29. śastrakarmavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరం శస్త్రకర్మవిధ్యధ్యాయః ప్రస్తూయతే| యతోఽనంతరాతీతేఽధ్యాయే (శ్లో. 25)-"శస్త్రేణ వా విశస్యాదౌ" ఇత్యుక్తం| అతస్తస్యైవ శస్త్రకర్మణో విధానం వక్తుం యుక్తమిత్యాహ-

Adhikarana shastrakarmavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతః శస్త్రకర్మవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0-శస్త్రస్య కర్మ శస్త్రకర్మ,- శస్త్రావచారణక్రియా, తస్య విధిః-ఇతికర్తవ్యతా, శస్త్రకర్మవిధిః, తం| శేషం పూర్వవత్| నను, యద్యయం శస్త్రకర్మవిధిః, తతః శస్త్రకర్మగ్రంథ ఏవాదౌ నిర్దేష్టుం యుక్తః, (శ్లో. 14)- "ప్రాక్ శస్త్రకర్మణశ్చేష్టం భోజయేదన్నమాతురం|" ఇత్యాది| న తు "వ్రణః సంజాయతే ప్రాయః" ఇత్యాది| అత్రోచ్యతే| శస్త్రకర్మవిధేః పూర్వం విషయో నిర్దిష్టుం యుక్తః| యతః శస్త్రకర్మవిధేరుపాయోఽయం, ఇత్యస్యైవ పూర్వముపన్యాసో యుక్త ఇత్యాహ-

Adhikarana shastrakarmaviShayasya vraNasyotpattiH vraNasyotpattipratibandhaH (1-2) · Śloka 2

వ్రణః సంజాయతే ప్రాయః పాకాచ్ఛ్వథుపూర్వకాత్| తమేవోపచరేత్తస్మాద్రక్షన్ పాకం ప్రయత్నతః||1|| సుశీతలేపసేకాస్రమోక్షసంశోధనాదిభిః| |2|

స0-ప్రాయో వ్రణః పాకాత్ సంజాయతే| కింభూతాత్ ? శ్వయథుః పూర్వో యస్య పాకస్య స శ్వయథుపూర్వకః, తస్మాత్| శ్వయథుపాకమంతరేణాపి శస్త్రాద్యభిఘాతాత్ వ్రణో జాయత ఇతి ప్రాయోగ్రహణం| యస్మాచ్ఛ్వయాథుపూర్వకాత్ పాకాత్ వ్రణః సంజాయతే, అతస్తమేవ-శ్వయథుం, ఉపచరేత్-ఉపక్రమేత్| కిం కుర్వన్ ? పాకం ప్రయత్నేన రక్షన్| కథం ? సుశీతలేపసేకాదిభిః| సుశీతాభ్యాం-స్పర్శతో వీర్యతశ్చ, లేపసేకాభ్యాం| తథా, రక్తమోక్షణేన| తథా, సంశోధనేన-వమనేన విరేకేణ చ| ఆదిగ్రహణాత్ కషాయపానఘృతపానాదీనాం గ్రహణం| తస్య చ శోఫస్యామపచ్యమానపక్వాఖ్యాతిస్తిస్రోఽవస్థా భవంతీత్యాహ-

Adhikarana apakvasya shvayathorlakShaNam (2) · Śloka 2

| శోఫోఽల్పోఽల్పోష్మరుక్సామఃసవర్ణః కఠినః స్థిరః||2||

స0-ఆమో యః శోఫః సః ప్రమాణతోఽల్పః| తథా, అల్పోష్మా| తథా, అల్పరుక్-అల్పశూలః| తథా, సవర్ణః-త్వక్సమానవర్ణః| తథా, కఠినో-న మృదుః, పక్వవత్| తథా, స్థిరో-న పక్వవచ్చలః| స ఆమః సామ ఇతి "సోఽచి లోపే చేత్పాదపూరణం" ఇతి సులోపః|

Adhikarana pacyamAnasya lakShaNam (3-4) · Śloka 4

పచ్యమానో వివర్ణస్తు రాగీ బస్తిరివాతతః| స్ఫుటతీవ సనిస్తోదః సాంగమర్దవిజృంభికః||3|| సంరంభారుచిదాహోషాతృడ్జ్వరానిద్రతాన్వితః| స్త్యానం విష్యందయత్యాజ్యం వ్రణవత్స్పర్శనాసహః||4||

స0-స శోఫః పచ్యమానో వివర్ణో-న త్వక్సమానవర్ణః| తథా రాగీ-లోహితవర్ణః| తథా, బస్తిరివాతతః-స్తబ్ధో వాతపూర్ణదృతివత్| ఛాగాదీనాం తు మూత్రాధారో బస్తిరిత్యుచ్యతే| తథా, స్ఫుటతీవ| { తథా, } సనిస్తోదః-సహ నిస్తోదేన వర్తత ఇతి సనిస్తోదః| నియతప్రబంధప్రవృత్తా రూక్-నిస్తోదో, విచ్ఛిన్నా తు శూలమిత్యుచ్యతే| సాంగేత్యాది| అంగానాం మర్దః- క్షోభః, సహాంగమర్దవిజృంభికాయాం వర్తత ఇతి సాంగమర్దవిజృంభికః| తథా, సంరంభాదిభిర్యుతః| అన్వితశబ్దేన ప్రత్యేకం సంరంభాదీనాం సంబంధః| సంరంభో-వాగ్విషయాతీతానాం స్వసంవేద్యానామనేకరూపాణాం పీడనవిఘట్టనచ్ఛేదనభేదనదంశనాదీనాం రూజాం ప్రాదుర్భావః| సర్వాంగీణస్తీవ్రో-దాహః| అరతిమాన్ దాహ ఉషా ఉచ్యతే| తథా, స పచ్యమానో ఘృతం స్త్యానముపయుక్తం విలీనయతి| తథా, స్పర్శనం న సహతే వ్రణవత్|

Adhikarana pakvasyalakShaNam (5-6) · Śloka 6

పక్వేఽల్పవేగతా గ్లానిః పాండుతా వలిసంభవః| నామోఽంతేషూన్నతిర్మధ్యే కండూశోఫాదిమార్దవం||5|| స్పృష్టే పూయస్య సంచారో భవేద్బస్తావివాంభసః| |6|

స0-పక్వే సతి, అల్పవేగతా భవతి, న తు సంరంభః| తథా, గ్లానిః-మ్లానత్వం| తథా, పాండుత్వం వలీనాం చోద్భవః| తథా, అంతేషు-పర్యంతేషు, నామో-నిమ్నత్వం, మధ్య ఉన్నతిః| నామోఽంతేష్విత్యుక్త్యైవ మధ్య ఉన్నతిత్వం లబ్ధమేవ, ఉన్నతిగ్రహణం త్వతిశయార్థం, తేనోత్తుండిత్వం గమ్యతే| తథా, కండ్వాదిమృదుత్వం స్యాత్| తథా, స్పృష్టే తస్మిన్ సతి పూయస్య సంచారో భవతి, బస్తేరంతఃస్థితస్య యథాఽంభసః సంచారః|

Adhikarana pAkasya raktadoShatrayakAryatvam (6-7) · Śloka 7

| శూలం నర్తేఽనిలాద్దాహః పిత్తాచ్ఛోఫః కఫోదయాత్||6|| రోగో రక్తాచ్చ పాకః స్యాదతో దోషైః సశోణితైః| |7|

స0-వాతం వినా శూలం న భవతి| పిత్తమంతరేణ దాహో న స్యాత్| కఫోదయాద్వినా శోఫో న స్యాత్| శోఫః కఫాదితి వక్తవ్య ఉదయగ్రహణం విశేషద్యోతనార్థం| రక్తాదృతే-రక్తం వినా, రాగస్య లౌహిత్యస్య సంభవో న| తేన కఫాధికైః సర్వైర్దోషైః శోణితసహితైః శ్వయథుపాకః స్యాదితి గమ్యతే|

Adhikarana atipakvasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| పాకేఽతివృత్తే సుషిరస్తనుత్వగ్దోషభక్షితః||7|| వలీభిరాచితః శ్యావః శీర్యమాణతనూరుహః| |8|

స0-పాకే చాతివృత్తే-అతిక్రాంతే, సుషిరోఽంతస్థః శోఫదేశః సంపద్యతే| తథా, తనుః-తన్వీ, త్వక్ యస్మిన్ స తనుత్వక్| తథా, దోషభక్షితః-పూయవాన్, దోషశబ్దేనేహ పూయ ఉచ్యతే, తేన భక్షితత్వాత్ సుషిరత్వం తనుత్వక్త్వం చాస్య| తథా, వలీభిరాచితో-వ్యాప్తః| తథా, శ్యామవర్ణః| తథా, శీర్యమాణతనూరుహః-పతద్రోమా|

Adhikarana raktapAkasya lakShaNam (8-10) · Śloka 10

| కఫజేషు తు శోఫేషు గంభీరం పాకమేత్యసృక్||8|| పక్వలింగం తతోఽస్పష్టం యత్ర స్యాచ్ఛ్హీతశోఫతా| త్వక్సావర్ణ్యం రుజోఽల్పత్వం ఘనస్పర్శత్వమశ్మవత్||9|| రక్తపాకమితి బ్రూయాత్తం ప్రాజ్ఞో ముక్తసంశయః| |10|

స0-యద్యపి త్రిభిరేవ దోషైః శోణితాన్వితైః పాకో జాయతే, తథాఽపి కఫజేష్విత్యుక్తేరధికతరకఫేష్వితి గమ్యతే| కఫజేష్వితి బహువచననిర్దేశాత్ దేహదేశబహుత్వాద్యేషు దేహదేశేష్వసౌ కఫో జాయతే, తేషు కఫజేషు శోఫేషు గంభీరం-దుర్లక్ష్యమతిశయేనాంతర్నిగూఢత్వాత్, అసృక్ పాకమేతి| అత ఏవ పక్వలింగం-పక్వలక్షణం, అస్పష్టం దుర్లక్ష్యం, స్యాత్| తథా, యత్ర శీతగుణయోగాత్, శీతశ్చాసౌ శోఫశ్చ శీతశోఫః, తస్య భావః శీతశోఫతా| తథా, త్వక్సమానవర్ణత్వం| తథా, రుజః స్తోకత్వం| తథా, ఘనస్పర్శత్వం-నిబిడస్పర్శతా స్యాత్, అశ్మవత్-హస్తాదినా స్పృష్టే పాషాణతుల్యః స్పర్శ ఉపలభ్యతే| తం-తథాభూతం శ్వయథుపాకం, రక్తపాకమిత్యేవం ప్రాజ్ఞో-ధీమాన్, బ్రూయాత్-న తు శోఫం పక్వమితి కథయేత్| కథం ? ముక్తసంశయః,- శోణితం పక్వం నాత్ర శోఫ ఇత్యేవం వదేదిత్యర్థః|

Adhikarana dAraNapATanayorviShayobhedaH (10-11) · Śloka 11

| అల్పసత్త్వేఽబలే బాలే పాకాద్వాఽత్యర్థముద్ధతే||10|| దారణం మర్మసంధ్యాదిస్థితే చాన్యత్ర పాటనం| |11|

స0-స్తోకే సత్త్వే సతి, తథా దుర్బలే, తథా బాలే, ఏతేషు జాతే శ్వయథౌ, తథా పాకాద్వాఽత్యర్థముద్ధతే-అతిక్రాంతే చ శ్వయథౌ, దారణం కార్యం; వ్రణప్రతిషేధోద్దిష్టైర్దారణద్రవ్యైః (హృ. ఉ. అ. 25|37)| యథా-"గుగ్గుల్వతసిగేందతస్వర్ణక్షీరీకపోతవిట్| క్షారౌషధాని క్షారాశ్చ పక్వశోఫవిదారణం||" ఇతి| న కేవలమల్పసత్త్వ ఇత్యాదికే శ్వథౌ దారణం కార్యం, యావత్ చశబ్దాత్ మర్మసంధ్యాదిస్థితే చ శ్వయథౌ దారణం కార్యం, న పాటనం శస్త్రేణ| అన్యత్రేతి దారణవిషయానిర్దిష్టే స్థానే శస్త్రేణ పాటనం కార్యం|

Adhikarana apakvasya dAraNapATananiShedhaH (11-12) · Śloka 12

| ఆమచ్ఛేదే సిరాస్నాయువ్యాపదోఽసృగతిస్రుతిః||11|| రూజోఽతివృద్ధిర్దరణం విసర్పో వా క్షతోద్భవః| |12|

స0-ఆమస్య శోఫస్య శస్త్రేణ ఛేదే సతి సిరాస్నాయువ్యాపదో భవంతి| తథా, అసృజోఽతిస్రావః స్యాత్| తథా, రుజాయా వివృద్ధిః| తథా, దరణం విసర్పో వా క్షతోత్థః స్యాత్|

Adhikarana pakvasyAcCedane doShaH (12-13) · Śloka 13

| తిష్ఠన్నంతః పునః పూయః సిరాస్నాయ్వసృగామిషం||12|| వివృద్ధో దహతి క్షిప్రం తృణోలపమివానలః| |13|

స0-అంతః-అంతరే, తు పూయస్తిష్ఠన్ సన్ సిరాదీని దహతి| కః కమివ ? అనలస్తృణోలపమివ|

Adhikarana AmapakvalakShaNAnaBij~jAnindA (13-14) · Śloka 14

| యశ్ఛినత్త్యామమజ్ఞానాద్యశ్చ పక్వముపేక్షతే||13|| శ్వపచావివ విజ్ఞేయౌ తావనిశ్చితకారిణౌ| |14|

స0-యః-పురుషః (వైద్యః), అజ్ఞానాత్-మోహాత్, ఆమం- అపక్వం, ఛ్హినత్తి| యశ్చ పక్వముపేక్షతే-న పాటయతి| తౌ-నరౌ, శ్వపచతుల్యౌ వేద్యౌ, ఆతురవ్యాపాదనాత్| తద్వయాపాదనం తు కుతో విధత్తః ? ఇత్యాహ-అనిశ్చితకారిణౌ,-అసమీక్ష్యవిధాయినౌ యతః|

Adhikarana shastrakarmaNaH pUrvaM BojanAdi (14-15) · Śloka 15

| ప్రాక్ శస్త్రకర్మణశ్చేష్టం భోజయేదన్నమాతురం||14|| పానపం పాయయేన్మద్యం తీక్ష్ణం యో వేదనాక్షమః| న మూర్చ్ఛత్యన్నసంయోగాన్మత్తః శస్త్రం న బుధ్యతే||15||

స0-శస్త్రకర్మణః ప్రాక్-పూర్వం, ఆతురమిష్టమన్నం-యద్వ్రణేఽపథ్యమపి, తద్వలాధానార్థం భోజయేత్| తథా, యో వేదనాక్షమః-శస్త్రవ్యథామసహిష్ణుః, తమాతురం మద్యోచితం తీక్ష్ణం-తీవ్రమదం, మద్యం పాయయేత్| ఏవం సతి యత్స్యాత్తదాహ-న మూర్చ్ఛత్యన్నసంయోగాదిత్యాది| యతోఽన్నోపయోగాన్న ముహ్యతి| పరం తీక్ష్ణమద్యపానాన్మత్తః సన్ శస్త్రం-న్యస్తమంగే, న బుధ్యతే-న చేతయతే, తత్కదర్థనయా క్లిశ్యత ఇత్యర్థః|

Adhikarana mUDhagarBAdau BojanAdiniShedhaH (16) · Śloka 16

అన్యత్ర మూఢగర్భాశ్మముఖరోగోదరాతురాత్| |16|

స0-అశ్మశబ్దేనాశ్మరీ గృహ్యతే| మూఢగర్భాదిభిర్య ఆతురస్తం వర్జయిత్వేష్టభోజనం మద్యపానం చ కారయితవ్యం|

Adhikarana shastrakarmavidhiH BojanAdiniShedhaH (16-18) · Śloka 18

| అథాహృతోపకరణం వైద్యః ప్రాఙ్ముఖమాతురం||16|| సమ్ముఖో యంత్రయిత్వాఽఽశు న్యస్యేన్మర్మాది వర్జయన్| అనులోమం సునిశితం శస్త్రమాపూయదర్శనాత్||17|| సకృదేవాహరేత్తచ్చ| |18|

స0-అథశబ్దేన మంగలవాచినా సంగ్రహోక్తమర్థం సూచయతి| యథా (సూ. అ. 38)- "సుముహూర్తే చ దధ్యక్షతాన్నపానరుక్మరత్నార్చితవిప్రం ప్రణతేష్టదేవతం" ఇత్యాది| ఆహృతం-ఢౌకితం సమీపానీతం, ఉపకరణం-తత్కాలయోగ్యం యంత్రశస్త్రాగ్నిజాంబవౌష్ఠపిచుప్లోతస్నేహమధుకల్కాదికం, యస్య తం, ఆతురం ప్రాఙ్ముఖం-పూర్వాభిముఖం, వైద్యః సమ్ముఖః-ప్రత్యఙ్ముఖో, యంత్రయిత్వా శస్త్రమాశు-న విలంబితం, న్యస్యేత్-నిక్షిపేత్| మర్మాది వర్జయన్-మర్మసిరాసంధ్యాదీన్ పరిహరన్| తథా, అనులోమం కృత్వా-న ప్రాతిలోమ్యేన| కింభూతం శస్త్రం ? సునిశితం-అతితీక్ష్ణం| తచ్చ శస్త్రమాపూయదర్శనాత్ న్యసేత్,-న త్వధికం| తత్ కిం తత్రైవ స్థాప్యం ? తచ్చ సకృదేవ-న బహూన్ వారాన్, ఆహరేత్-ఆకర్షేత్|

Adhikarana pATanapramANam pATanasthAnam (18-21) · Śloka 21

పాకే తు సుమహత్యపి| పాటయేత్ ద్వ్యంగులం సమ్యద్వ్యంగులత్ర్యంగులాంతరం||18|| ఏషిత్వా సమ్యగేషిణ్యా పరితః సునిరూపితం| అంగులీనాలవాలైర్వా యథాదేశం యథాశయం||19|| యతో గతాం గతిం విద్యాదుత్సంగో యత్ర యత్ర చ| తత్ర తత్ర వ్రణం కుర్యాత్సువిభక్తం నిరాశయం||20|| ఆయతం చ విశాలం చ యథా దోషో న తిష్ఠతి| |21|

స0-పాకే తు సుమహత్యపి పాటయేత్| ద్వ్యంగులం-ద్వ్యంగులపరిమాణం వ్రణం, సమ్యక్ కుర్యాత్,-నాధికం| ద్వ్యంగులేత్యాది| అంగులద్వయమథవాఽంగులత్రయమంతరీకృత్య పునరన్యం వ్రణం కుర్యాత్,-న త్వాసన్నం| తథా, ఏషిణ్యా సమ్యగేషిత్వా-గవేశయిత్వా, పరితః-సమంతాత్, సునిరూపితం-సుపర్యాలోచితం| న కేవలమేషిణ్యా, యావదంగుల్యా, నాలేన-పద్మోత్పలాదిజేన, వాలైర్వా-వరాహాదిసంబంధిభిః, అన్వేష్య యథాదేశం యథాశయం వ్రణం కుర్యాత్| తం చ ప్రదేశం దర్శయితుమాహ-యత ఇత్యాది| యతో యస్మిన్ ప్రదేశే గతాం-దూరయాతాం, గతిం-నాడీం, జానీయాత్ తస్మిన్ ప్రదేశే వ్రణం కుర్యాత్| యత్ర యత్ర శ్వయథుప్రదేశే, ఉత్సంగం-ఉన్నతిం, విద్యాత్ తత్ర తత్ర ప్రదేశే వ్రణం కుర్యాత్| కింభూతం వ్రణం ? సుష్ఠు విభక్తౌ పార్శ్వాపరపార్శ్వాదివిభాగౌ యస్య తం తథావిధం| తథా, నిరాశయం,-న విద్యత ఆశయః-పూయాదేర్దోషస్య స్థానం, యస్య తథాభూతం నిరాశయం కుర్యాత్| తథా, ఆయతం-దీర్ఘం, తథా విశాలం-విస్తిర్ణం, కుర్యాత్| ఏవం కృతే సతి దోషః-పూయాఖ్యో, న తిష్ఠతి-న స్థితిం లభతే|

Adhikarana pATane vaidyagatasAmagrI (21-22) · Śloka 22

| శౌర్యమాశుక్రియా తీక్ష్ణం శస్త్రమస్వేదవేపథూ||21|| అసమ్మోహశ్చ వైద్యస్య శస్త్రకర్మణి శస్యతే| |22|

స0-వైద్యస్య శస్త్రకర్మణి శౌర్యం-పాటనాదౌ వీర్యం, శస్యతే| తథా, ఆశుక్రియా-చతురహస్తతా| తథా, తీక్ష్ణశస్త్రతా| తథా, స్వేదశ్చ వేపథుశ్చ, న విద్యమానౌ తౌ యస్య స ఏవం, స్వేదాభావః కంపాభావశ్చేత్యర్థః| తథా, అసమ్మోహః-తత్కాలోచితకార్యకరణే సమ్యక్ప్రవృత్తిః| నను, "శౌర్యం వైద్యస్య శస్యతే" ఇత్యుక్త్యైవ స్వేదకంపాభావః ప్రత్యపాది| తథా చ స్వేదవేపథూ భీరోరేవ సంభవతః, న శూరస్య| ఇత్యనర్థకం "అస్వేదవేపథూ" ఇతి| అత్రాచక్ష్మహే సత్యమేవైతౌ బీరుగుణౌ, కింతూష్ణకాలవశాత్ ప్రకృతివశాద్వా యస్య స్వేదవేపథూ భవతః, తత్పరిహారార్థమేతదుక్తం| సస్వేదస్య హి వైద్యస్య శస్త్రకర్మకర్తుముద్యతస్య శస్త్రగ్రహణమేవ న తథా సంపద్యతే, తద్వత్సకంపస్యాపి| తస్మాత్తత్పరిహారో యుక్తః|

Adhikarana lalATAdau tiryak pATanam (22-23) · Śloka 23

| తిర్యక్ఛింద్యాల్లలాటాభ్రూదంతవేష్టకజత్రుణి||22|| కుక్షికక్షాక్షికూటౌష్ఠకపోలగలవంక్షణే| |23|

స0-లలాటాదిదేశేషు తిర్యక్ ఛ్హేదః కార్యః| దంతవేష్టకో దంతపిండికా దంతాధార ఉచ్యతే|

Adhikarana pradeshAntare tiryakpATananiShedhaH (23) · Śloka 23

| అన్యత్ర ఛేదనాత్తిర్యక్ సిరాస్నాయువిపాటనం||23||

స0-అన్యత్ర ప్రదేశే తిర్యక్ ఛ్హేదనాత్ సిరాణాం స్నాయూనాం చ వ్యాపత్తిః స్యాత్|

Adhikarana pATanAnantaraM kartavyam (24-28) · Śloka 28

శస్త్రేఽవచారితే వాగ్భిః శీతాంభోభిశ్చ రోగిణం| ఆశ్వాస్య పరితోఽంగుల్యా పరిపీడ్య వ్రణం తతః||24|| క్షాలయిత్వా కషాయేణ ప్లోతేనాంభోఽపనీయ చ| గుగ్గుల్వగురుసిద్ధార్థహింగుసర్జరసాన్వితైః||25|| ధూపయేత్పటుషడ్గ్రంథానింబపత్రైర్ఘృతప్లుతైః| తిలకల్కాజ్యమధుభిర్యథాస్వం భేషజేన చ||26|| దిగ్ధాం వర్తిం తతో దద్యాత్తైరేవాచ్ఛ్హాదయేచ్చ తాం| ఘృతాక్తైః సక్తుభిశ్చోర్ధ్వం ఘనాం కవలికాం తతః||27|| నిధాయ యుక్త్యా బధ్నీయాత్పట్టేన సుసమాహితం| పార్శ్వే సవ్యేఽపసవ్యే వా నాధస్తాన్నైవ చోపరి||28||

స0-శస్త్రేఽవచారితే-న్యస్తే సతి, వాగ్భిః-తత్కాలోచితార్భిర్మధురాభిః 'స్వస్థో జాతోఽసీ ఇత్యేవంప్రాయాభిః, తథా శీతాంభోభిః-పరిషేకాదిభిః, ఆతురమాశ్వాస్య, అనంతరం వ్రణం పరితః-సమంతాత్, అంగుల్యా పరిపీడ్య-పూయాదిదోషం నిర్హార్య, అనంతరం కషాయేణ-మధుయష్ట్యాదిసాధితేన, క్షాలయిత్వా, తతః ప్లోతేనకార్పాసాదిజవస్త్రఖండేన, జలమపనీయ-పానీయార్ద్రతాం నిర్హృత్య, అనంతరం వ్రణం గుగ్గుల్వాదిభిర్నింబపత్రాంతైర్ధూపయేత్| కింభూతైః ? ఘృతప్లుతైః|- ప్లుతగ్రహణాద్బహుఘృతైరితి ద్యోతయతి| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 38)- "గుగ్గుల్వాదిభిరేవం శయనాసనాది ద్విరహ్నో ధూపయేత్|" ఇతి| తతః-అనంతరం, వర్తిం-కార్పాసాదిమయీం, వ్రణాంతర్దద్యాత్-ప్రవేశయేత్, వైద్యః| కింభూతాం ? దిగ్ధాం| కైః ? తిలకల్కాజ్యమధుభిః,-వాతవ్రణే తిలపిష్టదిగ్ధాం, పిత్తవ్రణే ఘృతదిగ్ధాం, కఫవ్రణే మధుదిగ్ధాం| కేచిత్తు సర్వైరేవ తైర్యుగపద్దిగ్ధామిత్యాహుః| న చ కేవలం తిలాదిభిః, యావత్ యథాస్వం-యత్ యస్య దోషస్య స్వం భేషజం, తేన చ దిగ్ధాం| తైరేవ-తిలకల్కాదిభిః, వ్రణాంతఃప్రవిష్టాం తాం-వర్తిం, ఆచ్ఛ్హాదయేత్-స్థగయేత్| ఊర్ధ్వం-తదుపరిష్టాత్, ఘృతయుక్తైః సక్తుభిరాచ్ఛ్హాదయేత్| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 38)-"నాతిభృష్టయవసక్తుభిర్ఘృతాక్తైర్భాజనాంతేఽంభసా దక్షిణాంగులీభిః సుమృదితైరవచ్ఛ్హాద్య" ఇతి| తతో- వ్రణాంతఃప్రవిష్టవర్తిచ్ఛ్హాదనాదనంతరం, కవలికాం-బహువస్త్రఖండపుటనిర్వర్తితాం, నిధాయ-సంస్థాప్య, పట్టేన-నిబిడవస్త్రఖండేన, ప్రకృతత్వాత్ వ్రణం బధ్నీయాత్| కథం ? యుక్త్యా-దోషకాలానుగుణయా| అత ఏవ సంగ్రహే జగాద (సూ.అ.38)-"వాతశ్లేష్మోద్భవాంస్తత్ర ద్విస్త్రిర్వా వేష్టయేద్వ్రణాన్| సకృదేవ పరిక్షప్య పిత్తరక్తాభిఘాతజాన్|| శస్త్రక్షతరుజాయాం తు ప్రతతాయాం యష్టీమధుకసర్పిషోష్ణేన వ్రణం సించేత్| ఉదకుంభాచ్చాపో గృహీత్వా ప్రోక్షయన్ పరిత ఉపచరేత్|" ఇతి| కథం బధ్నీయాత్ ? సుసమాహితం కృత్వా-నావహేలయా, వామపార్శ్వే దక్షిణపార్శ్వే వా| అధస్తాత్ న బధ్నీయాత్, నైవ చోపరి-ఊర్ధ్వం, బధ్నీయాత్, నైవ చోపరి-ఊర్ధ్వం, బధ్నీయాత్|

Adhikarana paTTakavalikAvikeshikAnAM visheShaH (29) · Śloka 29

శుచిసూక్ష్మదృఢాః పట్టాః కవల్యః సవికేశికాః| ధూపితా మృదవః శ్లక్ష్ణా నిర్వలీకా వ్రణే హితాః||29||

స0-తథా శుచయః సూక్ష్మసూత్రా దృఢాశ్చ పట్టాః, తథా కవలికాః సవికేశికాశ్చ వ్రణే హితాః| కింభూతాః ? ధూపితాః, తథా మృదవః, తథా శ్లక్ష్ణాః, తథా వలీరహితాః|

Adhikarana rakShA baliSca (30) · Śloka 30

కుర్వీతానంతరం తస్య రక్షాం రక్షోనిషిద్ధయే| బలిం చోపహరేత్తేభ్యః|30|

స0-అనంతరం [ తస్య-] రోగిణః కృతశస్త్రకర్మణో, వ్రణే రక్షాం కుర్యాత్| కిమర్థం ? రక్షోనిషిద్ధయే-పిశితాశనరాక్షసాదినిషేధాయ| తేభ్యశ్చ-రక్షోభ్యో, బలిముపహరేత్-దద్యాత్|

Adhikarana auShadhividhAraNam (30-31) · Śloka 31

| సదా మూర్ధ్నా చ ధారయేత్||30|| లక్ష్మీం గుహామతిగుహాం జటిలాం బ్రహ్మచారిణీం| వచాం ఛ్హత్రామతిచ్ఛ్హత్రాం దూర్వాం సిద్ధార్థకానపి||31||

స0-సర్వకాలం చౌషధీర్మూర్ధ్నా ధారయేత్| తా ఏవాహ-లక్ష్మీమిత్యాది| లక్ష్మీం-పద్మచారిణీం| గుహాం-పృశ్నిపర్ణీం| అతిగుహాం-శాలిపర్ణాం| జటిలాం-మాంసీం| బ్రహ్మచరిణీం-బ్రహ్మయష్టికాం| వచాం-ఉగ్రగంధాం| ఛ్హత్రాం-శతపుష్పాం| అతిచ్ఛత్రాం-విషాణికాం|

Adhikarana AhAravihAraniyamaH (32) · Śloka 32

తతః స్నేహదినేహోక్తం తస్యాచారం సమాదిశేత్| |32|

స0-తతః-అనంతరం, తస్య వ్రణినః, ఆచారమాదిశేత్| కథమం ? స్నేహదినేహోక్తం,-స్నేహస్య దినం స్నేహదినం, స్నేహపానోపలక్షితమహః, తత్రేహా-చేష్టా, తస్యాముక్తం-స్నేహపానవిధ్యుపదిష్టం "ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికం|

Adhikarana vraNe divAsvapnaniShedhaH (32) · Śloka 32

| దివాస్వప్నో వ్రణే కండూరాగరుక్శోఫపూయకృత్||32||

స0-దివాస్వప్నో వ్రణే కండ్వాదికృత్| తస్మాత్ వ్రణినాఽహః స్వప్నో న సేవ్యః|

Adhikarana vraNe strIsa~gganiShedhaH (33-1) · Śloka 1

స్త్రీణాం తు స్మృతిసంస్పర్శదర్శనైశ్చలితస్రుతే| శుక్రే వ్యవాయజాన్ దోషానసంసర్గేఽప్యవాప్నుయాత్||33|| (వ్రణే శ్వయథురాయాసాత్ స చ రాగశ్చ జాగరాత్| తౌ చ రుక్ చ దివాస్వాపాత్తాశ్చ మృత్యుశ్చ మైథునాత్)||1||

స0-స్త్రీణాం తు స్మృతిసంస్పర్శదర్శనైః పూర్వం స్వస్థానచ్చలితం పశ్చాత్స్రుతం తస్మింశ్చలితస్రుతే శుక్రే సత్యసంసర్గేఽపి-తాసామసంబంధేఽపి మైథునమంతరేణాపి, వ్యవాయజాన్-మైథునోత్థాన్, దోషానవాప్నుయాత్| తస్మాత్ స్త్రీస్మరణసంస్పర్శదర్శనాని వర్జ్యానీత్యర్థః|

Adhikarana vraNe bhojanam,vraNe BojanaviSeShaH (34-37) · Śloka 37

భోజనం చ యథాసాత్మ్యం యవగోధూమషష్టికాః| మసూరముద్గతువరీజీవంతీసునిషణ్ణకాః||34|| బాలమూలకవార్తాకతండులీయకవాస్తుకం| కారవేల్లకకర్కోటపటోలకటుకాఫలం||35|| సైంధవం దాడిమం ధాత్రీ ఘృతం తప్తహిమం జలం| జీర్ణశాల్యోదనం స్నిగ్ధమల్పముష్ణోదకోత్తరం||36|| భుంజానో జాంగలైర్మాంసైః శీఘ్రం వ్రణమపోహతి| |37|

స0-భోజనం యథాసాత్మ్యం-యద్యస్య సాత్మ్యం యవాది, తథా జీవంత్యాదిశాకం చ, తథా సైంధవాదికం, పురాణశాలిభక్తం స్నిగ్ధం-స్నేహం, తథాఽల్పం, జాంగలైర్మాంసైః సహ భుంజాన ఉష్ణోదకోత్తరం యథాభవతి, ఏవం వ్రణీ శీఘ్రం వ్రణమపోహతి|

Adhikarana viShamAshanasamashanAdhyAshananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

| అశితం మాత్రయా కాలే పథ్యం యాతి జరాం సుఖం||37|| అజీర్ణాత్త్వనిలాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్| తతః శోఫరుజాపాకదాహానాహానవాప్నుయాత్||38||

స0-మాత్రయా కాలే భుక్తం పథ్యం సుఖేన జరాం యాతి| తస్మాత్ పథ్యం మాత్రయా కాలే భోక్తవ్యం| అజీర్ణం తు న కథంచిత్ కార్యం| యతోఽజీర్ణాత్ వాతాదీనాం బలవాన్ విభ్రమః-క్షోభః, స్యాత్| { తతః- } తస్మాత్క్షోభాత్, శోఫాదీన్ ప్రాప్నుయాత్|

Adhikarana navadhAnyAdivargaH navadhAnyAderatyapathyatvam (39-40) · Śloka 40

నవం ధాన్యం తిలాన్ మాషాన్ మద్యం మాంసమజాంగలం| క్షీరేక్షువికృతీరమ్లం లవణం కటుకం త్యజేత్||39|| యచ్చాన్యదపి విష్టంభి విదాహి గురు శీతలం| వర్గోఽయం నవధాన్యాదిర్వ్రణినః సర్వదోషకృత్||40||

స0-నవధాన్యాది త్యజేత్| యతోఽయం నవధాన్యాదివర్గో వ్రణినః సర్వాన్ దోషాన్ కరోతి| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.38)-"నవధాన్యమాషకలాయకులత్థనిష్పావశింబీశీతాంబుమద్యేక్షుక్షిరపిష్టతిలవికృతిశుష్కశాకపిశితహరితఁకామ్లలవణకటుకక్షారాంపామిషాణి వర్జయేత్|" ఇతి| శీతలం-శీతాంబ్వాది|

Adhikarana madyasya tato~apathyatvam (41) · Śloka 41

మద్యం తీక్ష్ణోష్ణరూక్షామ్లమాశు వ్యాపాదయేద్వ్రణం| |41|

స0-మద్యం తీక్ష్ణోష్ణాదిగుణం ద్రాక్ వ్రణం వ్యాపాదయేత్| తస్మాత్ మద్యమీదృశం వర్జ్యం, నాపరం| తథా చ తంత్రాంతరే-"సస్నేహం మధురప్రాయం నాతితీక్ష్ణమకర్కశం| తను యత్సుఖపేయం చ మార్ద్వీకేషు తదుత్తమం||" ఇత్యుక్తం| తస్మాత్ మార్ద్వీకాదిప్రాయం రోధ్రాసవాదికం వా యన్మద్యం తస్సాత్మ్యత్వాత్కించిత్ పేయమేవ|

Adhikarana vraNashushrUShaNam (41-43) · Śloka 43

| వాలోశీరైశ్చ వీజ్యేత న చైనం పరిఘట్టయేత్||41|| న తుదేన్న చ కండూయేచ్చేష్టమానశ్చ పాలయేత్| స్నిగ్ధవృద్ధద్విజాతీనాం కథాః శ్రుణ్వన్మనఃప్రియాః||42|| ఆశావాన్ వ్యాధిమోక్షాయా క్షిప్రం వ్రణమపోహతి| |43|

స0-వాలోశీరైశ్చైనం వ్రణం వీజయేత్| న చైనం పరిఘట్టయేత్| తథా న వ్యథయేత్| నాపి కండూయేత్| {చేష్టమానః-క్రియాసు} వ్యాపారం కుర్వన్, వ్రణం పాలయేత్-రక్షేత్| తథా స్నిగ్ధాదీనాం కథాశ్చిత్తప్రియా ఆకర్ణయన్ రోగముక్తయే విహితాశోఽహ్నాయ వ్రణమపోహతి|

Adhikarana tRutIye divase prakShAlanAdikam dvitIye prakShAlanAdiniShedhaH niShedhAtikrame doShaH (43-44) · Śloka 44

| తృతీయేఽహ్ని పునః కుర్యాద్వ్రణకర్మ చ పూర్వవత్||43|| ప్రక్షాలనాది, దివసే ద్వితీయే నాచరేత్తథా| తీవ్రవ్యథో విగ్రథితశ్చిరాత్సంరోహతి వ్రణః||44||

స0-తృతీయే చ దివసే పునరపి ప్రక్షాలనాది కర్మ పూర్వవత్పూర్వేణ వ్రణకర్మణా తుల్యం, కుర్యాత్| ద్వితీయే తు దివసే ప్రక్షాలనాది నాచరేత్| కిమిత్యాహ-తథేత్యాది| తథా-తేన ప్రకారేణ, వ్రణస్తీవ్రవ్యథః సంపద్యతే| తథా, విగ్రథితః-స ప్రదేశో బహుభిర్గ్రంథిభిర్యుక్తః స్యాత్| తథా, వ్రణాశ్చిరాత్-చిరేణ కాలేన, సంరోహతి-సంరోహం యాతి రూఢః సంపద్యతే|

Adhikarana snigdhAdivikeshikAyAH kalkasya ca niShedhaH (45) · Śloka 45

స్నిగ్ధాం రూక్షాం శ్లథాం గాఢాం దుర్న్యస్తాం చ వికేశికాం| వ్రణే న దద్యాత్కల్కం వా|45|

స0-వ్రణే-వ్రణాఖ్యే ఆధారే, స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తం వికేశికాంవ్రణాంతఃప్రవేశయోగ్యాం వర్తిం, న దద్యాత్| శ్లథాం-శిథిలాం, గాఢాం-నిబిడాం, దుర్న్యస్తాం-విషమన్యస్తాం| అత్ర చాతిశబ్దోఽర్థవశాద్గమ్యమానో బోధ్యః| అత ఏవ సంగ్రహే స్పష్టం కృత్వోవాచ (సూ.అ. 38)- {"అతిస్నిగ్ధరూక్షమతిశ్లథమతిగాఢం| } అతిస్నేహాత్క్లేదః|" ఇతి| కల్కం వా-కల్కమప్యతిస్నిగ్ధాదిగుణయుక్తం వ్రణే న యోజయేత్| పిష్టమౌషధం ద్రవాప్లుతం కల్క ఇత్యుచ్యతే (హృ.క.అ.6|10)| కిమితి స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తాం వివేశికాం కల్కం వా న దద్యాత్ ? ఇత్యాహ-

Adhikarana niShedhAtikrame doShaH (45-47) · Śloka 47

| స్నేహాత్క్లేదో వివర్ద్ధతే||45|| మాంసచ్ఛ్హేదోఽతిరుగ్రౌక్ష్యాద్వరణం శోణితాగమః| శ్లథాతిగాఢదుర్న్యాసైర్వ్రణవర్త్మావఘర్షణం||46|| ఘ్|47|

స0-యతోఽతిస్నేహాత్ క్లేదవృద్ధిః| అతరూక్షత్వాచ్చ మాంసచ్ఛ్హేదోఽతివ్యథా చ, తథా విదారణం రక్తస్రావశ్చ| శ్లథాదిగుణయుక్తేన చ వ్రణమార్గస్యావఘర్షణం స్యాత్| వికేశికా వ్రణే కస్మాద్ధీయతే ? ఇత్యాహ-

Adhikarana vikeshikAyA guNaH (47) · Śloka 47

సపూతిమాంసం సోత్సంగం సగతిం పూయగర్భిణం| వ్రణం విశోధయేచ్ఛీఘ్రం స్థితా హ్యంతర్వికేశికా||47||

స0-వికేశికా వ్రణాంతరే స్థితా పూత్యాదియుక్తం వ్రణం విశోధయేత్| అతోఽసౌ యోజ్యా| కీదృగ్వ్రణం ? పూతియుక్తమాంసం, సోత్సంగం-ఉన్నతం, పూయాదిభక్షితమాంసాదిప్రదేశః శూన్యో దేహస్య గతిరుచ్యతే, {సగతిం-} గతియుక్తం, పూయశ్చాసౌ గర్భశ్చ, స విద్యతే యస్య స పూయగర్భీ తం చ|

Adhikarana apakvapATane cikitsA (48) · Śloka 48

వ్యమ్లం తు పాటితం శోఫం పాచనైః సముపాచరేత్| భోజనైరుపనాహైశ్చ నాతివ్రణవిరోధిభిః||48||

స0-వ్యమ్లం-విదగ్ధం పక్వాపక్వం వ్రణం, పక్వమిత్యజ్ఞానాత్ పాటితం| తథావిధిం శ్వయథుం పాచనైరన్నపానైస్తథావిధైశ్చోపనాహైః-సాత్వణకిణ్వాదికల్పితైః, ఉపాచరేత్| న చ సర్వైరేవావిశేషేణ పాచనైరుపాచరేదిత్యాహ-నాతీత్యాది| వ్రణాతివిరోధీని యాని శ్వయథుపాచనాని-అమ్లకటుకతీక్ష్ణోష్ణలవణప్రాయాణి ద్రవ్యాణి తథైవంప్రాయాణి భోజనాని, న తైరుపాచరేత్| అపి తు కించిదేవ వ్రణవిరోధీని యాని తైరుచితైరుపక్రమేదితి బోధ్యం, నాతిశబ్దప్రయోగాత్|

Adhikarana sIvanasya viShayaH (49-51) · Śloka 51

సద్యః సద్యోవ్రణాన్ సీవ్యేద్వివృతానభిఘాతజాన్| మేదోజాల్లిఖితాన్ గ్రంథీన్ హ్రస్వాః పాలీశ్చ కర్ణయోః||49|| శిరోక్షికూటనాసౌష్ఠగండకర్ణోరుబాహుషు| గ్రీవాలలాటముష్కస్ఫిఙ్మేఢ్రపాయూదరాదిషు||50|| గంభీరేషు ప్రదేశేషు మాంసలేష్వచలేషు చ| |51|

స0-సద్యోవ్రణానభిఘాతజాన్ వివృతాన్-విస్తీర్ణముఖాన్, సద్యః-తత్క్షణాదేవ, సీవ్యేత్| సంకుచితవదనాస్తు తే న సీవ్యాః| అభిఘాతాజ్జన్మ యేషాం తానేవం| సద్యోవ్రణానితి సద్యోగ్రహణమభిఘాతజేష్వపి చిరకాలస్థితేషు నాయం విధిరితి ద్యోతయతి| మేదోజాన్ గ్రంథీన్ లిఖితాన్-శస్త్రలిఖితాన్, సూచ్యా సీవ్యేత్| కర్ణయోశ్చ హ్రఖాః పాలీర్లిఖితాః సీవ్యేత్| శిరోక్షిప్రభృతిషు ప్రదేశేషు ప్రభూతమాంసేష్వచలేషు చ స్థితాన్ వ్రణాన్ సీవ్యేత్|

Adhikarana sIvanAviShayaH (51-52) · Śloka 52

| న తు వంక్షణకక్షాదావల్పమాంసే చలే వ్రణాన్||51|| వాయునిర్వాహిణాః శల్యగర్భాన్ క్షారవిషాగ్నిజాన్| |52|

స0-వంక్షణాదిస్థితానాం వ్రణానాం గంభీరాదిప్రదేశత్వాత్సీవనం ప్రాప్తం తన్నిషిధ్యతే| మాంసలేషు స్థిరేషు చ వ్రణాన్ సీవ్యేదిత్యుక్త్యైవాల్పమాంసే చలే స్థానే వ్రణాన్న సీవ్యేదిత్యర్థే లబ్ధే, అల్పమాంసాంశ్చలాంశ్చ వ్రణాన్ న సీవ్యేదితి వచనమతిశయార్థం| జాతుచిదభిఘాతజాన్ వివృతానప్యేవంవిధాన్ వ్రణాన్ న సీవ్యేదితి గమయతి| తథా, వాయుం నిర్వహంతి-నిఃశ్వసంతి, తాన్ వాయునిర్వాహిణో న సీవ్యేత్| తథా శల్యం గర్భే యేషాం తాన్ శల్యగర్భాన్, తథా క్షారవిషాగ్నిభ్యో జాతాన్ వ్రణాన్ న సీవ్యేత్| సీవనాత్పూర్వం యత్క్రియతే తద్దర్శయతి-

Adhikarana sIvanasya vidhiH (52-54) · Śloka 54

| సీవ్యేచ్చలాస్థిశుష్కాస్రతృణరోమాపనీయ తు||52|| ప్రలంబి మాంసం విచ్ఛిన్నం నివేశ్య స్వనివేశనే| సంధ్యస్థి చ స్థితే రక్తే స్నాయ్వా సూత్రేణ వల్కలైః||53|| సీవ్యేన్న దూరే నాసన్నే గృహ్ణన్నాల్పం న వా బహు| |54|

స0-స్థానాచ్చలితమస్థ్యపనీయ-నిరస్య, తథా శుష్కరక్తం తృణాని రోమాణి చాపాస్య, తథా శస్త్రాదినా ప్రకర్షేణ లంబి వ్రణే యద్విద్యతే మాంసం తత్ స్వనివేశనే-ఆత్మీయే స్థానే, నివేశ్య-సంస్థాప్య, తథా సంధ్యస్థి స్వే స్థానే సంస్థాప్య, స్థితే రక్తే అస్త్రవద్రూపత్వం ప్రాప్తే సతి, వ్రణం సీవ్యేత్| కేన ? స్నాయ్వాదినా, తథా వల్కలైః| వల్కలాని-శణాశ్మంతకాదిత్వగుద్భవాని, తైః| కథం సీవ్యేత్ ? న దూరే-న విప్రకృష్టే, న చాసన్నే-నాతినికటే నాల్పం వ్రణాంశం న చ బహు గృహ్ణన్|

Adhikarana sIvanAnantaraM kartavyam (54-55) · Śloka 55

| సాంత్వయిత్వా తతశ్చార్తం వ్రణే మధుఘృతద్రుతైః||54|| అంజనక్షౌ మజమషీఫలినీశల్లకీఫలైః| సరోధ్రమధుకైర్దిగ్ధే యుంజ్యాద్బంధాది పూర్వవత్||55||

స0-తతః-తస్మాత్సీవనాదనంతరం, ఆతురం సాంత్వయిత్వా- సమాశ్వాస్య శీతాంబుస్పర్శవ్యజనాదిభిః, అనంతరముక్తైర్లిప్తే వ్రణే సతి| కైః ? అంజనాదిభిః| కింభూతైః ? మధుఘృతాభ్యాం ద్రుతైః-ఆలోడితైః| పూర్వవద్బంధాది యుంజ్యాత్,- తృతీయాంతాద్వతిః, పూర్వోద్దిష్టేన కర్మణా తుల్యం కషాయక్షాలనాది కవలికాదికం చ యోజ్యమిత్యర్థః|

Adhikarana shuShkaM vraNamArdaM kRutvA sIvyet (56) · Śloka 56

వ్రణే నిఃశోణితౌష్ఠో యః కించిదేవావలిఖ్య తం| సంజాతరుధిరం సీవ్యేత్సంధానం హ్యస్య శోణితం||56||

స0-అవిద్యమానశోణితౌ ఓష్టౌ-పార్శ్వౌ, యస్య తమేవంభూతం వ్రణం కించిదేవ-ఈషన్మాత్రమేవ శస్త్రేణావలిఖ్య, తం సంజాతరుధిరం సంతం సీవ్యేత్, న త్వేవమేవ| యస్మాదస్య-వ్రణస్య, సంధానం శోణితమేవ|

Adhikarana bandhanasya sAdhanAni (57-59) · Śloka 59

బంధనాని తు దేశాదీన్ వీక్ష్య యుంజీత తేషు చ| ఆవికాజినకౌశేయముష్ణం, క్షౌ మం తు శీతలం||57|| శీతోష్ణం తూలసంతానకార్పాసస్నాయువల్కజం| తామ్రాయస్త్రపుసీసాని వ్రణే మేదఃకఫాధికే||58|| భంగే చ యుంజ్యాత్ఫలకం చర్మవల్కకుశాది చ| |59|

స0-బధ్యతే వ్రణ ఏభిరితి బంధనాని,- ఆవికాజినాదీని, తేషు-వ్రణేషు, దేశకాలసాత్మ్యాదీన్ వీక్ష్య-నిరూప్య, యథాయోగమావికాద్యన్యతమం యుంజ్యాత్| తేషాం చ బంధనానాం స్వరూపమాహ-ఆవికేత్యాది| అవిరేవావికః, తస్యేదమావికం| "అవేః కః" ఇతి కః, "తస్యేదం" ఇత్యణ్| అజినం-చర్మ| కోశాత్సంభూతం-కౌశేయం| "కోషాఢ్ఢఞ్" ఇతి ఢఞ్| ఆవికాదికం బంధనత్రయముష్ణం-ఉష్ణవీర్యం| క్షౌ మం తు బంధనం శీతలం-శీతవీర్యం| తూలసంతానాదిజం శీతోష్ణం-ఉభయస్వభావం| తూలం శాల్మల్యాదిజం తస్య సంతానః-సంతతిః సూత్రరూపతా, తేన నిష్పాదితం| మేదఃకఫాధికే వ్రణే తామ్రాదీని బంధనార్థం యుంజ్యాత్| భంగే-అస్థిభంగే| న కేవలం తామ్రాదీని మేదఃకఫాధికే వ్రణే యుంజయాత్, యావచ్చశబ్దాత్తాని భంగేఽపి యుంజ్యాత్| న చ కేవలం భంగే తామ్రాదీని యుంజ్యాత్, యావత్ఫలకాది చ యుంజ్యాత్| కుశాశబ్దేన వంశాదికంబికోచ్యతే| అధునా బంధప్రకారాన్నిర్దిశతి-

Adhikarana bandhanaprakArAH (59-61) · Śloka 61

స్వనామానుగతాకారా బంధాస్తు దశ పంచ చ||59|| కోశస్వస్తికముత్తోలీచీనదామానువేల్లితం| ఖట్వావిబంధస్థగికావితానోత్సంగతోష్ఫణాః||60|| యమకం మండలాఖ్యం చ పంచాంగీ చేతి యోజయేత్| (విదధ్యాత్తేషు తేష్వేవ కోశమంగులిపర్వసు| స్వస్తికం కర్ణకక్షాదిస్తనేషూక్తం చ సంధిషు||1|| ముత్తోలీం మేఢ్రగ్రీవాదౌ యుంజ్యాచ్చీనమపాంగయోః| సంబాధేఽఙే తథా దామ, శాఖాస్వేవానువేల్లితం||2|| ఖట్టాం గండే హనౌ శంఖే, విబంధం పృష్ఠకోదరే| అంగుష్ఠాంగులిమేఢ్రాగ్రే స్థగికామంత్రవృద్ధిషు||3|| వితానం పృథులాంగాదౌ తథా శిరసి చేరయేత్| విలంబిని తథోత్సంగం, నాసౌష్ఠచిబుకాదిషు||4|| గోష్ఫణం సంధిషు తథా, యమకం యమికే వ్రణే| వృత్తేఽంఘే మండలాఖ్యం, చ పంచాంగీ చోర్ధ్వజత్రుషు||5|| ) యో యత్ర సునివిష్టః స్యాత్తం తేషాం తత్రే బుద్ధిమాన్||61||

స0-స్వం చ తన్నామ చ స్వనామ, తేనానుగతః-అనుబద్ధః, ఆకారః-సంస్థానవిశేషో, యేషాం తే పంచదశ బంధా వక్ష్యమాణాః| తుశబ్దోఽవధారణార్థః| అర్థాత్ పంచదశైవేతి, న న్యూనాః| కోశాదయః పంచాంగ్యంతాః| తేషాం-బంధానాం మధ్యే, యో-బంధవిశేషో, యత్ర-యస్మిందేహదేశే, సునివిష్టో భవేత్, తం-బంధం కోశాదికం, తత్ర-తస్మిందేశే, యోజయేత్| తత్ర కోశోఽంగులీపర్వసు చర్మాదికృతః| స్వస్తికం సంధికూర్చభ్రూస్తనాంతరక్షాక్షికపోలకర్ణేషు| ముత్తోలీ గ్రీవామేఢ్రయోః| చీనమపాంగయోః| దామ సంబాధేఽంగే వంక్షణాదౌ| అనువేల్లితం శాఖాసు| ఖట్వా హనుసంధిగండేషు| విబంధముదరోరుపృష్ఠేషు| స్థగికాఽంగుష్ఠాంగులీమఢ్రాంత్రమూత్రవృద్ధిషు| వితానం మూర్ద్ధాదౌ పృథులేఽంగే| ఉత్సంగమంగవిశేషే లంబిని బాహ్వాదౌ| గోష్ఫణం నాసౌష్ఠచిబుకసక్థిషు| యమకం యమలవ్రణయోః| మండలం వృత్తేఽంగే| పంచాంగీ జత్రూర్ధ్వమితి యోజనా కార్యా| సంప్రత్యేషాం బంధానాం గాఢశిథిలాదిబంధత్వం దేశాద్యనురోధాన్నిరూపయతి-

Adhikarana pradeshavisheSheNa bandhanavisheShaH (62-66) · Śloka 66

బధ్నీయాద్గాఢమూరుస్ఫిక్కక్షావంక్షణమూర్ధసు| శాఖావదనకర్ణారఃపృష్ఠపార్శ్వగలోదరే||62|| సమం మేహనముష్కే చ, నేత్రే సంధిషు చ శ్లథం| బధ్నీయాచ్ఛ్హిథిలస్థానే వాతశ్లేష్మోద్భవే సమం||63|| గాఢమేవ సమస్థానే, భృశం గాఢం తదాశయే| శీతే వసంతేఽపి చ తౌ మోక్షణీయౌ త్ర్యహాత్ర్యహాత్||64|| పిత్తరక్తోత్థయోర్బంధో గాఢస్థానే సమో మతః| సమస్థానే శ్లథో, నైవ శిథిలస్యాశయే తథా||65|| సాయంప్రాతస్తయోర్మోక్షో గ్రీష్మే శరది చేష్యతే| |66|

స0-ఊరుస్ఫిగాదిషు దేశేషు గాఢం బంధం బధ్నీయాత్, న తు శ్లథం| శాఖావదనాదిషు సమం బంధం బధ్నీయాత్| చశబ్దాన్మేహనే ముష్కయోశ్చ సమమేవ| నేత్రే-నయనే, తథాఽస్థిసంధిషు శిథిలం బంధం బధ్నీయాత్| శిథిలస్థానే శిథిలో బంధ ఉపదిష్టః తత్ర స్థానే యౌ వ్రణౌ వాతశ్లేష్మోద్భవౌ తౌ సమం కృత్వా బధ్నీయాత్, న గాఢం న శిథిలం| సమస్థానే సమో బంధ ఉపదిష్టః, తత్ర స్థానే వాతశ్లేష్మోద్భవౌ వ్రణౌ గాఢమేవ బధ్నీయాత్| భృశమిత్యాది| తదిత్యనేన గాఢాశయః పరామృశ్యతే| గాఢబంధోద్దిష్టే స్థానే వాతశ్లేష్మోద్భవౌ వ్రణౌ భృశం-సుతరాం, గాఢం బధ్నీయాత్| తౌ-వాతశ్లేష్మోద్భవౌ వ్రణౌ, శీతే-హేమంతశిశిరాఖ్యే కాలే, వసంతే చ త్ర్యహాత్త్ర్యహాత్-త్రిదినం త్రిదినమంతరీకృత్య, మోక్షణియౌ-మోక్షణార్హౌ భవతః| పిత్తరక్తోత్థయోర్వ్రణయోర్గాఢబంధస్థానే సమో బంధో మతః, న శిథిలః| సమస్థానే యత్ర సమో బంధః ఉపదిష్టః శాఖావదనాదౌ, తత్రస్థయోః పిత్తరక్తోత్థయోర్వ్రణయోః శిథిలో బంధః కార్యః| శిథిలస్య బంధస్యాశయే యత్ర శిథిలో బంధః కార్య ఇత్యుక్తం, తత్ర నైవ బంధః కార్య ఇతి| ఏవకారోఽవధారణార్థః కృతః| తయోః-పిత్తరక్తోత్థయోః, సాయంప్రాతర్ద్వౌ కాలౌ మోక్ష ఇష్యతే| గ్రీష్మే శరది చాన్యదోషోత్థవ్రణస్యాపి సాయంప్రాతర్మోక్ష ఇష్యతే| న తు బంధేన వినా వ్రణో ధార్య ఇత్యాహ-

Adhikarana bandhAkaraNe doShaH (66-67) · Śloka 67

| అబద్ధో దంశమశకశీతవాతాదిపీడితః||66|| దుష్టిభవేచ్చిరం చాత్ర న తిష్ఠేత్స్నేహభేషజం| కృచ్ఛ్హ్రేణ శుద్ధిం రూఢిం వా యాతి రూఢో వివర్ణతాం||67||

స0-అబద్ధో వ్రణో దంశాదిభిః పీడితో-వ్యథితః, తథాఽఽదిశబ్దాత్ రజోధూమాదిభిశ్చ వ్యథితః, అదుష్టోఽపి దుష్టీభవతి| అత్ర చ-వ్రణే, బంధమంతరేణ వ్రణఘ్నః స్నేహ ఉపయోజితో భేషజం చోపయోజితం చిరం న తిష్ఠేత్| బంధం చ వినా సమ్యగుపచర్యమాణోఽపి వ్రణః కష్టేన శుద్ధిం యాతి| రూఢిం చ కృచ్ఛ్హ్రేణ యాతి| రూఢోఽపి సన్ వివర్ణతాం యాతి, న శరీరవర్ణతాం| ఇత్యబంధనాద్దోషాః| ఇదానీం బంధనాద్గుణానాహ-

Adhikarana bandhakaraNe guNaH (68-70) · Śloka 70

బద్ధస్తు చూర్ణితో భగ్నో విశ్లష్టః పాటితోఽపి వా| ఛ్హిన్నస్నాయుసిరోఽప్యాశు సుఖం సంరోహతి వ్రణః||68|| ఉత్థానశయనాద్యాసు సర్వేహాసు న పీడ్యతే| ఉద్వృత్తౌష్ఠః సముత్సన్నో విషమః కఠినోఽతిరుక్||69|| సమో మృదురరుక్ శీఘ్రం వ్రణః శుధ్యతి రోహతి| |70|

స0-తురవధారణే| బద్ధ ఏవ వ్రణో బంధమాహాత్మ్యాత్, చూర్ణితః-అస్థిసమాశ్రితో వ్రణః, తథా భగ్నః-అస్థిసమాశ్రిత ఏవ వ్రణః, తథా విశ్లష్టః-సంధిస్థానాదన్యస్థానగతో వ్రణో నేత్రాదిస్థః, తథా పాటితః-సర్వదేశస్థితోఽపి, తథా ఛ్హిన్నస్నాయుసిరోఽప్యాశు వ్రణః సుఖం సమ్యగ్రోహతి| తథోత్థానశయనాద్యాసు సర్వాస్వీహాసు-చేష్టాసు, న పీడ్యతే-న వ్యథతే| ఊర్ధ్వం వృత్తౌ-వర్తులౌ, ఓష్ఠౌ యస్య స ఉద్వృత్తౌష్ఠః, న సమః| తథా, సముత్సన్నః-సమాంతాదుచ్ఛ్హూనరూపో యో వ్రణో న సమః| తథా, విషమః ఉద్వృత్తౌష్ఠసముత్సన్నాభ్యాం వ్యతిరిక్తో విషమసంస్థానః| తథా, కఠినో-యో వ్రణో న మృదుః| తథా, అతిరుక్ చ యో వ్రణః| స సర్వ ఉద్వృత్తౌష్ఠాదిః పంచప్రకారోఽపి బంధమాహాత్మ్యాత్ అశుభరూపతాం హిత్వా వ్రణః { సమో మృదురరుక్ చ భవతి, తథా } శీఘ్రం శుద్ధిం యాతి రోహతి| నను, ఉద్వృత్తౌష్ఠసముత్సన్నావపి విషమకఠినశబ్దేనైవ (బ్దాభ్యామేవ) గ్రహీష్యేతే, కిమేతాభ్యాముపాత్తాభ్యాం ? అస్త్యేవైతత్| కింత్వనయోః పృథఙ్నిర్దేశేనాతిదుశ్చికిత్స్యతరత్వం గమయతి|

Adhikarana vraNavisheShe lepasya patrAcCAdanam (70-72) · Śloka 72

| స్థిరాణామల్పమాంసానాం రౌక్ష్యాదనుపరోహతాం||70|| ప్రచ్ఛ్హాద్యమౌషధం పత్రైర్యథాదోషం యథర్తు చ| అజీర్ణతరుణాచ్ఛ్హిద్రైః సమంతాత్సునివేశితైః||71|| ధౌతైరకర్కశైః క్షీరిభూర్జార్జునకదంబజైః| |72|

స0-స్థిరాణాం వ్రణానాం దీర్ఘకాలానుషంగిణాం, తథాఽల్పమాంసానాం-అనుపచితపలలానాం, అత ఏవ హేతోః, తథా రౌక్ష్యాదనుపరోహతాం-రూఢిమగచ్ఛతాం, ఔషధం-కల్కస్నేహాదికం యదుపయుజ్యతే, తత్ పత్రైః క్షీరిభూర్జార్జునకదంబజైః ప్రచ్ఛ్హద్యం-స్థగితవ్యం| యథాదోషం-దోషానతిక్రమేణ, యథర్తు-ఋత్వనతిక్రమేణ చ, తద్వశాద్యథాయోగం| యథా-వాతవ్రణే శీతతా స్నిగ్ధోష్ణైః పత్రైః, పిత్తవ్రణే ఘర్మకాలే శీతస్వభావైః, కఫవ్రణే ఉష్ణకాలే రూక్షోష్ణప్రాయైః ఏవం చ ప్రావృషి కాలే మిశ్రదోషే చ కల్పనీయం| కింభూతైః పత్రైః ? అజీర్ణాని-అజర్జరాణి, తరుణాని-ప్రత్యగ్రాణి, అచ్ఛ్హిద్రాణి-ఛ్హిద్రరహితాని, తైరజీర్ణతరుణాచ్ఛ్హిద్రైః| తథా, సమంతాత్-సర్వతః సుష్ఠు నివేశితైః| తథా, ధౌతైః-జలాదినా నిర్మలీకృతైః| తథా, అకర్కశైః-అకఠినైః|

Adhikarana vraNavisheShe bandhananiShedhaH (72-74) · Śloka 74

| కుష్ఠినామగ్నిదగ్ధానాం పిటికామధుమేహినాం||72|| కర్ణికాశ్చోందురువిషే క్షారదగ్ధా విషాన్వితాః| బంధనీయా న మాంస్పాకే గుదపాకే చ దారుణే||73|| శీర్యమాణాః సరుగ్దాహాః శోఫావస్థావిసర్పిణః| |74|

స0-కుష్ఠ్యాదీనాం యే వ్రణాస్తే న బంధనీయాః| తథా, ఉందురువిషే యాః కర్ణికాః కోఠరూపాః, తాశ్చ న బంధనీయాః| తథా, క్షారదగ్ధా యే వ్రణాస్తథా విషదగ్ధా యే వ్రణాస్తే చ న బంధనీయాః| తథా, మాంస్పాకే వ్రణాస్తథా దారుణే చ గుదపాకే-న గుదపాకమాత్రే, వ్రణాస్తే చ న బంధనీయాః| మాంస్పాక ఇతి "మాంసస్య పచియుడ్ఘఞోః" ఇత్యలోపః| తథా, శీర్యమాణాః-శదనావస్థాం భజమానాః, తథా సరుగ్దాహాః తథా శోఫావస్థాః-అనేకావస్థా భజంతోఽపి యే శోఫావస్థావస్థితాః, తథా విసర్పిణో-విసర్పావస్థాస్థితాః తే చ న బంధనీయాః| ఇదానీం సకృమీణాం వ్రణానాం చికిత్సామాహ-

Adhikarana vraNe kRumipratIkAraH (74-77) · Śloka 77

| అరక్షయా వ్రణే యస్మిన్ మక్షికా నిక్షిపేత్కృమీన్||74|| తే భక్షయంతః కుర్వంతి రుజాశోఫాస్రసంస్రవాన్| సురసాదిం ప్రయుంజీత తత్ర ధావనపూరణే||75|| సప్తపర్ణకరంజార్కనింబరాజాదనత్వచః| గోమూత్రకల్కితో లేపః సేకః క్షారాంబునా హితః||76|| ప్రచ్ఛ్హాద్య మాంసపేశ్యా వా వ్రణం తానాశు నిర్హరేత్| |77|

స0-అరక్షయా-అపాలనేన. యస్మిన్ వ్రణే మక్షికా కృమీన్నిక్షిపేత్| తే-తత్రస్థాః కృమయో, వ్రణం భక్షయంతో రుజాదీన్ కుర్వంతి| తత్ర-సకృమౌ వ్రణే, సురసాదిగణం ధావనపూరణే-తన్నిమిత్తం, ప్రయుంజీత| ధావనం చ పూరణం చ తస్మిన్| తథా తస్మిన్వ్రణే సప్తపర్ణాదీనాం త్వచో గోమూత్రకల్కితాః-పిష్టాః, లేపో హితః| తథా, క్షారాంబునా సేకో హితః| అథవా మాంసపేశ్యా వ్రణం ప్రచ్ఛ్హద్య, తాన్-కృమీన్, ఆశు నిర్హరేత్|

Adhikarana ashuddhasya ropaNaniShedhaH (77-78) · Śloka 78

| న చైనం త్వరమాణోఽంతః సదోషముపరోహయేత్||77|| సోఽల్పేనాప్యపచారేణ భూయో వికురుతే యతః| |78|

స0-న చైనం-వ్రణమంతః సదోషం త్వరమాణో వైద్య ఉపరోహయేత్| కస్మాత్ ? ఇత్యాహ-స ఇత్యాతి| యతో-యస్మాత్, సః-అంతః స్థితదోషో వ్రణో, రూఢోఽపి భూయః-పునః, స్తోకేనాప్యపచారేణ వికృతిం యాతి|

Adhikarana rUDhavraNasya saptamAsAvadhirniyamaH (78-79) · Śloka 79

| రూఢేఽప్యజీర్ణవ్యాయామవ్యవాయాదీన్ వివర్జయేత్||78|| హర్షం క్రోధం భయం చాపి యావదాస్థైర్యసంభవాత్| ఆదరేణానువర్త్యోఽయం మాసాన్ షట్ సప్త వా విధిః||79||

స0-రూఢేఽపి సత్యజీర్ణాదీన్ వివర్జయేత్| { స్థైర్యం యావత్ హర్షాదీన్ వర్జయేత్| } అయం-అజీర్ణవ్యాయామవ్యవాయాదిపరివర్జనలక్షణో, విధిః షట్ సప్త వా మాసాన్ ఆదరేణ-యత్నవతా, అనువర్త్యః-అనుష్ఠాతవ్యః|

Adhikarana anuktaM svayamUhanIyam (29) · Śloka 29

ఉత్పద్యమానాసు చ తాసు తాసు వార్తాసు దోషాదిబలానుసారీ| తైస్తైరుపాయైః ప్రయతశ్చికిత్సే దాలోచయన్ విస్తరముత్తరోక్తం||80|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రకర్మవిధిర్నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః||29||

స0- యథా,- మక్షికాభిః కృమినిక్షేపాత్ కృమిప్రాబల్యే జాతే చికిత్సా విహితా| తథా, అన్యాస్వపి తాసు తాసు వార్తాసు అవస్థాస్వనిర్దిష్టస్వరూపాభిధానాసు, ఉత్పద్యమానాసు, తైస్తైః- ఉక్తానుక్తైః, ఉపాయైః- సాధనైః, చికిత్సేద్వైద్యః| కింభూతో వైద్యః ? దోషాదిబలానుసారీ,-దోషాదీనాం బలం దోషాదిబలం, ఆదిశబ్దాద్దేశకాలాదయో గృహ్యంతే, తదనుసరత్యేవంవిదో యో వైద్యః సః| తథా, ప్రయతి-యత్నపరః| తథా, ఉత్తరే- ఉత్తరతంత్రే వ్రణభంగవిధానే, ఉక్తం-నిర్దిష్టం, విస్తరమాలోచయన్-నిరూపయన్, న తు యదృచ్ఛయేతి భావః| ఇంద్రవజ్రావృత్తం| ఇతి శ్రీమృకాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రకర్మవిధిర్నామైకోనత్రింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 29||