15. śōdhanādigaṇasaṅgrahōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ద్వివిధోపక్రమణీయాధ్యాయాదనంతరం శోధనాదిగణసఙ్హ్గ్రహాధ్యాయారంభః| యతో దోషోపక్రమణీయే ద్వివిధోపక్రమణీయే చ నానావిధా ఉపక్రమా అభిహితాః | తే చ మదనమధుకాదిభేషజాశ్రయాః, అతస్తాని శోధనాద్యుపయోగీని సర్వోపక్రమాధికారీణి సంజిఘృక్షురధ్యాయమిమమారేభే-

Adhikarana SodhanAdigaNasa~ggrahodhyAyaH (2) · Śloka 2

యతో దోషోపక్రమణీయే ద్వివిధోపక్రమణీయే చ నానావిధా ఉపక్రమా అభిహితాః, తే చ మదనమధుకాదిభేషజాశ్రయాః, అతస్తాని శోధనాద్యుపయోగీని సర్వోపక్రమాధికారీణి సంజిఘృక్షురధ్యాయమిమమారేభే - - - - అథాతఃశోధనాదిగణసంగ్రహమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-శోధనం-శోధనరూపో ద్రవ్యగణః, ఆదిర్యేషాం త ఏవం| ఆది శబ్దేన వాతహరాదిగణపరిగ్రహః| తేషాం సంగ్రహో యస్మిన్నధ్యాయే స శోధనాదిగణసంగ్రహః, తం శోధనాదిగణసంగ్రహసంజ్ఞమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| గణః-సమూహః| విక్షిప్తానాం పదార్థానామేకత్ర రాశీకరణం-సంగ్రహః| తత్ర శోధనగణస్య సర్వదోషవిజయిత్వేన ప్రాధాన్యాత్ పూర్వముపన్యాసః|

Adhikarana vamanagaNaH (1) · Śloka 1

శోధనం చతుర్విధం,- వమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనద్రవ్యభేదేన| తత్రాపి వమనస్యౌషధగణం తావత్పూర్వం వక్తి - - - - మదనమధుకలంబానింబబింబీవిశాలా- త్రపుసకుటజమూర్వాదేవదాలీకృమిఘ్నం| విదులదహనచిత్రాః కోశవత్యౌ కరంజః కణలవణవచైలాసర్షపాశ్ర్ఛర్దనాని||1||

స0-మదనం-రాఠః| మధుకం-మధుయష్టికా| లంబా-తుంబీ దీర్ఘతిక్తాఽలాబుసంజ్ఞా| నింబః-పిచమందః| బింబీ-గోహ్లా, ఓష్ఠోపమఫలసంజ్ఞా| విశాలా-ఇంద్రవారుణీ| త్రపుసం-తిక్తత్రపుసం వ్రేద్యం, తస్య వమనయోగ్యత్వాత్| కుటజం-వత్సకం| మూర్వా-పీలుపర్ణీ| దేవదాలీ-గరాగరీ| కృమిఘ్నం-విడంగం| విదులో-జలవేతసః| దహనః-చిత్రకః| చిత్రా-మూషికపర్ణీ| కోశవత్యౌ-ఘంటాలికే, ఏకా ధామార్గవో ద్వితీయా రాజకోశాతకీ| కరంజో-నక్తమాలః| కణా-కృష్ణా| లవణం-సైంధవం| వచా-గోలోమీ| ఏలా-త్రుటీః| సర్షపో-రక్షోఘ్నః| ఏతాని మదనాదీని ఛర్దనాని-ఛర్దికరాణి| "వసుమునివిరతిశ్చేన్మాలినీ నౌ మయోః యః|" అత్ర చ మదనవిశాలాత్రపుసకుటజవిడంగైలాసర్షపాణాం ఫలాని వమనక్రంతి| మధుకవిదులచిత్రకదంతీవచానాం తు మూలాని| రోధ్రసువర్ణక్షీరీకంపిల్లానాం త్వచః| శేషాణాం ఫలపత్రపుష్పాణి వేదితవ్యానీతి|

Adhikarana virecanagaNaH (2) · Śloka 2

నికుంభకుంభత్రిఫలాగవాక్షీ- స్రుక్శంఖినీనీలినితిల్వకాని| శమ్యాకకంపిల్లకహేమదుగ్ధా దుగ్ధం చ మూత్రం చ విరేచనాని||2||

స0-నికుంభో-దంతీ| కుంభః-త్రివృత్| త్రిఫలా-వరా| గవాక్షీ-విశాలా, ద్వితీయేంద్రవారుణీ| స్రుక్-గుడా| శంఖినీ-యవతిక్తా| నీలినీ-నీలపుష్పా, భారవాహీసంజ్ఞా| తిల్వకో-రోధ్రః| శమ్యాకః-కర్ణికారః| కంపిల్లకో-రంజనకః| హేమదుగ్ధా-కనకక్షీరీ| దుగ్ధం-క్షీరం| మూత్రం-ప్రసిద్ధం| నికుంభాదీన్యేతాని విరేచనాని| ఉపజాతిర్వృత్తం|

Adhikarana nirUhagaNaH (3) · Śloka 3

మదనకుటజకుష్ఠదేవదాలీ- మధుకవచాదశమూలదారురాస్నాః| యవమిశికృతవేధనం కులత్థా మధు లవణం త్రివృతా నిరూహణాని||3||

స0-మదనం-మదనఫలం| కుటజం-వత్సకత్వక్| కుష్ఠం-గదనామ| దారు-దేవదారుః| రాస్నా-యుక్తరసా| మిశిః-శతపుష్పా| కృతవేధనం-ధామార్గవః| కులత్థాః-ప్రసిద్ధాః| ఏతాని నిరూహణాని-నిరూహణసాధనాని| "భవతి జగతి నౌ తతః పరౌ ర్యౌ నజసహితైర్జరగైశ్చ పుష్పితాగ్రా|"

Adhikarana nAvanagaNaH (4) · Śloka 4

వేల్లాపామార్గవ్యోషదార్వీసురాలా బీజం శైరీషం బార్హతం శైగ్రవం చ| సారో మాధూకః సైంధవం తార్క్ష్యశైలం త్రుట్యౌ పృథ్వీకా శోధయంత్యుత్తమాంగం||4||

స0-వేల్లం-విడంగం| అపామార్గః-ప్రత్యుక్పుష్పీ| వ్యోషం-త్రికటుకం| దార్వీ-పీతద్రుః| సురాలా-శ్రేష్ఠసర్జరసః| శైరీశం-శిరీషబీజం| బార్హతం-బృహతీబీజం| శైగ్రవం-శిగ్రుబీజం| సారో మాధూకో-మధూకపుష్పసారః| సైంధవం-సింధూత్థం| తార్క్ష్యశైలం-శుష్కరసాంజనం| త్రుట్యౌ-సూక్ష్మైలా స్థూలైలా చ| పృథ్వీకా-హింగుపత్రీ| ఏతాన్యుత్తమాంగం శోధయంతి,- మూర్ధవిరేచనానీత్యర్థః| "మౌ యౌ పంచాశ్వైర్వైశ్వదేవీతి నామ్నా|"

Adhikarana vAtaghnagaNaH (5) · Śloka 5

భద్రదారు నతం కుష్ఠం దశమూలం బలాద్వయం| వాయుం వీరతరాదిశ్చ విదార్యాదిశ్చ నాశయేత్||5||

స0-భద్రాదారు-కిలిమం| నతం-తగరం| కుష్ఠం-గదః| దశమూలం=ద్విపంచమూలం| బలాద్వయం-బలాఽతిబలా చ| ఏతాని భద్రదార్వాదీని, చ-అపరం, వక్ష్యమాణో వీరతరాదిర్విదార్యాదిశ్చ గణో వాయుం నాశయతి|

Adhikarana pittaghnagaNaH (6) · Śloka 6

దూర్వాఽనంతా నింబవాసాఽఽత్మగుప్తా గుంద్రాఽభీరుః శీతపాకీ ప్రియంగుః| న్యగ్రోధాదిః పద్మకాదిః స్థిరే ద్వే పద్మం వన్యం సారివాదిశ్చ పిత్తం||6||

స0-దూర్వా-శాద్వలం| అనంతా-యవాసకః| నింబః-ప్రసిద్ధః| వాసా-ఆటరూషకః| ఆత్మగుప్తా-కపికచ్ఛూః| గుంద్రా-పదఏరకః| అభీరుః-శతావరీ| శీతపాకీ-శిఖండికా కాకణంతికాభేదః| ప్రియంగుః-శ్యామా| ఏష దూర్వాదిర్గణః, తథా వక్ష్యమాణో న్యగ్రోధాదిః పద్మకాదిశ్చ గణః, తథా శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యౌ, తథా పద్మం-జలజం, వన్యం-కుటన్నటం, తథా సావాదిశ్చ గణః, ఏతే పిత్తం నాశయంతి| "ంతౌ తౌ గౌ చేచ్ఛాలినీ వేదలోకేః|"

Adhikarana shleShmaghnagaNaH (7) · Śloka 7

ఆరగ్వధాదిరర్కాదిర్ముష్కకాద్యోఽసనాదికః| సురసాదిః సముస్తాదిర్వత్సకాదిర్బలాసజిత్||7||

స0-ఆరగ్వధాద్యాదయో గణాః సప్తైతే బలాసం-శ్లేష్మణం జయంతి|

Adhikarana jIvanIyAkhyo gaNaH (8) · Śloka 8

జీవంతి కాకోల్యౌ మేదే ద్వే ముద్గమాషపర్ణ్యౌ చ| ౠషభకజీవకమధుకం చేతి గణో జీవనీయాఖ్యః||8||

స0-జీవంత్యాదిర్గణో జీవనీయసంజ్ఞః| ఉదాహరణమాత్రం చేదం| ధీమతా స్వాదుశీతస్నిగ్ధాదీన్ జీవంత్యాదిషు సాధారణగుణానాలోచ్య క్షీరేక్షుద్రాక్షాక్షోడవిదారికందాదిషు (ష్వపి) తద్గుణేషు జీవనీయాదిత్వమవధారయితుం యుక్తమితి| జీవంతీ-జీవవర్ద్ధనీ| కాకోల్యౌ ద్వే-ఏకా కాకోలీ కేవడీసంజ్ఞా, అన్యా క్షీరకాకోలీ పయస్వినీసంజ్ఞా| ద్వే మేదే-ఏకా మేదా మణిచ్ఛిద్రాసంజ్ఞా, అన్యా మహామేదా వృక్షరుహాసంజ్ఞా| ముద్గపర్ణ్యాదీనాం నామాని ప్రాగుక్తానీతి| "హ్యంతాంతరాదిగురుభిః సోదధిలైః సప్తభిర్గణైర్గురుణా| ఆర్యార్ధే నాత్రాయుజి జః షష్ఠోఽయం నలఘుకౌ వా|"

Adhikarana vidAryAdigaNaH (9-10) · Śloka 10

విదారిపంచాంగులవృశ్చికాలీ- వృశ్చీవదేవాహ్వయశూర్పపర్ణ్యః| కండూకరీ జీవనహ్రస్వసంజ్ఞే ద్వే పంచకే గోపసుతా త్రిపాదీ||9|| విదార్యాదిరయం హృద్యో బ్రూంహణో వాతపిత్తహా| శోషగుల్మాంగమర్దోర్ధ్వశ్వాసకాసహరో గణః||10||

స0-విదారీ-వృష్యకందా| పంచాంగులః-ఏరండః| వృశ్చికాలీ-ఉష్ట్రధూమకా మేషశ్రృంగీ వా| వృశ్చీవః-క్షుద్రవర్షాభూః| దేవాహ్వయః-సురదారు| [దేవాద్వయేతి పాఠే ఏకా సహదేవా ద్వితీయా విశ్వదేవా చేతి దేవాద్వయం| ] శూర్పర్ణ్యౌ-ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| కండూకరీ-కపికచ్ఛూః| జీవనేత్యాది| "అభీరువీరాజీవంతీజీవకర్షభకైః స్మృతం| జీవనాఖ్యం" (హృ. సూ. అ. 6|170) ఇతి జీవనసంజ్ఞం పంచమూలం| బృహతీ కంటకారికా శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ గోక్షురకమితి హ్రస్వసంజ్ఞం పంచమూలం| గోపసుతా-సారివా| త్రిపాది-హంసపాదీ కీటమారికాఖ్యా| ఏష విదార్యాదిగణో బృంహణో వాతపిత్తఘ్నః శోషాదిహరశ్చ| ఉపజాతిర్వృత్తం|

Adhikarana sArivAdigaNaH (11) · Śloka 11

సారివోశీరకాశ్మర్యమధూకశిశిరద్వయం| యష్టీ పరూషకం హంతి దాహపిత్తాస్రతృడ్జ్వరాన్||11||

స0-సారివా-కృష్ణవల్లీ| ఉశీరం-వీరతరు (రం)| కాశ్మర్యః-సర్వతోభద్రా| మధూకో-గుడపుష్పకః| శిశిరద్వయం-ఏకం సితచందనం మలయజసంజ్ఞమన్యద్రక్తచందనసంజ్ఞం| యష్టీ-క్లీతకసంజ్ఞం| పరూషకం-మృదుఫలం| సారివాదిరయం దాహాదీన్ హంతి|

Adhikarana padmakAdigaNaH (12) · Śloka 12

పద్మకపుండ్రౌ వృద్ధితుగర్ద్య్ధః శృంగ్యమృతా దశ జీవనసంజ్ఞాః| స్తన్యకరా ఘ్నంతీరణపిత్తం ప్రీణనజీవనబృంహణవృష్యాః||12||

స0-పద్మకం-హేమపద్మం| పుండ్రః-ప్రపౌండరీకం| వృద్ధిః-మహాశ్రావణీ| తుగా-తుగాక్షీరీ| ఋద్ధిః-శ్రావణీ| శ్రృంగీ-కులీరశ్రృంగీ| అమృతా-ఛిన్నరుహా| దశ జీవనసంజ్ఞాః-జీవంత్యాదిగణోక్తాః| ఏతే పద్మకాదయః స్తన్యహేతవః, తథా వాతపిత్తం ఘ్నంతి, తథా ప్రీణనాదిగుణయుక్తాః| "అష్టాభ్యో భద్గౌ యోజ్యావుపచిత్రా|"

Adhikarana parUShakAdigaNaH (13) · Śloka 13

పరూషకం వరా ద్రాక్షా కట్ఫలం కతకాత్ ఫలం| రాజాహ్వం దాడిమం శాకం తృణ్మూత్రామయవాతజిత్||13||

స0-పురూషకో-మృదుఫలో ధన్వనచ్ఛదః| వరా-శ్రేష్ఠా| ద్రాక్షా-మధుఫలా| కట్ఫలం-రోహిణీ సోమవల్కః| కతకఫలం-వారిప్రసాదనం| రాజాహ్వం-కRణికారం| దాడిమం-శుకేష్టం| శాకం-ఖరచ్ఛదవృక్షవిశేషః| పరూషకాదిరేష తృడామయాదిజిత్|

Adhikarana a~jjanAdigaNaH (14) · Śloka 14

అంజనం ఫలినీ మాంసీ పద్మోత్పలరసాంజనం| సైలామధుకనాగాహ్వం విషాంతర్దాహపిత్తనుత్||14||

స0-అంజనం ద్విధా,-ఏకం స్రోతోంజనం యామునసంజ్ఞమపరం సౌవీరం నేత్రభూషణాఖ్యం| ఫలినీ-ప్రియంగుః| మాంసీ-కృష్ణజటా| పద్మం-పుష్కరం| ఉత్పలం-శశిప్రియం| రసాంజనం-తార్క్ష్యశైలం| ఏలా-బహులా| మధుకం-మధుయష్టీ| నాగాహ్వం-నాగకేసరం| ఏషోఽంజనాదిర్విషాదిజిత్|

Adhikarana paTolAdigaNaH (15) · Śloka 15

పటోలకటురోహిణీచందనం మధుస్రవగుడూచిపాఠాన్వితం| నిహంతి కఫపిత్తకుష్ఠజ్వరాన్ విషం వమిమరోచకం కామలాం||15||

స0-పటోలం-పాండుఫలం| కటురోహిణీ-కటుకా| చందనం-గంధసారం| మధుస్రవో-మురంగీ| గుడూచీ-ఛిన్నరుహా| పాఠా-అంబష్ఠా| ఏతైర్ద్రవ్యైర్యుక్తమేతత్ పటోలాదికం కఫాదీన్ నిహంతి| "మాత్రాసమకం నవమో ల్గాంతం (మో లగోంత్యః) " (వృత్తరత్నాకరే అ. 2|32)

Adhikarana guDUcyAdigaNaH (16) · Śloka 16

గుడూచీపద్మకారిష్టధానకారక్తచందనం| పిత్తశ్లేష్మజ్వరచ్ఛర్దిదాహతృష్ణాఘ్నమగ్నికృత్||16||

స0-గుడూచీ-ఛిన్నోద్భవా| పద్మకో-మరుద్భవః| అరిష్టో-నింబః| ధానకా-ధాన్యకం| రక్తచందనం-రక్తకాష్ఠం| ఏష గుడూచ్యాదిః పిత్తాదీన్ హంతి, [అగ్నికరశ్చ ]|

Adhikarana AragvadhAdigaNaH (17-18) · Śloka 18

ఆరగ్వధేంద్రయవపాటలికాకతిక్తా- నింబామృతామధురసాస్రువవృక్షపాఠాః| భూనింబసైర్యక్రపతోలకరంజయుగ్మ- సప్తచ్ఛదాగ్నిసుషవీఫలబాణఘోంటాః||17|| ఆరగ్వధాదిర్జయతి ఛర్దికుష్ఠవిషజ్వరాన్| కఫం కండూం ప్రమేహం చ దుష్టవ్రణవిశోధనః||18||

స0-ఆరగ్వధః-శమ్యాకః| ఇంద్రయవాః-కలింగకాః| పాటలిః-వసంతదూతీ| కాకపిక్తా-శారంగేష్టా| నింబః-పారిభద్రకః| అమృతా-గుడూచీ| మధురసా-మూర్వా| స్రువవృక్షో-వికంకతః, [కంటకీవృక్షః కంటకారికేతి ప్రసిద్ధః ]| పాఠా-అంబష్ఠా| భూనింబః-కైరాతః| సైర్యకః-సహచరః| పటోలం-కర్కశచ్ఛదం| కరంజయుగ్మం-ఏకః పూతికకరంజశ్చిరిబిల్వాఖ్యోఽపరో నక్తమాలాఖ్యః| సప్తచ్ఛదః-అయుగ్మచ్ఛదః| అగ్నిః-చిత్రకః| సుషవీ-కారవీ, పానీయవల్లీసంజ్ఞా| ఫలం-మదనఫలం| బాణః-సహచరః| ఘోంటా-పూగవిశేషః| అయమారగ్వధాదిశ్చ్ఛర్ద్యాదీన్నిహంతి| [మేదోదరాన్ విశోధయతి-పరాకరోతి| ] వసంతతిలకావృత్తం|

Adhikarana asanAdigaNaH (19-20) · Śloka 20

అసనతినిశభూర్జశ్వేతవాహప్రకీర్యాః ఖదిరకదరభండీశింశిపామేషశృంగ్యః| త్రిహిమతలపలాశా జోంగకః శాకశాలౌ క్రముకధవకలింగచ్ఛాపకర్ణాశ్వకర్ణాః||19|| అసనాదిర్విజయతే శ్విత్రకుష్ఠకఫక్రిమీన్| పాండురోగం ప్రమేహం చ మేదోదోషనిబర్హణః||20||

స0-అసనః-పీతశాలాఖ్యః| తినిశః-స్యందనసంజ్ఞః| భూర్జో-బహుపుటాఖ్యః| శ్వేతవాహః-అర్జునః| ప్రకీర్యః-పూతికరంజః| ఖదిరో-గాయత్రీ| కదరః-ఖదిరాకృతిః శ్వేతసారః| భండీ-శిరీషః| శింశిపా-మండలపత్రికా| మేషశృంగీ-అజశృంగీ| త్రిహిమం-చందనత్రయం, మలయజరక్తచందనదారుహరిద్రాభేదేన| తలః-తాలః| పలాశః-కింశుకః| జోంగకః-అగురుసంజ్ఞః| శాకం-వరదారు| శాలో-రసనిర్యాసాఖ్యః| క్రముకః-పూగం| ధవః-శకటాఖ్యః| కలింగాః-శక్రయవాః| ఛాగకర్ణో-బస్తకర్ణః| అశ్వకర్ణః-కుశికః| అయమసనాదిః శ్విత్రాదీన్ విజయతే-శమయతి| విజయత ఇతి "విపరాభ్యాం జేః" ఇత్యాత్మనేపదం| తథా, మేదోదోషం నిబర్హతి-పరాకరోతి| మాలినీవృత్తం|

Adhikarana varUNAdigaNaH (49)) · Śloka 22

వరుణసైర్యకయుగ్మశతావరీ- దహనమోరటబిల్వవిషాణికాః| ద్విబృహతీద్వికరంజజయాద్వయం బహలపల్లవదర్భరుజాకరాః||21|| వరుణాదిః కఫం మేదో మందాగ్నిత్వం నియచ్ఛతి| ఆఢ్యవాతం శిరఃశూలం గుల్మం చాంతః సవిద్రధిం||22||

స0-వరుణః-తమాలః| సైర్యకయుగ్మం-సహచరద్వయం, ఏకో రక్తపుష్పః కురవకాఖ్యోఽన్యః పీతపుష్పః కురంటకాఖ్యః| శతావరీ-వరీ| దహనో-వహ్నిః| మోరటో-మూర్వా| బిల్వః-పూతివాతః| విషాణికా-అజశృంగీ| ద్విబృహత్యౌ-కంటకారికామహోటికాఖ్యే| ద్వికరంజః-కరంజద్వయం ప్రాగుక్తం| తర్కారీ హరీతకీ చేతి-జయాద్వయం| బహలపల్లవః-శోభాంజనః| దర్భః-కుశః| రుజాకరో-హింతాలః| వరుణాదిరయం కఫాదీన్ హంతి| "ద్రుతవిలంబితమాహనభౌ భరౌ" (వృత్తరత్నాకరే అ. 3|49)|

Adhikarana UShakAdigaNaH (23) · Śloka 23

ఊషకస్తుత్థకం హింగు కాసీసద్వయసైంధవం| సశిలాజతు కృచ్ఛ్రాశ్మగుల్మమేదఃకఫాపహం||23||

స0-ఊషకో-వృషకః, కల్లర ఇతి ప్రసిద్ధః| తుత్థకం-ఖర్పరం కిటిహాపరసంజ్ఞం| హింగు-రామఠం| కాసీసద్వయం-ఏకం పాంశుధాతుసంజ్ఞమపరం పుష్పకాసీసాఖ్యం| సైంధవం-మాణిమంథం| శిలాజతు-శిలాజం| ఊషకాదిరయం మూత్రకృచ్ఛ్రాదీన్ హంతి|

Adhikarana vIratarAdigaNaH (24-25) · Śloka 25

వేల్లంతరారణికబూకవృషాశ్మభేద- గోకంటకేత్కటసహాచరబాణకాశాః| వృక్షాదనీనలకుశద్వయగుంఠగుంద్రా- భల్లూకమోరటకురంటకరంభపార్థాః||24|| వర్గో వీరతరాద్యోఽయం హంతి వాతకృతాన్ గదాన్| అశ్మరీశర్కరామూత్రకృచ్ఛ్రాఘాతరుజాహరః||25||

స0-వేల్లంతరో-వీరతర ఉశీరాఖ్యః| అరణికః-అగ్నిమంథః| బూకః-ఈశ్వరమల్లికా| వృషః-ఆటరూషకః| అశ్మభేదః-పాషాణభేదః| గోకంటకో-గోక్షురకః| ఇత్కటా-సూక్ష్మపత్రికా దీర్ఘలోహితయష్టికా కాండవిశేషః, 'ఇకడీ ఇతి లోకే| సహాచరః-సహచరః| బాణో-నీలపుష్పః సైర్యకః| కాశః-శ్వేతచామరకః| వృక్షాదనీ-కామవృక్షకః| నలో-మృత్యుపుష్పాఖ్యః| కుశద్వయం-స్థూలసూక్ష్మభేదేన దర్భద్వయం| గుంఠో-వృత్తతృణః, కుదగుంఠికాపరసంజ్ఞః| గుంద్రా-పదఏరకః| భల్లూకః-శ్యోనాకః| మోరటః-క్షీరమోరటః| కురంటః-సితివారకః| కరంభః-ఉత్తమారణిః| పార్థా-సువర్చలా| ఏష వీరతరాదిర్వర్గో-గణో, వాతజాన్ రోగాన్ హంతి| తథా, అశ్మర్యాదిహరః| వసంతతిలకావృత్తం|

Adhikarana rodhrAdigaNaH (26-27) · Śloka 27

రోధ్రశాబరకరోధ్రపలాశా జింగిణీసరలకట్ఫలయుక్తాః| కుత్సితాంబకదలీగతశోకాః సైలవాలుపరిపేలవమోచాః||26|| ఏష రోధ్రాదికో నామ మేదః కఫహరో గణః| యోనిదోషహరః స్తంభీ వర్ణ్యో విషవినాశనః||27||

స0-రోధ్రః-తిల్వకః| శాబరకో-ద్వితీయరోధ్రః, అక్షిభేషజాపరసంజ్ఞః| కదంబపలాశౌ-ప్రసిద్ధౌ| జింగిణీ-కృష్ణశాల్మలీ| సరలం-దేవదారు| కట్ఫలం-కుముదా, రోహిణీభేదః| యుక్తా-రాస్నా, గిరికర్ణికేత్యన్యే| కుత్సితాంబః-కదంబః| కదలీ-రంభా| గతశోకః-అశోకః| ఏలవాలు-ఐలేయం| పరిపేలవం-కుటన్నటం గోపాలదమనకాఖ్యం| మోచా-శల్లకీ| అయం రోధ్రాదికో గణో మేదఃకఫాపహో యోనిదోషఘ్నశ్చ| తథా, స్తంభీ దోషాణాం శకృదాదేశ్చ| తథా, వర్ణాయ హితో విషఘ్నశ్చ| స్వాగతవృత్తం|

Adhikarana arkAdigaNaH (28-29) · Śloka 29

అర్కాలర్కౌ నాగదంతీ విశల్యా భారంగీ రాస్నా వృశ్చికాలీ ప్రకీర్యా| ప్రత్యక్పుష్పీ పీతతైలోదకీర్యా శ్వేతాయుగ్మం తాపసానాం చ వృక్షః||28|| అయమర్కాదికో వర్గః కఫమేదోవిషాపహః| కృమికుష్ఠప్రశమనో విశేషాద్వ్రణశోధనః||29||

స0-అర్కః-సదాపుష్పీ| అలర్కో-మందారకాఖ్యః శ్వేతకుసుమః| నాగదంతీ-పర్వపుష్పికా| విశల్యా-లాంగలీ| భారంగీ-ఫంజీ| రస్నా-రస్యా| వృశ్చికాలీ-ఉష్ట్రధూమకః| ప్రకీర్యా-కరంజః| ప్రత్యక్పుష్పీ-అపామార్గః| పీతతేలా-కాకాదనీ| ఉదకీర్యా-కరంజః| శ్వేతాయుగ్మం-ఏకా కిణిహీసంజ్ఞాఽన్యా మహాశ్వేతా పాలిందీసంజ్ఞా| తాపసానాం వృక్షః-ఇంగుదీ| ఏషోఽర్కాదిర్వర్గః కఫాదిఘ్నోఽతిశయేన వ్రణశోధనః| శాలినీవృత్తం|

Adhikarana surasAdigaNaH (30-31) · Śloka 31

సురసయుగఫణిజ్జం కాలమాలా విడంగం ఖరబుసవృషకర్ణీకట్ఫలం కాసమర్దః| క్షవకసరసిభాంగీకార్ముకాః కాకమాచీ కులహలవిషముష్టీభూస్తృణో భూతకేశీ||30|| సురసాదిర్గణః శ్లేష్మమేదఃకృమినిషూదనః| ప్రతిశ్యాయారుచిశ్వాసకాసఘ్నో వ్రణశోధనః||31||

స0-సురసయుగం-తులసీద్వయం గౌరకృష్ణభేదేన| ఫణిజ్జో-మరీచకః| కాలమాలా-కృష్ణార్జకః, కుఠేరకభేదః| విడంగం-వేల్లం| ఖరబుసో-మరుబకః| వృషకర్ణీ-మూషికకర్ణీ| కట్ఫలం-సోమవల్కం| కాసమర్దః-కాసఘ్నః| క్షవకః-క్షుద్విబోధనః| సరసీ-తుంబరపత్రికా| భారంగీ-అంగారవల్లీ| కార్ముకా-రక్తమంజరీ, అతిముక్తక ఇత్యన్యే| కాకమాచీ-గుడఫలా| కులహలో-భూకదంబకోఽలంబుసాఖ్యః| విషముష్టిః-కర్కోటీ, మహానింబ ఇత్యన్యే| భూస్తృణం-గుహ్యబీజమతిచ్ఛత్రాఖ్యం| భూతకేశీ-మాంసీ పుత్రజారీ| సురసాదిరేష గణః శ్లేష్మాదిఘ్నః ప్రతిశ్యాయాదిహరో వ్రణశుద్ధికృత్ [చ]| మాలినీవృత్తం|

Adhikarana muShkakAdigaNaH (32) · Śloka 32

ముష్కకస్నుగ్వరాద్వీపిపలాశధవశింశిపాః| గుల్మమేహాశ్మరీపాండుమేదోర్శఃకఫశుక్రజిత్||32||

స0-ముష్కకో-మోక్షకః| స్నుక్-గుడా ఉగ్రకాండః| వరాదీనాం ప్రోక్తాని నామాని| ముష్కకాదిరేష గుల్మాదిజిత్|

Adhikarana vatsAkAdigaNaH (33-34) · Śloka 34

వత్సకమూర్వాభారంగీ- కటుకా మరీచం ఘుణప్రియా చ గండీరం| ఏలా పాఠాఽజాజీ కట్వంగఫలాజమోదసిద్ధార్థవచాః||33|| జీరకహింగువిడంగం పశుగంధా పంచకోలకం హంతి| చలకఫమేదఃపీనసగుల్మజ్వరశూలదుర్నామ్నః||34||

స0-వత్సకో-వనతిక్తకః| మూర్వా-మధురసా| మరిచం-ఊషణం| ఘుణప్రియా-అతివిషా| గండీరం-స్నుహీ| ఏలా-బాలైలా| పాఠా-ప్రాచీనా| అజాజీ-జీరకః| కట్వంగఫలం-అరలుకఫలం| కేచితు కట్వంగఫలం-తిందుకీఫలమిత్యాహుః| అజమోదో-దీప్యకః| సిద్ధార్థో-గౌరసర్షపః| అన్యేషాం నామాన్యుక్తాని| "గుర్వంతాష్టగణాభాగాఽఽర్యా పూర్వార్ద్ధసదృశశకలద్వితయా| ఆర్యైరార్యాగీతిః సంగీతా సంగీతగీతసంవిధ్యైః||" పశుగంధా-అజగంధా మకరంతరాఖ్యా| పంచకోలకం-ప్రాగుక్తం| వత్సకాదిరసౌ వాతాదీన్నిహంతి| ఆర్యా|

Adhikarana vacAharidrAdigaNau (35-36) · Śloka 36

వచాజలదదేవాహ్వనాగరాతివిషాభయాః| హరిద్రాద్వయయష్ట్యాహ్వకలశీకుటజోద్భవాః||35|| వచాహరిద్రాదిగణావామాతీసారనాశనౌ| మేదఃకఫాఢ్యపవనస్తన్యదోషనిబర్హణౌ||36||

స0-వచా-గోలోమీ| జలదః-అంబుధరః| దేవాహ్వం-కిలిమం| నాగరం-విశ్వం| అతివిషా-భంగురా| అభయా-అమృతా| హరిద్రాద్వయం-ఏకా పిండా, అపరా పచంపచా దారుహరిద్రా| యష్ట్యాహ్వం-క్లీతికా| కలశీ-పృశ్నిపర్ణీ| కుటజోద్భవాః-ఇంద్రయవాః| ఏతౌ వచాదిహరిద్రాదిగణావామాతీసారఘ్నౌ మేదఃకఫాదిహరౌ చ|

Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau (21)) · Śloka 39

ప్రియంగుపుష్పాంజనయుగ్మపద్మాః పద్మాద్రజో యోజనవల్ల్యనంతా| మానద్రుమో మోచరసః సమంగా పున్నాగశీతం మదనీయహేతుః||37|| అంబష్ఠా మధుకం నమస్కరీ నందీవృక్షపలాశకచ్ఛురాః| రోధ్రం ధాతకిబిల్వపేశికే కట్వంగః కమలోద్భవం రజః||38|| గణౌ ప్రియడ్గ్వంబష్ఠాదీ పక్వాతీసారనాశనౌ| సంధానీయౌ హితౌ పిత్తే వ్రణానామపి రోపణౌ||39||

స0-ప్రియంగుః-శ్యామా| పుష్పాంజనం-రీతిపుష్పం| యుగ్మేత్యత్రానువృత్తికృతేన సంబంధేనాంజనమితి సంబధ్యతే| తేనాంజనయుగ్మం-ఏకం స్రోతోంజనమన్యత్సౌవీరమిత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| పద్మా-పద్మచారిణీ| పద్మాత్-కమలాత్, రజః-కేసరం| యోజనవల్లీ-మంజిష్ఠా| అనంతా-యవాసకః| మానద్రుమః-శాల్మలీ| మోచరసః-శాల్మలీనిర్యాసః| సమంగా-నమస్కారీ రక్తమూలాఖ్యా| పున్నాగః-తుంగో రక్తకేసరాఖ్యః| శీతం-చందనం| మదనీయహేతుః-ధాతుకీ| ఉపజాతివృత్తం| అంబష్ఠా-పాఠా మయూరశిఖాఖ్యా| మధుకం-మధుయష్టికా| నమస్కరీ-సమంగా| నందీవృక్షః-ప్రరోహీ| పలాశః-ప్రసిద్ధః| కచ్ఛురా-ఫణిహారీ ధన్వయవాసకాఖ్యః| బిల్వపేశికా-బిల్వమజ్జా| కట్వంగః-స్యోనాకః| కమలోద్భవం రజః-పద్మరేణుః| ఏతౌ ప్రియడ్గ్వంబష్ఠాదీ గణో పక్వాతీసారనాశనౌ సంధానీయౌ పిత్తే హితౌ వ్రణరోపణౌ చ| "ంసో జ్గౌ శుద్ధవిరాడితం మతం" (వృత్తరత్నాకరే అ. 3|21)|

Adhikarana mustAdigaNaH (40) · Śloka 40

ముస్తావచాగ్నిద్వినిశాద్వితిక్తా- భల్లాతపాఠాత్రిఫలావిషాఖ్యాః| కుష్ఠం త్రుటీ హైమవతీ చ యోని- స్తన్యామయఘ్నా మలపాచనాశ్చ||40||

స0-ముస్తా-గాంగేయీ| తిక్తాద్వయం-ఏకా కటుకాఽన్యా కాకతిక్తా| విషాఖ్యా-శుక్లకందా| హైమవతీ-శ్వేతవచా| ఏతే యోన్యామయఘ్నాః స్తన్యామయఘ్నా మలపాచనాశ్చ| "తౌ జో గురు చేద్భవతీంద్రవజ్రా|"

Adhikarana nyagrodhAdigaNaH (41-42) · Śloka 42

న్యగ్రోధపిప్పలసదాఫలరోధ్రయుగ్మం జంబూద్వయార్జునకపీతనసోమవల్కాః| ప్లక్షామ్రవంజులపియాలపలాశనందీ- కోలీకదంబవిరలామధుకం మధూకం||41|| న్యగ్రోధాదిర్గణో వ్రణ్యః సంగ్రాహీ భగ్నసాధనః| మేదఃపిత్తాస్రతృడ్దాహయోనిరోగనిబర్హణః||42||

స0-న్యగ్రోధో-వటః| పిప్పలః-ఆశ్వత్థః| సదాఫలః-ఉదుంబరః| జంబూద్వయం-ఏకా రాజజంబూర్బృహత్ఫలాఽన్యా హ్రస్వఫలా కాకజంబూః| అర్జునః-పార్థః| కపీతనః-కపిచూడో వానీరాఖ్యః| సోమవల్కః-శ్వేతసారః ఖదిరః| ప్లక్షః-శృంగీ ప్లవాఖ్యః| ఆమ్రః-చూతః| వంజులో-వేతసః| పియాలో-ద్రాక్షారసప్రియః ఖరస్కంధాఖ్యః| నందీ-జయవృక్షః| కోలీ-బదరీ| విరలా-తిందుకీ| మధుకం-యష్టీ| మధూకం-మధూకపుష్పం| న్యగ్రోధాదిరయం సంగ్రహణాదిగుణయుక్తః| వసంతతిలకావృత్తం|

Adhikarana elAdigaNaH (43-44) · Śloka 44

ఏలాయుగ్మతురుష్కకుష్ఠఫలినీమాంసీజలధ్యామకం స్పృక్కాచోరకచోచపత్రతగరస్థౌణేయజాతీరసాః| శుక్తిర్వ్యాఘ్రనఖోఽమరాహ్వమగురుః శ్రీవాసకః కుంకుమం చండాగుగ్గులుదేవధూపఖపురాః పున్నాగనాగాహ్వయం||43|| ఏలాదికో వాతకఫౌ విషం చ వినియచ్ఛతి| వర్ణప్రసాదనః కండూపిటికాకోఠనాశనః||44||

స0-ఏలాయుగ్మం-సూక్ష్మైలా స్థూలైలా చ| తురుష్కః-కృత్రిమో నిర్యాసవిశేషః| కుష్ఠం-గదః| ఫలినీ-గంధప్రియంగుః| మాంసీ-నలదం| జలం-హ్రీబేరం| ధ్యామకం-దేవదగ్ధకం| స్పృక్కా-దేవీ| చోరకో-గ్రంథిపర్ణః| చోచం-త్వక్| పత్రం-తమాలపత్రం| తగరం-వక్రం| స్థౌణేయం-తైలపీతకం| జాతిరసో-బోలః| శుక్తిః-నఖః| వ్యాఘ్రనఖః-సముద్రజః| అమరాహ్వం-దేవదారు| అగురుః-ప్రసిద్ధః| శ్రీవాసకః-చీడా శ్రీవేష్టకాఖ్యః| కుంకుమం-బాహ్లీకం| చండా-కోపనా| గుగ్గులుః-పురః| దేవధూపః-సర్జరసః| ఖపురః-కుందురుకః| పున్నాగో-రక్తకేసరః| నాగాహ్వయం-నాగకేసరం| ఏలాదిరయం వాతాదీన్ హంతి| తథా, వర్ణప్రసన్నత్వకృత్ కండ్వాదిహృచ్చ| "ంసౌ జ్సౌ తౌ గురుకం చ సూర్యతురగైః శార్దూలవిక్రీడితం|"

Adhikarana shyAmAdigaNaH (45) · Śloka 45

శ్యామాదంతీద్రవంతీక్రముకకుటరణా- శంఖినీచర్మసాహ్వా- స్వర్ణక్షీరీగవాక్షీశిఖరిరజనక- చ్ఛిన్నరోహాకరంజాః| బస్తాంత్రీ వ్యాధిఘాతో బహలబహురస- స్తీక్ష్ణవృక్షాత్ ఫలాని శ్యామాద్యో హంతి గుల్మం విషమరుచికఫౌ హృద్రుజం మూత్రకృచ్ఛ్రం||45||

స0-శ్యామా-మాలవికా త్రివృత్ మసూరవిదలాఖ్యా| దంతీ-ముకూలకశ్చిత్రాఖ్యః| ద్రవంతీ-ఉందురకర్ణికా| క్రముకః-పట్టికారోధ్రః| కుటరణా-శుక్లా త్రివృత్| శంఖినీ-యవతిక్తా| చర్మసాహ్వా-సాతలా, బ్రాహ్మీత్యన్యే| స్వర్ణక్షీరీ-కంకుష్ఠం| గవాక్షీ-గవాదనీ స్థాణుకర్ణీసంజ్ఞా, ఇంద్రవారుణీత్యన్యే| శిఖరీ-అపామార్గః| రజనకః-కంపిల్లకః| ఛిన్నరోహా-అమృతవల్లీ| కరంజః-కైడర్యః| బస్తాంత్రీ-వృషగంధా| వ్యాధిఘాతః- కృతమాలః| బహులో-బహుఫలః| బహురసః-ఇక్షుః| తీక్ష్ణవృక్షాత్-పీలోః ఫలాని| శ్యామాదిరేష గుల్మాదీన్ హంతి| [అత్ర పిప్పల్యాదిః ప్రసిద్ధత్వాన్నోక్తః| ] "మ్రౌ భ్రౌ యాశ్చ త్రయః స్యుః స్వరమునితురగైః స్రగ్ధరాస్యాద్విరామైః|"

Adhikarana iti trayastriMshadgaNAH (46) · Śloka 46

త్రయస్త్రింశదితి ప్రోక్తా వర్గాస్తేషు త్వలాభతః| యుంజ్యాత్తద్విధమన్యచ్చ ద్రవ్యం జహ్యాదయౌగికం||46||

స0-ఇతి-ఏవం ప్రకారేణ, త్రయస్త్రింశత్సంఖ్యా వర్గాః కథితాః| అత్ర సంఖ్యోపాదానమేషాం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| అన్యేఽప్యేవంప్రకారాః సంతి, ఏతే తు ప్రధానా ఇత్యర్థః| సుఖస్మరణార్థం చ సంఖ్యావచనం| ఏషు చ త్రయస్త్రింశత్సు వర్గేష్వలాభతః-అలాభే సతి, తద్విధం-రసవీర్యపాకైస్తుల్యం, ద్రవ్యమన్యత్-అనుక్తమపి యుంజ్యాత్| న కేవలమేతావదేవ విధేయమిత్యాహ-జహ్యాదయౌగికం,-న కేవలమేషు వర్గేషు తద్ద్రవ్యలాభే యథాలాభమన్యత్తద్విధం ద్రవ్యం యుంజ్యాత్, యావదయౌగికం యత్ ద్రవ్యం తచ్చ త్యజేత్| దోషరోగాద్యపేక్షయా పురుషస్యాస్మిన్ కాలే వయసి వా అయమేవ గణః ప్రశస్తః, తదా తత్సమస్తగణద్రవ్యలాభే తద్విధమేకం ద్రవ్యం ద్వే వా బహూని వా ద్రవ్యాణి సంయోజ్య ప్రయోజ్య ఏవ, న సమస్తద్రవ్యాపేక్షా కార్యేతి| తథా చ సుశ్రుతః (సు. అ. 38|82) - "సమీక్ష్య దోషభేదాంశ్చ గణాన్ భిన్నాన్ ప్రయోజయేత్| పృథఙ్మిశ్రాన్ సమస్తాంశ్చ గణాన్ వా వ్యస్తసంహతాన్||" ఇతి| త్రయస్త్రింశదితి "త్రేస్త్రయశ్చ" ఇతి త్రయసాదేశః| అయౌగికమితి అయోగాయ ప్రభవతీత్యర్థః| యోగాద్యచ్చేతి ఠఞ్|

Adhikarana teShu kasyacidravyasyAlAbhe tadvidhamanyadyojyam, ete vargAH sarvakalpayogyAshca (15) · Śloka 15

ఏతే వర్గా దోషదూష్యాద్యపేక్ష్య కల్కక్కాథస్నేహలేహాదియుక్తాః| పానే నస్యేఽన్వాసనేఽంతర్బహిర్వా లేపాభ్యంగైర్ఘ్నంతి రోగాన్ సుకృచ్ఛ్రాన్||47|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శోధనాదిగణసంగ్రహో నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||

స0-ఏతే-పూర్వోక్తాః, వర్గా దోషదూష్యవయోబలాదీన్యపేక్ష్యవికల్ప్య, కల్కాదియుక్తాః సుకృచ్ఛ్రాన్ రోగాన్-ఆమయాన్ ఘ్నంతి| యుక్తా ఇత్యత్రాంతర్భావితణ్యర్థో యుజిః| తతః కల్కాదిషు వైద్యేన యోజితా ఇత్యర్థోఽవతిష్ఠతే| ఆదిశబ్దేన ఫాంటశీతకషాయాదిపరిగ్రహః| కథమేతే ఘ్నంతి ? ఇతి ప్రకారం యుక్త్యాఽఽహ-పాన ఇత్యాది| పానే-పానాద్యుపయోగే సతి| లేపాభ్యంగైరితి బహువచనేన లేపాభ్యంగస్రానాదిభిశ్చేతి యోజ్యం| శాలినీవృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శోధనాదిగణసంగ్రహాధ్యాయః పంచదశః సమాప్తః|| 15||