ്രണം ? പൂതിയുക്തമാംസമ്, സോത്സങ്ഗം-ഉന്നതമ്, പൂയാദിഭക്ഷിതമാംസാദിപ്രദേശഃ ശൂന്യോ ദേഹസ്യ ഗതിരുച്യതേ, {സഗതിം-} ഗതിയുക്തമ്, പൂയശ്ചാസൌ ഗര്ഭശ്ച, സ വിദ്യതേ യസ്യ സ പൂയഗര്ഭീ തം ച|

Adhikarana apakvapATane cikitsA (48) · Śloka 48

വ്യമ്ലം തു പാടിതം ശോഫം പാചനൈഃ സമുപാചരേത്| ഭോജനൈരുപനാഹൈശ്ച നാതിവ്രണവിരോധിഭിഃ||൪൮||

സ൦-വ്യമ്ലം-വിദഗ്ധം പക്വാപക്വം വ്രണം, പക്വമിത്യജ്ഞാനാത് പാടിതമ്| തഥാവിധിം ശ്വയഥും പാചനൈരന്നപാനൈസ്തഥാവിധൈശ്ചോപനാഹൈഃ-സാത്വണകിണ്വാദികല്പിതൈഃ, ഉപാചരേത്| ന ച സര്വൈരേവാവിശേഷേണ പാചനൈരുപാചരേദിത്യാഹ-നാതീത്യാദി| വ്രണാതിവിരോധീനി യാനി ശ്വയഥുപാചനാനി-അമ്ലകടുകതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണപ്രായാണി ദ്രവ്യാണി തഥൈവംപ്രായാണി ഭോജനാനി, ന തൈരുപാചരേത്| അപി തു കിഞ്ചിദേവ വ്രണവിരോധീനി യാനി തൈരുചിതൈരുപക്രമേദിതി ബോധ്യമ്, നാതിശബ്ദപ്രയോഗാത്|

Adhikarana sIvanasya viShayaH (49-51) · Śloka 51

സദ്യഃ സദ്യോവ്രണാന് സീവ്യേദ്വിവൃതാനഭിഘാതജാന്| മേദോജാല്ലിഖിതാന് ഗ്രന്ഥീന് ഹ്രസ്വാഃ പാലീശ്ച കര്ണയോഃ||൪൯|| ശിരോക്ഷികൂടനാസൌഷ്ഠഗണ്ഡകര്ണോരുബാഹുഷു| ഗ്രീവാലലാടമുഷ്കസ്ഫിങ്മേഢ്രപായൂദരാദിഷു||൫൦|| ഗമ്ഭീരേഷു പ്രദേശേഷു മാംസലേഷ്വചലേഷു ച| |൫൧|

സ൦-സദ്യോവ്രണാനഭിഘാതജാന് വിവൃതാന്-വിസ്തീര്ണമുഖാന്, സദ്യഃ-തത്ക്ഷണാദേവ, സീവ്യേത്| സങ്കുചിതവദനാസ്തു തേ ന സീവ്യാഃ| അഭിഘാതാജ്ജന്മ യേഷാം താനേവമ്| സദ്യോവ്രണാനിതി സദ്യോഗ്രഹണമഭിഘാതജേഷ്വപി ചിരകാലസ്ഥിതേഷു നായം വിധിരിതി ദ്യോതയതി| മേദോജാന് ഗ്രന്ഥീന് ലിഖിതാന്-ശസ്ത്രലിഖിതാന്, സൂച്യാ സീവ്യേത്| കര്ണയോശ്ച ഹ്രഖാഃ പാലീര്ലിഖിതാഃ സീവ്യേത്| ശിരോക്ഷിപ്രഭൃതിഷു പ്രദേശേഷു പ്രഭൂതമാംസേഷ്വചലേഷു ച സ്ഥിതാന് വ്രണാന് സീവ്യേത്|

Adhikarana sIvanAviShayaH (51-52) · Śloka 52

| ന തു വങ്ക്ഷണകക്ഷാദാവല്പമാംസേ ചലേ വ്രണാന്||൫൧|| വായുനിര്വാഹിണാഃ ശല്യഗര്ഭാന് ക്ഷാരവിഷാഗ്നിജാന്| |൫൨|

സ൦-വങ്ക്ഷണാദിസ്ഥിതാനാം വ്രണാനാം ഗമ്ഭീരാദിപ്രദേശത്വാത്സീവനം പ്രാപ്തം തന്നിഷിധ്യതേ| മാംസലേഷു സ്ഥിരേഷു ച വ്രണാന് സീവ്യേദിത്യുക്ത്യൈവാല്പമാംസേ ചലേ സ്ഥാനേ വ്രണാന്ന സീവ്യേദിത്യര്ഥേ ലബ്ധേ, അല്പമാംസാംശ്ചലാംശ്ച വ്രണാന് ന സീവ്യേദിതി വചനമതിശയാര്ഥമ്| ജാതുചിദഭിഘാതജാന് വിവൃതാനപ്യേവംവിധാന് വ്രണാന് ന സീവ്യേദിതി ഗമയതി| തഥാ, വായും നിര്വഹന്തി-നിഃശ്വസന്തി, താന് വായുനിര്വാഹിണോ ന സീവ്യേത്| തഥാ ശല്യം ഗര്ഭേ യേഷാം താന് ശല്യഗര്ഭാന്, തഥാ ക്ഷാരവിഷാഗ്നിഭ്യോ ജാതാന് വ്രണാന് ന സീവ്യേത്| സീവനാത്പൂര്വം യത്ക്രിയതേ തദ്ദര്ശയതി-

Adhikarana sIvanasya vidhiH (52-54) · Śloka 54

| സീവ്യേച്ചലാസ്ഥിശുഷ്കാസ്രതൃണരോമാപനീയ തു||൫൨|| പ്രലമ്ബി മാംസം വിച്ഛിന്നം നിവേശ്യ സ്വനിവേശനേ| സന്ധ്യസ്ഥി ച സ്ഥിതേ രക്തേ സ്നായ്വാ സൂത്രേണ വല്കലൈഃ||൫൩|| സീവ്യേന്ന ദൂരേ നാസന്നേ ഗൃഹ്ണന്നാല്പം ന വാ ബഹു| |൫൪|

സ൦-സ്ഥാനാച്ചലിതമസ്ഥ്യപനീയ-നിരസ്യ, തഥാ ശുഷ്കരക്തം തൃണാനി രോമാണി ചാപാസ്യ, തഥാ ശസ്ത്രാദിനാ പ്രകര്ഷേണ ലമ്ബി വ്രണേ യദ്വിദ്യതേ മാംസം തത് സ്വനിവേശനേ-ആത്മീയേ സ്ഥാനേ, നിവേശ്യ-സംസ്ഥാപ്യ, തഥാ സന്ധ്യസ്ഥി സ്വേ സ്ഥാനേ സംസ്ഥാപ്യ, സ്ഥിതേ രക്തേ അസ്ത്രവദ്രൂപത്വം പ്രാപ്തേ സതി, വ്രണം സീവ്യേത്| കേന ? സ്നായ്വാദിനാ, തഥാ വല്കലൈഃ| വല്കലാനി-ശണാശ്മന്തകാദിത്വഗുദ്ഭവാനി, തൈഃ| കഥം സീവ്യേത് ? ന ദൂരേ-ന വിപ്രകൃഷ്ടേ, ന ചാസന്നേ-നാതിനികടേ നാല്പം വ്രണാംശം ന ച ബഹു ഗൃഹ്ണന്|

Adhikarana sIvanAnantaraM kartavyam (54-55) · Śloka 55

| സാന്ത്വയിത്വാ തതശ്ചാര്തം വ്രണേ മധുഘൃതദ്രുതൈഃ||൫൪|| അഞ്ജനക്ഷൌ മജമഷീഫലിനീശല്ലകീഫലൈഃ| സരോധ്രമധുകൈര്ദിഗ്ധേ യുഞ്ജ്യാദ്ബന്ധാദി പൂര്വവത്||൫൫||

സ൦-തതഃ-തസ്മാത്സീവനാദനന്തരം, ആതുരം സാന്ത്വയിത്വാ- സമാശ്വാസ്യ ശീതാമ്ബുസ്പര്ശവ്യജനാദിഭിഃ, അനന്തരമുക്തൈര്ലിപ്തേ വ്രണേ സതി| കൈഃ ? അഞ്ജനാദിഭിഃ| കിമ്ഭൂതൈഃ ? മധുഘൃതാഭ്യാം ദ്രുതൈഃ-ആലോഡിതൈഃ| പൂര്വവദ്ബന്ധാദി യുഞ്ജ്യാത്,- തൃതീയാന്താദ്വതിഃ, പൂര്വോദ്ദിഷ്ടേന കര്മണാ തുല്യം കഷായക്ഷാലനാദി കവലികാദികം ച യോജ്യമിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shuShkaM vraNamArdaM kRutvA sIvyet (56) · Śloka 56

വ്രണേ നിഃശോണിതൌഷ്ഠോ യഃ കിഞ്ചിദേവാവലിഖ്യ തമ്| സഞ്ജാതരുധിരം സീവ്യേത്സന്ധാനം ഹ്യസ്യ ശോണിതമ്||൫൬||

സ൦-അവിദ്യമാനശോണിതൌ ഓഷ്ടൌ-പാര്ശ്വൌ, യസ്യ തമേവംഭൂതം വ്രണം കിഞ്ചിദേവ-ഈഷന്മാത്രമേവ ശസ്ത്രേണാവലിഖ്യ, തം സഞ്ജാതരുധിരം സന്തം സീവ്യേത്, ന ത്വേവമേവ| യസ്മാദസ്യ-വ്രണസ്യ, സന്ധാനം ശോണിതമേവ|

Adhikarana bandhanasya sAdhanAni (57-59) · Śloka 59

ബന്ധനാനി തു ദേശാദീന് വീക്ഷ്യ യുഞ്ജീത തേഷു ച| ആവികാജിനകൌശേയമുഷ്ണമ്, ക്ഷൌ മം തു ശീതലമ്||൫൭|| ശീതോഷ്ണമ് തൂലസന്താനകാര്പാസസ്നായുവല്കജമ്| താമ്രായസ്ത്രപുസീസാനി വ്രണേ മേദഃകഫാധികേ||൫൮|| ഭങ്ഗേ ച യുഞ്ജ്യാത്ഫലകം ചര്മവല്കകുശാദി ച| |൫൯|

സ൦-ബധ്യതേ വ്രണ ഏഭിരിതി ബന്ധനാനി,- ആവികാജിനാദീനി, തേഷു-വ്രണേഷു, ദേശകാലസാത്മ്യാദീന് വീക്ഷ്യ-നിരൂപ്യ, യഥായോഗമാവികാദ്യന്യതമം യുഞ്ജ്യാത്| തേഷാം ച ബന്ധനാനാം സ്വരൂപമാഹ-ആവികേത്യാദി| അവിരേവാവികഃ, തസ്യേദമാവികമ്| "അവേഃ കഃ" ഇതി കഃ, "തസ്യേദമ്" ഇത്യണ്| അജിനം-ചര്മ| കോശാത്സമ്ഭൂതം-കൌശേയമ്| "കോഷാഢ്ഢഞ്" ഇതി ഢഞ്| ആവികാദികം ബന്ധനത്രയമുഷ്ണം-ഉഷ്ണവീര്യമ്| ക്ഷൌ മം തു ബന്ധനം ശീതലം-ശീതവീര്യമ്| തൂലസന്താനാദിജം ശീതോഷ്ണം-ഉഭയസ്വഭാവമ്| തൂലം ശാല്മല്യാദിജം തസ്യ സന്താനഃ-സന്തതിഃ സൂത്രരൂപതാ, തേന നിഷ്പാദിതമ്| മേദഃകഫാധികേ വ്രണേ താമ്രാദീനി ബന്ധനാര്ഥം യുഞ്ജ്യാത്| ഭങ്ഗേ-അസ്ഥിഭങ്ഗേ| ന കേവലം താമ്രാദീനി മേദഃകഫാധികേ വ്രണേ യുഞ്ജയാത്, യാവച്ചശബ്ദാത്താനി ഭങ്ഗേऽപി യുഞ്ജ്യാത്| ന ച കേവലം ഭങ്ഗേ താമ്രാദീനി യുഞ്ജ്യാത്, യാവത്ഫലകാദി ച യുഞ്ജ്യാത്| കുശാശബ്ദേന വംശാദികമ്ബികോച്യതേ| അധുനാ ബന്ധപ്രകാരാന്നിര്ദിശതി-

Adhikarana bandhanaprakArAH (59-61) · Śloka 61

സ്വനാമാനുഗതാകാരാ ബന്ധാസ്തു ദശ പഞ്ച ച||൫൯|| കോശസ്വസ്തികമുത്തോലീചീനദാമാനുവേല്ലിതമ്| ഖട്വാവിബന്ധസ്ഥഗികാവിതാനോത്സങ്ഗതോഷ്ഫണാഃ||൬൦|| യമകം മണ്ഡലാഖ്യം ച പഞ്ചാങ്ഗീ ചേതി യോജയേത്| (വിദധ്യാത്തേഷു തേഷ്വേവ കോശമങ്ഗുലിപര്വസു| സ്വസ്തികം കര്ണകക്ഷാദിസ്തനേഷൂക്തം ച സന്ധിഷു||൧|| മുത്തോലീം മേഢ്രഗ്രീവാദൌ യുഞ്ജ്യാച്ചീനമപാങ്ഗയോഃ| സമ്ബാധേऽങേ തഥാ ദാമ, ശാഖാസ്വേവാനുവേല്ലിതമ്||൨|| ഖട്ടാം ഗണ്ഡേ ഹനൌ ശങ്ഖേ, വിബന്ധം പൃഷ്ഠകോദരേ| അങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലിമേഢ്രാഗ്രേ സ്ഥഗികാമന്ത്രവൃദ്ധിഷു||൩|| വിതാനം പൃഥുലാങ്ഗാദൌ തഥാ ശിരസി ചേരയേത്| വിലമ്ബിനി തഥോത്സങ്ഗം, നാസൌഷ്ഠചിബുകാദിഷു||൪|| ഗോഷ്ഫണം സന്ധിഷു തഥാ, യമകം യമികേ വ്രണേ| വൃത്തേऽങ്ഘേ മണ്ഡലാഖ്യം, ച പഞ്ചാങ്ഗീ ചോര്ധ്വജത്രുഷു||൫|| ) യോ യത്ര സുനിവിഷ്ടഃ സ്യാത്തം തേഷാം തത്രേ ബുദ്ധിമാന്||൬൧||

സ൦-സ്വം ച തന്നാമ ച സ്വനാമ, തേനാനുഗതഃ-അനുബദ്ധഃ, ആകാരഃ-സംസ്ഥാനവിശേഷോ, യേഷാം തേ പഞ്ചദശ ബന്ധാ വക്ഷ്യമാണാഃ| തുശബ്ദോऽവധാരണാര്ഥഃ| അര്ഥാത് പഞ്ചദശൈവേതി, ന ന്യൂനാഃ| കോശാദയഃ പഞ്ചാങ്ഗ്യന്താഃ| തേഷാം-ബന്ധാനാം മധ്യേ, യോ-ബന്ധവിശേഷോ, യത്ര-യസ്മിന്ദേഹദേശേ, സുനിവിഷ്ടോ ഭവേത്, തം-ബന്ധം കോശാദികം, തത്ര-തസ്മിന്ദേശേ, യോജയേത്| തത്ര കോശോऽങ്ഗുലീപര്വസു ചര്മാദികൃതഃ| സ്വസ്തികം സന്ധികൂര്ചഭ്രൂസ്തനാന്തരക്ഷാക്ഷികപോലകര്ണേഷു| മുത്തോലീ ഗ്രീവാമേഢ്രയോഃ| ചീനമപാങ്ഗയോഃ| ദാമ സമ്ബാധേऽങ്ഗേ വങ്ക്ഷണാദൌ| അനുവേല്ലിതം ശാഖാസു| ഖട്വാ ഹനുസന്ധിഗണ്ഡേഷു| വിബന്ധമുദരോരുപൃഷ്ഠേഷു| സ്ഥഗികാऽങ്ഗുഷ്ഠാങ്ഗുലീമഢ്രാന്ത്രമൂത്രവൃദ്ധിഷു| വിതാനം മൂര്ദ്ധാദൌ പൃഥുലേऽങ്ഗേ| ഉത്സങ്ഗമങ്ഗവിശേഷേ ലമ്ബിനി ബാഹ്വാദൌ| ഗോഷ്ഫണം നാസൌഷ്ഠചിബുകസക്ഥിഷു| യമകം യമലവ്രണയോഃ| മണ്ഡലം വൃത്തേऽങ്ഗേ| പഞ്ചാങ്ഗീ ജത്രൂര്ധ്വമിതി യോജനാ കാര്യാ| സമ്പ്രത്യേഷാം ബന്ധാനാം ഗാഢശിഥിലാദിബന്ധത്വം ദേശാദ്യനുരോധാന്നിരൂപയതി-

Adhikarana pradeshavisheSheNa bandhanavisheShaH (62-66) · Śloka 66

ബധ്നീയാദ്ഗാഢമൂരുസ്ഫിക്കക്ഷാവങ്ക്ഷണമൂര്ധസു| ശാഖാവദനകര്ണാരഃപൃഷ്ഠപാര്ശ്വഗലോദരേ||൬൨|| സമം മേഹനമുഷ്കേ ച, നേത്രേ സന്ധിഷു ച ശ്ലഥമ്| ബധ്നീയാച്ഛ്ഹിഥിലസ്ഥാനേ വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവേ സമമ്||൬൩|| ഗാഢമേവ സമസ്ഥാനേ, ഭൃശം ഗാഢം തദാശയേ| ശീതേ വസന്തേऽപി ച തൌ മോക്ഷണീയൌ ത്ര്യഹാത്ര്യഹാത്||൬൪|| പിത്തരക്തോത്ഥയോര്ബന്ധോ ഗാഢസ്ഥാനേ സമോ മതഃ| സമസ്ഥാനേ ശ്ലഥോ, നൈവ ശിഥിലസ്യാശയേ തഥാ||൬൫|| സായംപ്രാതസ്തയോര്മോക്ഷോ ഗ്രീഷ്മേ ശരദി ചേഷ്യതേ| |൬൬|

സ൦-ഊരുസ്ഫിഗാദിഷു ദേശേഷു ഗാഢം ബന്ധം ബധ്നീയാത്, ന തു ശ്ലഥമ്| ശാഖാവദനാദിഷു സമം ബന്ധം ബധ്നീയാത്| ചശബ്ദാന്മേഹനേ മുഷ്കയോശ്ച സമമേവ| നേത്രേ-നയനേ, തഥാऽസ്ഥിസന്ധിഷു ശിഥിലം ബന്ധം ബധ്നീയാത്| ശിഥിലസ്ഥാനേ ശിഥിലോ ബന്ധ ഉപദിഷ്ടഃ തത്ര സ്ഥാനേ യൌ വ്രണൌ വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവൌ തൌ സമം കൃത്വാ ബധ്നീയാത്, ന ഗാഢം ന ശിഥിലമ്| സമസ്ഥാനേ സമോ ബന്ധ ഉപദിഷ്ടഃ, തത്ര സ്ഥാനേ വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവൌ വ്രണൌ ഗാഢമേവ ബധ്നീയാത്| ഭൃശമിത്യാദി| തദിത്യനേന ഗാഢാശയഃ പരാമൃശ്യതേ| ഗാഢബന്ധോദ്ദിഷ്ടേ സ്ഥാനേ വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവൌ വ്രണൌ ഭൃശം-സുതരാം, ഗാഢം ബധ്നീയാത്| തൌ-വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവൌ വ്രണൌ, ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരാഖ്യേ കാലേ, വസന്തേ ച ത്ര്യഹാത്ത്ര്യഹാത്-ത്രിദിനം ത്രിദിനമന്തരീകൃത്യ, മോക്ഷണിയൌ-മോക്ഷണാര്ഹൌ ഭവതഃ| പിത്തരക്തോത്ഥയോര്വ്രണയോര്ഗാഢബന്ധസ്ഥാനേ സമോ ബന്ധോ മതഃ, ന ശിഥിലഃ| സമസ്ഥാനേ യത്ര സമോ ബന്ധഃ ഉപദിഷ്ടഃ ശാഖാവദനാദൌ, തത്രസ്ഥയോഃ പിത്തരക്തോത്ഥയോര്വ്രണയോഃ ശിഥിലോ ബന്ധഃ കാര്യഃ| ശിഥിലസ്യ ബന്ധസ്യാശയേ യത്ര ശിഥിലോ ബന്ധഃ കാര്യ ഇത്യുക്തം, തത്ര നൈവ ബന്ധഃ കാര്യ ഇതി| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ കൃതഃ| തയോഃ-പിത്തരക്തോത്ഥയോഃ, സായംപ്രാതര്ദ്വൌ കാലൌ മോക്ഷ ഇഷ്യതേ| ഗ്രീഷ്മേ ശരദി ചാന്യദോഷോത്ഥവ്രണസ്യാപി സായംപ്രാതര്മോക്ഷ ഇഷ്യതേ| ന തു ബന്ധേന വിനാ വ്രണോ ധാര്യ ഇത്യാഹ-

Adhikarana bandhAkaraNe doShaH (66-67) · Śloka 67

| അബദ്ധോ ദംശമശകശീതവാതാദിപീഡിതഃ||൬൬|| ദുഷ്ടിഭവേച്ചിരം ചാത്ര ന തിഷ്ഠേത്സ്നേഹഭേഷജമ്| കൃച്ഛ്ഹ്രേണ ശുദ്ധിം രൂഢിം വാ യാതി രൂഢോ വിവര്ണതാമ്||൬൭||

സ൦-അബദ്ധോ വ്രണോ ദംശാദിഭിഃ പീഡിതോ-വ്യഥിതഃ, തഥാऽऽദിശബ്ദാത് രജോധൂമാദിഭിശ്ച വ്യഥിതഃ, അദുഷ്ടോऽപി ദുഷ്ടീഭവതി| അത്ര ച-വ്രണേ, ബന്ധമന്തരേണ വ്രണഘ്നഃ സ്നേഹ ഉപയോജിതോ ഭേഷജം ചോപയോജിതം ചിരം ന തിഷ്ഠേത്| ബന്ധം ച വിനാ സമ്യഗുപചര്യമാണോऽപി വ്രണഃ കഷ്ടേന ശുദ്ധിം യാതി| രൂഢിം ച കൃച്ഛ്രേണ യാതി| രൂഢോऽപി സന് വിവര്ണതാം യാതി, ന ശരീരവര്ണതാമ്| ഇത്യബന്ധനാദ്ദോഷാഃ| ഇദാനീം ബന്ധനാദ്ഗുണാനാഹ-

Adhikarana bandhakaraNe guNaH (68-70) · Śloka 70

ബദ്ധസ്തു ചൂര്ണിതോ ഭഗ്നോ വിശ്ലഷ്ടഃ പാടിതോऽപി വാ| ഛിന്നസ്നായുസിരോऽപ്യാശു സുഖം സംരോഹതി വ്രണഃ||൬൮|| ഉത്ഥാനശയനാദ്യാസു സര്വേഹാസു ന പീഡ്യതേ| ഉദ്വൃത്തൌഷ്ഠഃ സമുത്സന്നോ വിഷമഃ കഠിനോऽതിരുക്||൬൯|| സമോ മൃദുരരുക് ശീഘ്രം വ്രണഃ ശുധ്യതി രോഹതി| |൭൦|

സ൦-തുരവധാരണേ| ബദ്ധ ഏവ വ്രണോ ബന്ധമാഹാത്മ്യാത്, ചൂര്ണിതഃ-അസ്ഥിസമാശ്രിതോ വ്രണഃ, തഥാ ഭഗ്നഃ-അസ്ഥിസമാശ്രിത ഏവ വ്രണഃ, തഥാ വിശ്ലഷ്ടഃ-സന്ധിസ്ഥാനാദന്യസ്ഥാനഗതോ വ്രണോ നേത്രാദിസ്ഥഃ, തഥാ പാടിതഃ-സര്വദേശസ്ഥിതോऽപി, തഥാ ഛിന്നസ്നായുസിരോऽപ്യാശു വ്രണഃ സുഖം സമ്യഗ്രോഹതി| തഥോത്ഥാനശയനാദ്യാസു സര്വാസ്വീഹാസു-ചേഷ്ടാസു, ന പീഡ്യതേ-ന വ്യഥതേ| ഊര്ധ്വം വൃത്തൌ-വര്തുലൌ, ഓഷ്ഠൌ യസ്യ സ ഉദ്വൃത്തൌഷ്ഠഃ, ന സമഃ| തഥാ, സമുത്സന്നഃ-സമാന്താദുച്ഛൂനരൂപോ യോ വ്രണോ ന സമഃ| തഥാ, വിഷമഃ ഉദ്വൃത്തൌഷ്ഠസമുത്സന്നാഭ്യാം വ്യതിരിക്തോ വിഷമസംസ്ഥാനഃ| തഥാ, കഠിനോ-യോ വ്രണോ ന മൃദുഃ| തഥാ, അതിരുക് ച യോ വ്രണഃ| സ സര്വ ഉദ്വൃത്തൌഷ്ഠാദിഃ പഞ്ചപ്രകാരോऽപി ബന്ധമാഹാത്മ്യാത് അശുഭരൂപതാം ഹിത്വാ വ്രണഃ { സമോ മൃദുരരുക് ച ഭവതി, തഥാ } ശീഘ്രം ശുദ്ധിം യാതി രോഹതി| നനു, ഉദ്വൃത്തൌഷ്ഠസമുത്സന്നാവപി വിഷമകഠിനശബ്ദേനൈവ (ബ്ദാഭ്യാമേവ) ഗ്രഹീഷ്യേതേ, കിമേതാഭ്യാമുപാത്താഭ്യാം ? അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്ത്വനയോഃ പൃഥങ്നിര്ദേശേനാതിദുശ്ചികിത്സ്യതരത്വം ഗമയതി|

Adhikarana vraNavisheShe lepasya patrAcCAdanam (70-72) · Śloka 72

| സ്ഥിരാണാമല്പമാംസാനാം രൌക്ഷ്യാദനുപരോഹതാമ്||൭൦|| പ്രച്ഛ്ഹാദ്യമൌഷധം പത്രൈര്യഥാദോഷം യഥര്തു ച| അജീര്ണതരുണാച്ഛ്ഹിദ്രൈഃ സമന്താത്സുനിവേശിതൈഃ||൭൧|| ധൌതൈരകര്കശൈഃ ക്ഷീരിഭൂര്ജാര്ജുനകദമ്ബജൈഃ| |൭൨|

സ൦-സ്ഥിരാണാം വ്രണാനാം ദീര്ഘകാലാനുഷങ്ഗിണാം, തഥാऽല്പമാംസാനാം-അനുപചിതപലലാനാം, അത ഏവ ഹേതോഃ, തഥാ രൌക്ഷ്യാദനുപരോഹതാം-രൂഢിമഗച്ഛതാം, ഔഷധം-കല്കസ്നേഹാദികം യദുപയുജ്യതേ, തത് പത്രൈഃ ക്ഷീരിഭൂര്ജാര്ജുനകദമ്ബജൈഃ പ്രച്ഛദ്യം-സ്ഥഗിതവ്യമ്| യഥാദോഷം-ദോഷാനതിക്രമേണ, യഥര്തു-ഋത്വനതിക്രമേണ ച, തദ്വശാദ്യഥായോഗമ്| യഥാ-വാതവ്രണേ ശീതതാ സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈഃ പത്രൈഃ, പിത്തവ്രണേ ഘര്മകാലേ ശീതസ്വഭാവൈഃ, കഫവ്രണേ ഉഷ്ണകാലേ രൂക്ഷോഷ്ണപ്രായൈഃ ഏവം ച പ്രാവൃഷി കാലേ മിശ്രദോഷേ ച കല്പനീയമ്| കിമ്ഭൂതൈഃ പത്രൈഃ ? അജീര്ണാനി-അജര്ജരാണി, തരുണാനി-പ്രത്യഗ്രാണി, അച്ഛിദ്രാണി-ഛിദ്രരഹിതാനി, തൈരജീര്ണതരുണാച്ഛിദ്രൈഃ| തഥാ, സമന്താത്-സര്വതഃ സുഷ്ഠു നിവേശിതൈഃ| തഥാ, ധൌതൈഃ-ജലാദിനാ നിര്മലീകൃതൈഃ| തഥാ, അകര്കശൈഃ-അകഠിനൈഃ|

Adhikarana vraNavisheShe bandhananiShedhaH (72-74) · Śloka 74

| കുഷ്ഠിനാമഗ്നിദഗ്ധാനാം പിടികാമധുമേഹിനാമ്||൭൨|| കര്ണികാശ്ചോന്ദുരുവിഷേ ക്ഷാരദഗ്ധാ വിഷാന്വിതാഃ| ബന്ധനീയാ ന മാംസ്പാകേ ഗുദപാകേ ച ദാരുണേ||൭൩|| ശീര്യമാണാഃ സരുഗ്ദാഹാഃ ശോഫാവസ്ഥാവിസര്പിണഃ| |൭൪|

സ൦-കുഷ്ഠ്യാദീനാം യേ വ്രണാസ്തേ ന ബന്ധനീയാഃ| തഥാ, ഉന്ദുരുവിഷേ യാഃ കര്ണികാഃ കോഠരൂപാഃ, താശ്ച ന ബന്ധനീയാഃ| തഥാ, ക്ഷാരദഗ്ധാ യേ വ്രണാസ്തഥാ വിഷദഗ്ധാ യേ വ്രണാസ്തേ ച ന ബന്ധനീയാഃ| തഥാ, മാംസ്പാകേ വ്രണാസ്തഥാ ദാരുണേ ച ഗുദപാകേ-ന ഗുദപാകമാത്രേ, വ്രണാസ്തേ ച ന ബന്ധനീയാഃ| മാംസ്പാക ഇതി "മാംസസ്യ പചിയുഡ്ഘഞോഃ" ഇത്യലോപഃ| തഥാ, ശീര്യമാണാഃ-ശദനാവസ്ഥാം ഭജമാനാഃ, തഥാ സരുഗ്ദാഹാഃ തഥാ ശോഫാവസ്ഥാഃ-അനേകാവസ്ഥാ ഭജന്തോऽപി യേ ശോഫാവസ്ഥാവസ്ഥിതാഃ, തഥാ വിസര്പിണോ-വിസര്പാവസ്ഥാസ്ഥിതാഃ തേ ച ന ബന്ധനീയാഃ| ഇദാനീം സകൃമീണാം വ്രണാനാം ചികിത്സാമാഹ-

Adhikarana vraNe kRumipratIkAraH (74-77) · Śloka 77

| അരക്ഷയാ വ്രണേ യസ്മിന് മക്ഷികാ നിക്ഷിപേത്കൃമീന്||൭൪|| തേ ഭക്ഷയന്തഃ കുര്വന്തി രുജാശോഫാസ്രസംസ്രവാന്| സുരസാദിം പ്രയുഞ്ജീത തത്ര ധാവനപൂരണേ||൭൫|| സപ്തപര്ണകരഞ്ജാര്കനിമ്ബരാജാദനത്വചഃ| ഗോമൂത്രകല്കിതോ ലേപഃ സേകഃ ക്ഷാരാമ്ബുനാ ഹിതഃ||൭൬|| പ്രച്ഛ്ഹാദ്യ മാംസപേശ്യാ വാ വ്രണം താനാശു നിര്ഹരേത്| |൭൭|

സ൦-അരക്ഷയാ-അപാലനേന. യസ്മിന് വ്രണേ മക്ഷികാ കൃമീന്നിക്ഷിപേത്| തേ-തത്രസ്ഥാഃ കൃമയോ, വ്രണം ഭക്ഷയന്തോ രുജാദീന് കുര്വന്തി| തത്ര-സകൃമൌ വ്രണേ, സുരസാദിഗണം ധാവനപൂരണേ-തന്നിമിത്തം, പ്രയുഞ്ജീത| ധാവനം ച പൂരണം ച തസ്മിന്| തഥാ തസ്മിന്വ്രണേ സപ്തപര്ണാദീനാം ത്വചോ ഗോമൂത്രകല്കിതാഃ-പിഷ്ടാഃ, ലേപോ ഹിതഃ| തഥാ, ക്ഷാരാമ്ബുനാ സേകോ ഹിതഃ| അഥവാ മാംസപേശ്യാ വ്രണം പ്രച്ഛദ്യ, താന്-കൃമീന്, ആശു നിര്ഹരേത്|

Adhikarana ashuddhasya ropaNaniShedhaH (77-78) · Śloka 78

| ന ചൈനം ത്വരമാണോऽന്തഃ സദോഷമുപരോഹയേത്||൭൭|| സോऽല്പേനാപ്യപചാരേണ ഭൂയോ വികുരുതേ യതഃ| |൭൮|

സ൦-ന ചൈനം-വ്രണമന്തഃ സദോഷം ത്വരമാണോ വൈദ്യ ഉപരോഹയേത്| കസ്മാത് ? ഇത്യാഹ-സ ഇത്യാതി| യതോ-യസ്മാത്, സഃ-അന്തഃ സ്ഥിതദോഷോ വ്രണോ, രൂഢോऽപി ഭൂയഃ-പുനഃ, സ്തോകേനാപ്യപചാരേണ വികൃതിം യാതി|

Adhikarana rUDhavraNasya saptamAsAvadhirniyamaH (78-79) · Śloka 79

| രൂഢേऽപ്യജീര്ണവ്യായാമവ്യവായാദീന് വിവര്ജയേത്||൭൮|| ഹര്ഷം ക്രോധം ഭയം ചാപി യാവദാസ്ഥൈര്യസമ്ഭവാത്| ആദരേണാനുവര്ത്യോऽയം മാസാന് ഷട് സപ്ത വാ വിധിഃ||൭൯||

സ൦-രൂഢേऽപി സത്യജീര്ണാദീന് വിവര്ജയേത്| { സ്ഥൈര്യം യാവത് ഹര്ഷാദീന് വര്ജയേത്| } അയം-അജീര്ണവ്യായാമവ്യവായാദിപരിവര്ജനലക്ഷണോ, വിധിഃ ഷട് സപ്ത വാ മാസാന് ആദരേണ-യത്നവതാ, അനുവര്ത്യഃ-അനുഷ്ഠാതവ്യഃ|

Adhikarana anuktaM svayamUhanIyam (29) · Śloka 29

ഉത്പദ്യമാനാസു ച താസു താസു വാര്താസു ദോഷാദിബലാനുസാരീ| തൈസ്തൈരുപായൈഃ പ്രയതശ്ചികിത്സേ ദാലോചയന് വിസ്തരമുത്തരോക്തമ്||൮൦|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രകര്മവിധിര്നാമൈകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ||൨൯||

സ൦- യഥാ,- മക്ഷികാഭിഃ കൃമിനിക്ഷേപാത് കൃമിപ്രാബല്യേ ജാതേ ചികിത്സാ വിഹിതാ| തഥാ, അന്യാസ്വപി താസു താസു വാര്താസു അവസ്ഥാസ്വനിര്ദിഷ്ടസ്വരൂപാഭിധാനാസു, ഉത്പദ്യമാനാസു, തൈസ്തൈഃ- ഉക്താനുക്തൈഃ, ഉപായൈഃ- സാധനൈഃ, ചികിത്സേദ്വൈദ്യഃ| കിമ്ഭൂതോ വൈദ്യഃ ? ദോഷാദിബലാനുസാരീ,-ദോഷാദീനാം ബലം ദോഷാദിബലമ്, ആദിശബ്ദാദ്ദേശകാലാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ, തദനുസരത്യേവംവിദോ യോ വൈദ്യഃ സഃ| തഥാ, പ്രയതി-യത്നപരഃ| തഥാ, ഉത്തരേ- ഉത്തരതന്ത്രേ വ്രണഭങ്ഗവിധാനേ, ഉക്തം-നിര്ദിഷ്ടം, വിസ്തരമാലോചയന്-നിരൂപയന്, ന തു യദൃച്ഛയേതി ഭാവഃ| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃകാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശസ്ത്രകര്മവിധിര്നാമൈകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൯||