Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

15. śōdhanādigaṇasaṅgrahōdhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

🔊 Audio coming soon

द्विविधोपक्रमणीयाध्यायादनन्तरं शोधनादिगणसङ्ह्ग्रहाध्यायारम्भः| यतो दोषोपक्रमणीये द्विविधोपक्रमणीये च नानाविधा उपक्रमा अभिहिताः | ते च मदनमधुकादिभेषजाश्रयाः, अतस्तानि शोधनाद्युपयोगीनि सर्वोपक्रमाधिकारीणि सञ्जिघृक्षुरध्यायमिममारेभे-

Adhikarana SodhanAdigaNasa~ggrahodhyAyaH (2) · Śloka 2

यतो दोषोपक्रमणीये द्विविधोपक्रमणीये च नानाविधा उपक्रमा अभिहिताः, ते च मदनमधुकादिभेषजाश्रयाः, अतस्तानि शोधनाद्युपयोगीनि सर्वोपक्रमाधिकारीणि सञ्जिघृक्षुरध्यायमिममारेभे - - - - अथातःशोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||

🔊 Audio coming soon

स०-शोधनं-शोधनरूपो द्रव्यगणः, आदिर्येषां त एवम्| आदि शब्देन वातहरादिगणपरिग्रहः| तेषां सङ्ग्रहो यस्मिन्नध्याये स शोधनादिगणसङ्ग्रहः, तं शोधनादिगणसङ्ग्रहसंज्ञमध्यायं व्याख्यास्यामः| गणः-समूहः| विक्षिप्तानां पदार्थानामेकत्र राशीकरणं-सङ्ग्रहः| तत्र शोधनगणस्य सर्वदोषविजयित्वेन प्राधान्यात् पूर्वमुपन्यासः|

Adhikarana vamanagaNaH (1) · Śloka 1

शोधनं चतुर्विधम्,- वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनद्रव्यभेदेन| तत्रापि वमनस्यौषधगणं तावत्पूर्वं वक्ति - - - - मदनमधुकलम्बानिम्बबिम्बीविशाला- त्रपुसकुटजमूर्वादेवदालीकृमिघ्नम्| विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश्र्छर्दनानि||१||

🔊 Audio coming soon

स०-मदनं-राठः| मधुकं-मधुयष्टिका| लम्बा-तुम्बी दीर्घतिक्ताऽलाबुसंज्ञा| निम्बः-पिचमन्दः| बिम्बी-गोह्ला, ओष्ठोपमफलसंज्ञा| विशाला-इन्द्रवारुणी| त्रपुसं-तिक्तत्रपुसं व्रेद्यम्, तस्य वमनयोग्यत्वात्| कुटजं-वत्सकम्| मूर्वा-पीलुपर्णी| देवदाली-गरागरी| कृमिघ्नं-विडङ्गम्| विदुलो-जलवेतसः| दहनः-चित्रकः| चित्रा-मूषिकपर्णी| कोशवत्यौ-घण्टालिके, एका धामार्गवो द्वितीया राजकोशातकी| करञ्जो-नक्तमालः| कणा-कृष्णा| लवणं-सैन्धवम्| वचा-गोलोमी| एला-त्रुटीः| सर्षपो-रक्षोघ्नः| एतानि मदनादीनि छर्दनानि-छर्दिकराणि| "वसुमुनिविरतिश्चेन्मालिनी नौ मयोः यः|" अत्र च मदनविशालात्रपुसकुटजविडङ्गैलासर्षपाणां फलानि वमनक्रन्ति| मधुकविदुलचित्रकदन्तीवचानां तु मूलानि| रोध्रसुवर्णक्षीरीकम्पिल्लानां त्वचः| शेषाणां फलपत्रपुष्पाणि वेदितव्यानीति|

Adhikarana virecanagaNaH (2) · Śloka 2

निकुम्भकुम्भत्रिफलागवाक्षी- स्रुक्शङ्खिनीनीलिनितिल्वकानि| शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि||२||

🔊 Audio coming soon

स०-निकुम्भो-दन्ती| कुम्भः-त्रिवृत्| त्रिफला-वरा| गवाक्षी-विशाला, द्वितीयेन्द्रवारुणी| स्रुक्-गुडा| शङ्खिनी-यवतिक्ता| नीलिनी-नीलपुष्पा, भारवाहीसंज्ञा| तिल्वको-रोध्रः| शम्याकः-कर्णिकारः| कम्पिल्लको-रञ्जनकः| हेमदुग्धा-कनकक्षीरी| दुग्धं-क्षीरम्| मूत्रं-प्रसिद्धम्| निकुम्भादीन्येतानि विरेचनानि| उपजातिर्वृत्तम्|

Adhikarana nirUhagaNaH (3) · Śloka 3

मदनकुटजकुष्ठदेवदाली- मधुकवचादशमूलदारुरास्नाः| यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि||३||

🔊 Audio coming soon

स०-मदनं-मदनफलम्| कुटजं-वत्सकत्वक्| कुष्ठं-गदनाम| दारु-देवदारुः| रास्ना-युक्तरसा| मिशिः-शतपुष्पा| कृतवेधनं-धामार्गवः| कुलत्थाः-प्रसिद्धाः| एतानि निरूहणानि-निरूहणसाधनानि| "भवति जगति नौ ततः परौ र्यौ नजसहितैर्जरगैश्च पुष्पिताग्रा|"

Adhikarana nAvanagaNaH (4) · Śloka 4

वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च| सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्युत्तमाङ्गम्||४||

🔊 Audio coming soon

स०-वेल्लं-विडङ्गम्| अपामार्गः-प्रत्युक्पुष्पी| व्योषं-त्रिकटुकम्| दार्वी-पीतद्रुः| सुराला-श्रेष्ठसर्जरसः| शैरीशं-शिरीषबीजम्| बार्हतं-बृहतीबीजम्| शैग्रवं-शिग्रुबीजम्| सारो माधूको-मधूकपुष्पसारः| सैन्धवं-सिन्धूत्थम्| तार्क्ष्यशैलं-शुष्करसाञ्जनम्| त्रुट्यौ-सूक्ष्मैला स्थूलैला च| पृथ्वीका-हिङ्गुपत्री| एतान्युत्तमाङ्गं शोधयन्ति,- मूर्धविरेचनानीत्यर्थः| "मौ यौ पञ्चाश्वैर्वैश्वदेवीति नाम्ना|"

Adhikarana vAtaghnagaNaH (5) · Śloka 5

भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम्| वायुं वीरतरादिश्च विदार्यादिश्च नाशयेत्||५||

🔊 Audio coming soon

स०-भद्रादारु-किलिमम्| नतं-तगरम्| कुष्ठं-गदः| दशमूलं=द्विपञ्चमूलम्| बलाद्वयं-बलाऽतिबला च| एतानि भद्रदार्वादीनि, च-अपरं, वक्ष्यमाणो वीरतरादिर्विदार्यादिश्च गणो वायुं नाशयति|

Adhikarana pittaghnagaNaH (6) · Śloka 6

दूर्वाऽनन्ता निम्बवासाऽऽत्मगुप्ता गुन्द्राऽभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः| न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश्च पित्तम्||६||

🔊 Audio coming soon

स०-दूर्वा-शाद्वलम्| अनन्ता-यवासकः| निम्बः-प्रसिद्धः| वासा-आटरूषकः| आत्मगुप्ता-कपिकच्छूः| गुन्द्रा-पदएरकः| अभीरुः-शतावरी| शीतपाकी-शिखण्डिका काकणन्तिकाभेदः| प्रियङ्गुः-श्यामा| एष दूर्वादिर्गणः, तथा वक्ष्यमाणो न्यग्रोधादिः पद्मकादिश्च गणः, तथा शालिपर्णीपृश्निपर्ण्यौ, तथा पद्मं-जलजम्, वन्यं-कुटन्नटम्, तथा सावादिश्च गणः, एते पित्तं नाशयन्ति| "म्तौ तौ गौ चेच्छालिनी वेदलोकेः|"

Adhikarana shleShmaghnagaNaH (7) · Śloka 7

आरग्वधादिरर्कादिर्मुष्ककाद्योऽसनादिकः| सुरसादिः समुस्तादिर्वत्सकादिर्बलासजित्||७||

🔊 Audio coming soon

स०-आरग्वधाद्यादयो गणाः सप्तैते बलासं-श्लेष्मणं जयन्ति|

Adhikarana jIvanIyAkhyo gaNaH (8) · Śloka 8

जीवन्ति काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| ॠषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः||८||

🔊 Audio coming soon

स०-जीवन्त्यादिर्गणो जीवनीयसंज्ञः| उदाहरणमात्रं चेदम्| धीमता स्वादुशीतस्निग्धादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणगुणानालोच्य क्षीरेक्षुद्राक्षाक्षोडविदारिकन्दादिषु (ष्वपि) तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुं युक्तमिति| जीवन्ती-जीववर्द्धनी| काकोल्यौ द्वे-एका काकोली केवडीसंज्ञा, अन्या क्षीरकाकोली पयस्विनीसंज्ञा| द्वे मेदे-एका मेदा मणिच्छिद्रासंज्ञा, अन्या महामेदा वृक्षरुहासंज्ञा| मुद्गपर्ण्यादीनां नामानि प्रागुक्तानीति| "ह्यन्तान्तरादिगुरुभिः सोदधिलैः सप्तभिर्गणैर्गुरुणा| आर्यार्धे नात्रायुजि जः षष्ठोऽयं नलघुकौ वा|"

Adhikarana vidAryAdigaNaH (9-10) · Śloka 10

विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकाली- वृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः| कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी||९|| विदार्यादिरयं हृद्यो ब्रूंहणो वातपित्तहा| शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||१०||

🔊 Audio coming soon

स०-विदारी-वृष्यकन्दा| पञ्चाङ्गुलः-एरण्डः| वृश्चिकाली-उष्ट्रधूमका मेषश्रृङ्गी वा| वृश्चीवः-क्षुद्रवर्षाभूः| देवाह्वयः-सुरदारु| [देवाद्वयेति पाठे एका सहदेवा द्वितीया विश्वदेवा चेति देवाद्वयम्| ] शूर्पर्ण्यौ-मुद्गपर्णी माषपर्णी च| कण्डूकरी-कपिकच्छूः| जीवनेत्यादि| "अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्| जीवनाख्यम्" (हृ. सू. अ. ६|१७०) इति जीवनसंज्ञं पञ्चमूलम्| बृहती कण्टकारिका शालिपर्णी पृश्निपर्णी गोक्षुरकमिति ह्रस्वसंज्ञं पञ्चमूलम्| गोपसुता-सारिवा| त्रिपादि-हंसपादी कीटमारिकाख्या| एष विदार्यादिगणो बृंहणो वातपित्तघ्नः शोषादिहरश्च| उपजातिर्वृत्तम्|

Adhikarana sArivAdigaNaH (11) · Śloka 11

सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्| यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||११||

🔊 Audio coming soon

स०-सारिवा-कृष्णवल्ली| उशीरं-वीरतरु (रम्)| काश्मर्यः-सर्वतोभद्रा| मधूको-गुडपुष्पकः| शिशिरद्वयं-एकं सितचन्दनं मलयजसंज्ञमन्यद्रक्तचन्दनसंज्ञम्| यष्टी-क्लीतकसंज्ञम्| परूषकं-मृदुफलम्| सारिवादिरयं दाहादीन् हन्ति|

Adhikarana padmakAdigaNaH (12) · Śloka 12

पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्य्धः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः| स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः||१२||

🔊 Audio coming soon

स०-पद्मकं-हेमपद्मम्| पुण्ड्रः-प्रपौण्डरीकम्| वृद्धिः-महाश्रावणी| तुगा-तुगाक्षीरी| ऋद्धिः-श्रावणी| श्रृङ्गी-कुलीरश्रृङ्गी| अमृता-छिन्नरुहा| दश जीवनसंज्ञाः-जीवन्त्यादिगणोक्ताः| एते पद्मकादयः स्तन्यहेतवः, तथा वातपित्तं घ्नन्ति, तथा प्रीणनादिगुणयुक्ताः| "अष्टाभ्यो भद्गौ योज्यावुपचित्रा|"

Adhikarana parUShakAdigaNaH (13) · Śloka 13

परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्| राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||१३||

🔊 Audio coming soon

स०-पुरूषको-मृदुफलो धन्वनच्छदः| वरा-श्रेष्ठा| द्राक्षा-मधुफला| कट्फलं-रोहिणी सोमवल्कः| कतकफलं-वारिप्रसादनम्| राजाह्वं-कऱ्णिकारम्| दाडिमं-शुकेष्टम्| शाकं-खरच्छदवृक्षविशेषः| परूषकादिरेष तृडामयादिजित्|

Adhikarana a~jjanAdigaNaH (14) · Śloka 14

अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्| सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||१४||

🔊 Audio coming soon

स०-अञ्जनं द्विधा,-एकं स्रोतोञ्जनं यामुनसंज्ञमपरं सौवीरं नेत्रभूषणाख्यम्| फलिनी-प्रियङ्गुः| मांसी-कृष्णजटा| पद्मं-पुष्करम्| उत्पलं-शशिप्रियम्| रसाञ्जनं-तार्क्ष्यशैलम्| एला-बहुला| मधुकं-मधुयष्टी| नागाह्वं-नागकेसरम्| एषोऽञ्जनादिर्विषादिजित्|

Adhikarana paTolAdigaNaH (15) · Śloka 15

पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्| निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्||१५||

🔊 Audio coming soon

स०-पटोलं-पाण्डुफलम्| कटुरोहिणी-कटुका| चन्दनं-गन्धसारम्| मधुस्रवो-मुरङ्गी| गुडूची-छिन्नरुहा| पाठा-अम्बष्ठा| एतैर्द्रव्यैर्युक्तमेतत् पटोलादिकं कफादीन् निहन्ति| "मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम् (मो लगोन्त्यः) " (वृत्तरत्नाकरे अ. २|३२)

Adhikarana guDUcyAdigaNaH (16) · Śloka 16

गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्| पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||१६||

🔊 Audio coming soon

स०-गुडूची-छिन्नोद्भवा| पद्मको-मरुद्भवः| अरिष्टो-निम्बः| धानका-धान्यकम्| रक्तचन्दनं-रक्तकाष्ठम्| एष गुडूच्यादिः पित्तादीन् हन्ति, [अग्निकरश्च ]|

Adhikarana AragvadhAdigaNaH (17-18) · Śloka 18

आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता- निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः| भूनिम्बसैर्यक्रपतोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः||१७|| आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||१८||

🔊 Audio coming soon

स०-आरग्वधः-शम्याकः| इन्द्रयवाः-कलिङ्गकाः| पाटलिः-वसन्तदूती| काकपिक्ता-शार्ङ्गेष्टा| निम्बः-पारिभद्रकः| अमृता-गुडूची| मधुरसा-मूर्वा| स्रुववृक्षो-विकङ्कतः, [कण्टकीवृक्षः कण्टकारिकेति प्रसिद्धः ]| पाठा-अम्बष्ठा| भूनिम्बः-कैरातः| सैर्यकः-सहचरः| पटोलं-कर्कशच्छदम्| करञ्जयुग्मं-एकः पूतिककरञ्जश्चिरिबिल्वाख्योऽपरो नक्तमालाख्यः| सप्तच्छदः-अयुग्मच्छदः| अग्निः-चित्रकः| सुषवी-कारवी, पानीयवल्लीसंज्ञा| फलं-मदनफलम्| बाणः-सहचरः| घोण्टा-पूगविशेषः| अयमारग्वधादिश्च्छर्द्यादीन्निहन्ति| [मेदोदरान् विशोधयति-पराकरोति| ] वसन्ततिलकावृत्तम्|

Adhikarana asanAdigaNaH (19-20) · Śloka 20

असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशिपामेषशृङ्ग्यः| त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छापकर्णाश्वकर्णाः||१९|| असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्| पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||२०||

🔊 Audio coming soon

स०-असनः-पीतशालाख्यः| तिनिशः-स्यन्दनसंज्ञः| भूर्जो-बहुपुटाख्यः| श्वेतवाहः-अर्जुनः| प्रकीर्यः-पूतिकरञ्जः| खदिरो-गायत्री| कदरः-खदिराकृतिः श्वेतसारः| भण्डी-शिरीषः| शिंशिपा-मण्डलपत्रिका| मेषशृङ्गी-अजशृङ्गी| त्रिहिमं-चन्दनत्रयम्, मलयजरक्तचन्दनदारुहरिद्राभेदेन| तलः-तालः| पलाशः-किंशुकः| जोङ्गकः-अगुरुसंज्ञः| शाकं-वरदारु| शालो-रसनिर्यासाख्यः| क्रमुकः-पूगम्| धवः-शकटाख्यः| कलिङ्गाः-शक्रयवाः| छागकर्णो-बस्तकर्णः| अश्वकर्णः-कुशिकः| अयमसनादिः श्वित्रादीन् विजयते-शमयति| विजयत इति "विपराभ्यां जेः" इत्यात्मनेपदम्| तथा, मेदोदोषं निबर्हति-पराकरोति| मालिनीवृत्तम्|

Adhikarana varUNAdigaNaH (49)) · Śloka 22

वरुणसैर्यकयुग्मशतावरी- दहनमोरटबिल्वविषाणिकाः| द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः||२१|| वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति| आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम्||२२||

🔊 Audio coming soon

स०-वरुणः-तमालः| सैर्यकयुग्मं-सहचरद्वयम्, एको रक्तपुष्पः कुरवकाख्योऽन्यः पीतपुष्पः कुरण्टकाख्यः| शतावरी-वरी| दहनो-वह्निः| मोरटो-मूर्वा| बिल्वः-पूतिवातः| विषाणिका-अजशृङ्गी| द्विबृहत्यौ-कण्टकारिकामहोटिकाख्ये| द्विकरञ्जः-करञ्जद्वयं प्रागुक्तम्| तर्कारी हरीतकी चेति-जयाद्वयम्| बहलपल्लवः-शोभाञ्जनः| दर्भः-कुशः| रुजाकरो-हिन्तालः| वरुणादिरयं कफादीन् हन्ति| "द्रुतविलम्बितमाहनभौ भरौ" (वृत्तरत्नाकरे अ. ३|४९)|

Adhikarana UShakAdigaNaH (23) · Śloka 23

ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम्| सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||२३||

🔊 Audio coming soon

स०-ऊषको-वृषकः, कल्लर इति प्रसिद्धः| तुत्थकं-खर्परं किटिहापरसंज्ञम्| हिङ्गु-रामठम्| कासीसद्वयं-एकं पांशुधातुसंज्ञमपरं पुष्पकासीसाख्यम्| सैन्धवं-माणिमन्थम्| शिलाजतु-शिलाजम्| ऊषकादिरयं मूत्रकृच्छ्रादीन् हन्ति|

Adhikarana vIratarAdigaNaH (24-25) · Śloka 25

वेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेद- गोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः| वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्रा- भल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः||२४|| वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्| अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः||२५||

🔊 Audio coming soon

स०-वेल्लन्तरो-वीरतर उशीराख्यः| अरणिकः-अग्निमन्थः| बूकः-ईश्वरमल्लिका| वृषः-आटरूषकः| अश्मभेदः-पाषाणभेदः| गोकण्टको-गोक्षुरकः| इत्कटा-सूक्ष्मपत्रिका दीर्घलोहितयष्टिका काण्डविशेषः, 'इकडि' इति लोके| सहाचरः-सहचरः| बाणो-नीलपुष्पः सैर्यकः| काशः-श्वेतचामरकः| वृक्षादनी-कामवृक्षकः| नलो-मृत्युपुष्पाख्यः| कुशद्वयं-स्थूलसूक्ष्मभेदेन दर्भद्वयम्| गुण्ठो-वृत्ततृणः, कुदगुण्ठिकापरसंज्ञः| गुन्द्रा-पदएरकः| भल्लूकः-श्योनाकः| मोरटः-क्षीरमोरटः| कुरण्टः-सितिवारकः| करम्भः-उत्तमारणिः| पार्था-सुवर्चला| एष वीरतरादिर्वर्गो-गणो, वातजान् रोगान् हन्ति| तथा, अश्मर्यादिहरः| वसन्ततिलकावृत्तम्|

Adhikarana rodhrAdigaNaH (26-27) · Śloka 27

रोध्रशाबरकरोध्रपलाशा जिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः| कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः||२६|| एष रोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः| योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||२७||

🔊 Audio coming soon

स०-रोध्रः-तिल्वकः| शाबरको-द्वितीयरोध्रः, अक्षिभेषजापरसंज्ञः| कदम्बपलाशौ-प्रसिद्धौ| जिङ्गिणी-कृष्णशाल्मली| सरलं-देवदारु| कट्फलं-कुमुदा, रोहिणीभेदः| युक्ता-रास्ना, गिरिकर्णिकेत्यन्ये| कुत्सिताम्बः-कदम्बः| कदली-रम्भा| गतशोकः-अशोकः| एलवालु-ऐलेयम्| परिपेलवं-कुटन्नटं गोपालदमनकाख्यम्| मोचा-शल्लकी| अयं रोध्रादिको गणो मेदःकफापहो योनिदोषघ्नश्च| तथा, स्तम्भी दोषाणां शकृदादेश्च| तथा, वर्णाय हितो विषघ्नश्च| स्वागतवृत्तम्|

Adhikarana arkAdigaNaH (28-29) · Śloka 29

अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या| प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः||२८|| अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः| कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः||२९||

🔊 Audio coming soon

स०-अर्कः-सदापुष्पी| अलर्को-मन्दारकाख्यः श्वेतकुसुमः| नागदन्ती-पर्वपुष्पिका| विशल्या-लाङ्गली| भार्ङ्गी-फञ्जी| रस्ना-रस्या| वृश्चिकाली-उष्ट्रधूमकः| प्रकीर्या-करञ्जः| प्रत्यक्पुष्पी-अपामार्गः| पीततेला-काकादनी| उदकीर्या-करञ्जः| श्वेतायुग्मं-एका किणिहीसंज्ञाऽन्या महाश्वेता पालिन्दीसंज्ञा| तापसानां वृक्षः-इङ्गुदी| एषोऽर्कादिर्वर्गः कफादिघ्नोऽतिशयेन व्रणशोधनः| शालिनीवृत्तम्|

Adhikarana surasAdigaNaH (30-31) · Śloka 31

सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः| क्षवकसरसिभाङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टीभूस्तृणो भूतकेशी||३०|| सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःकृमिनिषूदनः| प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||३१||

🔊 Audio coming soon

स०-सुरसयुगं-तुलसीद्वयं गौरकृष्णभेदेन| फणिज्जो-मरीचकः| कालमाला-कृष्णार्जकः, कुठेरकभेदः| विडङ्गं-वेल्लम्| खरबुसो-मरुबकः| वृषकर्णी-मूषिककर्णी| कट्फलं-सोमवल्कम्| कासमर्दः-कासघ्नः| क्षवकः-क्षुद्विबोधनः| सरसी-तुम्बरपत्रिका| भार्ङ्गी-अङ्गारवल्ली| कार्मुका-रक्तमञ्जरी, अतिमुक्तक इत्यन्ये| काकमाची-गुडफला| कुलहलो-भूकदम्बकोऽलम्बुसाख्यः| विषमुष्टिः-कर्कोटी, महानिम्ब इत्यन्ये| भूस्तृणं-गुह्यबीजमतिच्छत्राख्यम्| भूतकेशी-मांसी पुत्रजारी| सुरसादिरेष गणः श्लेष्मादिघ्नः प्रतिश्यायादिहरो व्रणशुद्धिकृत् [च]| मालिनीवृत्तम्|

Adhikarana muShkakAdigaNaH (32) · Śloka 32

मुष्ककस्नुग्वराद्वीपिपलाशधवशिंशिपाः| गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोर्शःकफशुक्रजित्||३२||

🔊 Audio coming soon

स०-मुष्कको-मोक्षकः| स्नुक्-गुडा उग्रकाण्डः| वरादीनां प्रोक्तानि नामानि| मुष्ककादिरेष गुल्मादिजित्|

Adhikarana vatsAkAdigaNaH (33-34) · Śloka 34

वत्सकमूर्वाभार्ङ्गी- कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्| एला पाठाऽजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः||३३|| जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति| चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः||३४||

🔊 Audio coming soon

स०-वत्सको-वनतिक्तकः| मूर्वा-मधुरसा| मरिचं-ऊषणम्| घुणप्रिया-अतिविषा| गण्डीरं-स्नुही| एला-बालैला| पाठा-प्राचीना| अजाजी-जीरकः| कट्वङ्गफलं-अरलुकफलम्| केचितु कट्वङ्गफलं-तिन्दुकीफलमित्याहुः| अजमोदो-दीप्यकः| सिद्धार्थो-गौरसर्षपः| अन्येषां नामान्युक्तानि| "गुर्वन्ताष्टगणाभागाऽऽर्या पूर्वार्द्धसदृशशकलद्वितया| आर्यैरार्यागीतिः सङ्गीता सङ्गीतगीतसंविध्यैः||" पशुगन्धा-अजगन्धा मकरन्तराख्या| पञ्चकोलकं-प्रागुक्तम्| वत्सकादिरसौ वातादीन्निहन्ति| आर्या|

Adhikarana vacAharidrAdigaNau (35-36) · Śloka 36

वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः| हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः||३५|| वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ| मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||३६||

🔊 Audio coming soon

स०-वचा-गोलोमी| जलदः-अम्बुधरः| देवाह्वं-किलिमम्| नागरं-विश्वम्| अतिविषा-भङ्गुरा| अभया-अमृता| हरिद्राद्वयं-एका पिण्डा, अपरा पचम्पचा दारुहरिद्रा| यष्ट्याह्वं-क्लीतिका| कलशी-पृश्निपर्णी| कुटजोद्भवाः-इन्द्रयवाः| एतौ वचादिहरिद्रादिगणावामातीसारघ्नौ मेदःकफादिहरौ च|

Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau (21)) · Śloka 39

प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्ल्यनन्ता| मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः||३७|| अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः| रोध्रं धातकिबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः||३८|| गणौ प्रियड्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ| सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||३९||

🔊 Audio coming soon

स०-प्रियङ्गुः-श्यामा| पुष्पाञ्जनं-रीतिपुष्पम्| युग्मेत्यत्रानुवृत्तिकृतेन सम्बन्धेनाञ्जनमिति सम्बध्यते| तेनाञ्जनयुग्मं-एकं स्रोतोञ्जनमन्यत्सौवीरमित्यर्थोऽवतिष्ठते| पद्मा-पद्मचारिणी| पद्मात्-कमलात्, रजः-केसरम्| योजनवल्ली-मञ्जिष्ठा| अनन्ता-यवासकः| मानद्रुमः-शाल्मली| मोचरसः-शाल्मलीनिर्यासः| समङ्गा-नमस्कारी रक्तमूलाख्या| पुन्नागः-तुङ्गो रक्तकेसराख्यः| शीतं-चन्दनम्| मदनीयहेतुः-धातुकी| उपजातिवृत्तम्| अम्बष्ठा-पाठा मयूरशिखाख्या| मधुकं-मधुयष्टिका| नमस्करी-समङ्गा| नन्दीवृक्षः-प्ररोही| पलाशः-प्रसिद्धः| कच्छुरा-फणिहारी धन्वयवासकाख्यः| बिल्वपेशिका-बिल्वमज्जा| कट्वङ्गः-स्योनाकः| कमलोद्भवं रजः-पद्मरेणुः| एतौ प्रियड्ग्वंबष्ठादी गणो पक्वातीसारनाशनौ सन्धानीयौ पित्ते हितौ व्रणरोपणौ च| "म्सो ज्गौ शुद्धविराडितं मतम्" (वृत्तरत्नाकरे अ. ३|२१)|

Adhikarana mustAdigaNaH (40) · Śloka 40

मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ता- भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः| कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||४०||

🔊 Audio coming soon

स०-मुस्ता-गाङ्गेयी| तिक्ताद्वयं-एका कटुकाऽन्या काकतिक्ता| विषाख्या-शुक्लकन्दा| हैमवती-श्वेतवचा| एते योन्यामयघ्नाः स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च| "तौ जो गुरु चेद्भवतीन्द्रवज्रा|"

Adhikarana nyagrodhAdigaNaH (41-42) · Śloka 42

न्यग्रोधपिप्पलसदाफलरोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः| प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्||४१|| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधनः| मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||४२||

🔊 Audio coming soon

स०-न्यग्रोधो-वटः| पिप्पलः-आश्वत्थः| सदाफलः-उदुम्बरः| जम्बूद्वयं-एका राजजम्बूर्बृहत्फलाऽन्या ह्रस्वफला काकजम्बूः| अर्जुनः-पार्थः| कपीतनः-कपिचूडो वानीराख्यः| सोमवल्कः-श्वेतसारः खदिरः| प्लक्षः-शृङ्गी प्लवाख्यः| आम्रः-चूतः| वञ्जुलो-वेतसः| पियालो-द्राक्षारसप्रियः खरस्कन्धाख्यः| नन्दी-जयवृक्षः| कोली-बदरी| विरला-तिन्दुकी| मधुकं-यष्टी| मधूकं-मधूकपुष्पम्| न्यग्रोधादिरयं सङ्ग्रहणादिगुणयुक्तः| वसन्ततिलकावृत्तम्|

Adhikarana elAdigaNaH (43-44) · Śloka 44

एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः| शुक्तिर्व्याघ्रनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्||४३|| एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति| वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः||४४||

🔊 Audio coming soon

स०-एलायुग्मं-सूक्ष्मैला स्थूलैला च| तुरुष्कः-कृत्रिमो निर्यासविशेषः| कुष्ठं-गदः| फलिनी-गन्धप्रियङ्गुः| मांसी-नलदम्| जलं-ह्रीबेरम्| ध्यामकं-देवदग्धकम्| स्पृक्का-देवी| चोरको-ग्रन्थिपर्णः| चोचं-त्वक्| पत्रं-तमालपत्रम्| तगरं-वक्रम्| स्थौणेयं-तैलपीतकम्| जातिरसो-बोलः| शुक्तिः-नखः| व्याघ्रनखः-समुद्रजः| अमराह्वं-देवदारु| अगुरुः-प्रसिद्धः| श्रीवासकः-चीडा श्रीवेष्टकाख्यः| कुङ्कुमं-बाह्लीकम्| चण्डा-कोपना| गुग्गुलुः-पुरः| देवधूपः-सर्जरसः| खपुरः-कुन्दुरुकः| पुन्नागो-रक्तकेसरः| नागाह्वयं-नागकेसरम्| एलादिरयं वातादीन् हन्ति| तथा, वर्णप्रसन्नत्वकृत् कण्ड्वादिहृच्च| "म्सौ ज्सौ तौ गुरुकं च सूर्यतुरगैः शार्दूलविक्रीडितम्|"

Adhikarana shyAmAdigaNaH (45) · Śloka 45

श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणा- शङ्खिनीचर्मसाह्वा- स्वर्णक्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनक- च्छिन्नरोहाकरञ्जाः| बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरस- स्तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||४५||

🔊 Audio coming soon

स०-श्यामा-मालविका त्रिवृत् मसूरविदलाख्या| दन्ती-मुकूलकश्चित्राख्यः| द्रवन्ती-उन्दुरकर्णिका| क्रमुकः-पट्टिकारोध्रः| कुटरणा-शुक्ला त्रिवृत्| शङ्खिनी-यवतिक्ता| चर्मसाह्वा-सातला, ब्राह्मीत्यन्ये| स्वर्णक्षीरी-कङ्कुष्ठम्| गवाक्षी-गवादनी स्थाणुकर्णीसंज्ञा, इन्द्रवारुणीत्यन्ये| शिखरी-अपामार्गः| रजनकः-कम्पिल्लकः| छिन्नरोहा-अमृतवल्ली| करञ्जः-कैडर्यः| बस्तान्त्री-वृषगन्धा| व्याधिघातः- कृतमालः| बहुलो-बहुफलः| बहुरसः-इक्षुः| तीक्ष्णवृक्षात्-पीलोः फलानि| श्यामादिरेष गुल्मादीन् हन्ति| [अत्र पिप्पल्यादिः प्रसिद्धत्वान्नोक्तः| ] "म्रौ भ्रौ याश्च त्रयः स्युः स्वरमुनितुरगैः स्रग्धरास्याद्विरामैः|"

Adhikarana iti trayastriMshadgaNAH (46) · Śloka 46

त्रयस्त्रिंशदिति प्रोक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः| युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||४६||

🔊 Audio coming soon

स०-इति-एवं प्रकारेण, त्रयस्त्रिंशत्सङ्ख्या वर्गाः कथिताः| अत्र सङ्ख्योपादानमेषां प्राधान्यख्यापनार्थम्| अन्येऽप्येवंप्रकाराः सन्ति, एते तु प्रधाना इत्यर्थः| सुखस्मरणार्थं च सङ्ख्यावचनम्| एषु च त्रयस्त्रिंशत्सु वर्गेष्वलाभतः-अलाभे सति, तद्विधं-रसवीर्यपाकैस्तुल्यं, द्रव्यमन्यत्-अनुक्तमपि युञ्ज्यात्| न केवलमेतावदेव विधेयमित्याह-जह्यादयौगिकम्,-न केवलमेषु वर्गेषु तद्द्रव्यलाभे यथालाभमन्यत्तद्विधं द्रव्यं युञ्ज्यात्, यावदयौगिकं यत् द्रव्यं तच्च त्यजेत्| दोषरोगाद्यपेक्षया पुरुषस्यास्मिन् काले वयसि वा अयमेव गणः प्रशस्तः, तदा तत्समस्तगणद्रव्यलाभे तद्विधमेकं द्रव्यं द्वे वा बहूनि वा द्रव्याणि संयोज्य प्रयोज्य एव, न समस्तद्रव्यापेक्षा कार्येति| तथा च सुश्रुतः (सु. अ. ३८|८२) - "समीक्ष्य दोषभेदांश्च गणान् भिन्नान् प्रयोजयेत्| पृथङ्मिश्रान् समस्तांश्च गणान् वा व्यस्तसंहतान्||" इति| त्रयस्त्रिंशदिति "त्रेस्त्रयश्च" इति त्रयसादेशः| अयौगिकमिति अयोगाय प्रभवतीत्यर्थः| योगाद्यच्चेति ठञ्|

Adhikarana teShu kasyacidravyasyAlAbhe tadvidhamanyadyojyam, ete vargAH sarvakalpayogyAshca (15) · Śloka 15

एते वर्गा दोषदूष्याद्यपेक्ष्य कल्कक्काथस्नेहलेहादियुक्ताः| पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसङ्ग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||

🔊 Audio coming soon

स०-एते-पूर्वोक्ताः, वर्गा दोषदूष्यवयोबलादीन्यपेक्ष्यविकल्प्य, कल्कादियुक्ताः सुकृच्छ्रान् रोगान्-आमयान् घ्नन्ति| युक्ता इत्यत्रान्तर्भावितण्यर्थो युजिः| ततः कल्कादिषु वैद्येन योजिता इत्यर्थोऽवतिष्ठते| आदिशब्देन फाण्टशीतकषायादिपरिग्रहः| कथमेते घ्नन्ति ? इति प्रकारं युक्त्याऽऽह-पान इत्यादि| पाने-पानाद्युपयोगे सति| लेपाभ्यङ्गैरिति बहुवचनेन लेपाभ्यङ्गस्रानादिभिश्चेति योज्यम्| शालिनीवृत्तम्| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसङ्ग्रहाध्यायः पञ्चदशः समाप्तः|| १५||