18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

"śuddhibhirnirhriyantē" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṁ vamanavirēcanādhikāraḥ - - - -

Adhikarana vamanavirecanavidhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

"śuddhibhirnirhriyantē" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṁ vamanavirēcanādhikāraḥ - - - - athātō vamanavirēcanavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē||2||

sa0-athāta ityādi| vamanaṁ ca virēcanaṁ ca, tayōrvidhiḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam| tatra yathōddēśatayā nirdēśa iti pūrvaṁ vamanavidhimācaṣṭē| athavā virēkātpūrvaṁ vamanasyōpanyāsō yuktaḥ, hr̥takaphasya hi samyagvirēkā bhavanti| tathā cōktam (carakē si. a. 1|8) - "viricyatē mandakaphastu samyak" iti|

Adhikarana vamanavirecanayoH sAmAnyato viShayaH (1) · Śloka 1

atō vamanavidhimāha - - - - kaphē vidadhyādvamanaṁ saṁyōgē vā kaphōlbaṇē| tadvadvirēcanaṁ pittē|1|

sa0-ślēṣmaṇi vamanaṁ kuryāt, saṁyōgē ca kaphādhikē| tatra ca pittakaphavān vamanaṁ kuryāt| yathā,-kaphē kaphādhikē saṁyōgē vamanaṁ kuryāt tathaiva pittē pittādhikē vā saṁyōgē virēcanaṁ kuryāditi tadvacchabdasyārthaḥ|

Adhikarana vamanasya visheShato viShayaH (1-3) · Śloka 3

| viśēṣēṇa tu vāmayēt||1|| navajvarātisārādhaḥpittāsr̥grājayakṣmiṇaḥ| kuṣṭhamēhāpacīgranthiślīpadōnmādakāsinaḥ||2|| śvāsahr̥llāsavīsarpastanyadōṣōrdhvarōgiṇaḥ|3|

sa0-viśēṣēṇa punarnavajvarātisārādīn ūrdhvarōgaparyantān vāmayēt| [ navajvarādīnāṁ yakṣmāntānāṁ dvandva iniḥ| ēvaṁ ca kuṣṭhādīnāṁ kāsāntānāṁ śvāsādīnāmūrdhvarōgāntānāṁ ca dvandvē inī kāryau|

Adhikarana avAmyAH visheShato viShayaH viShadyAbhyavahAre tu vamanam (3-6) · Śloka 6

| avāmyā garbhiṇī rūkṣaḥ kṣudhitō nityaduḥkhitaḥ||3|| bālavr̥ddhakr̥śasthūlahr̥drōgikṣatadurbalāḥ| prasaktavamathuplīhatimirakrimikōṣṭhinaḥ||4|| ūrdhvapravr̥ttavāyvasradattabastihatasvarāḥ| mūtrāghātyudarī gulmī durvamō'tyagnirarśasaḥ||5|| udāvartabhramāṣṭhīlāpārśvarugvātarōgiṇaḥ| r̥tē viṣagarājīrṇaviruddhābhyavahārataḥ||6||

sa0-garbhiṇyādayō vātarōgāntā avāmyāḥ| arśāṁsi vidyantē yasya sō'rśasaḥ| "arśaādibhyaśca" ityac| tatra garbhiṇyā vamanādgarbhavyāpadgarbhabhraṁśaśca (śācca) dāruṇarōgasya raktapittādēridbhūtiḥ| rūkṣasya vāyuḥ vāgghanuhastādīnāṁ vyāpārāyatīrhatvā hanvādīnāṁ grahaṁ kuryāt| kṣudhitasya nityaduḥkhitasya ca vāyunā kṣapitaśarīratvādbalakṣayaḥ syāt| bālādīnāmauṣadhabalākṣamatvāt balōparōdhaḥ syāt| hr̥drōgādīnāṁ hr̥dayōparōdhaḥ| prasaktacchardīnāmudānō vāyurutkṣipya prāṇānapi hiṁsyāt| ēvamanyatrāpi rōgōdgamaścintyaḥ| [ kiṁ sarvadaiva garbhiṇyādayō'vāmyāḥ ? uta kasyāñcidavasthāyāṁ vāmyāḥ, ityāha- ] r̥ta ityādi| viṣādyabhyavahāramantarēṇa| viṣādyabhyavahārē tu vāmyā ēvaitē|

Adhikarana keciddhUmAntaiH karmabhirvarjyAH ajIrNinaH sarvaiH karmabhirvarjyAH (7) · Śloka 7

prasaktavamathōḥ pūrvē prāyēṇāmajvarō'pi ca| dhūmāntaiḥ karmabhirvarjyāḥ, sarvairēva tvajīrṇinaḥ||7||

sa0-prasaktavamathōḥ pūrvē-pūrvasthitā durbalāntā ēkādaśāturāḥ, tathā''majvaraśca| tē sarvē dhūmāntaiḥ karmabhiḥ prāyēṇa varjyāḥ, na kēvalaṁ vamanēnaiva| dhūmagrahaṇaṁ gaṇḍūṣādikarmaṇaḥ parihārārtham| prāyōgrahaṇamaṣṭamāsāyā garbhiṇyā nirūhā na varjyā iti sūcanārtham| tathā, sadyōbhuktasya jvaritasya satō vamanānujñānārtham| tu-punaḥ, ajīrṇinaḥ puruṣāḥ sarvairēva-vamanādibhirgaṇḍūṣādibhiśca varjyāḥ| āmadōṣabhayāttairvamanādayō na sēvyā ityarthaḥ| atrāpi prāyōgrahaṇamanuvartatē| sadyō'jīrṇināṁ hi vamanamanujñātamēva|

Adhikarana virecanasya visheShato viShayaH (8-10) · Śloka 10

virēkasādhyā gulmārśōvisphōṭavyaṅgakāmalāḥ| jīrṇajvarōdaragaracchardiplīhahalīmakāḥ||8|| vidradhistimiraṁ kācaḥ syandaḥ pakvāśayavyathā| yōniśukrāśrayā rōgāḥ kōṣṭhagāḥ kr̥mayō vraṇāḥ||9|| vātāsramūrdhvagaṁ raktaṁ mūtrāghātaḥ śakr̥dgrahaḥ| vāmyāśca kuṣṭhamēhādyāḥ|10|

sa0-virēkēṇa sādhyāḥ-upakramyāḥ, gulmādayaḥ śakr̥dgrahaparyantāḥ| pakvāśayē vyathā pakvāśayavyathā| vāmyāścēti caḥ samuccayē| yē ca kuṣṭhādyā ūrdhvarōgaparyantā vamanārhā uktāstē ca virēcyāḥ|

Adhikarana avirecyAH visheShato viShayaH (10-11) · Śloka 11

| na tu rēcyā navajvarī||10|| alpāgryadhōgapittāsrakṣatapāyvatisāriṇaḥ| saśalyāsthāpitakrūrakōṣṭhātisnigdhaśōṣiṇaḥ||11||

sa0-turavadhāraṇē| navajvarō naiva rēcyaḥ| tasya hi virēcanamapakvān dōṣānanirharan vātakōpāyaiva syāt| yakṣmādīnāṁ tvavasthāvaśānmr̥duvirēcyatvamanujñātamēva| yathā ca paṭhiṣyati (hr̥. ci. a. 5|1)- "balinō bahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam| ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam||" iti [ yakṣmaṇaḥ ]| tathā (hr̥. ci. a. 9|4) - "api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi| prāṇadā prāṇadā dōṣē vibaddhē sampravartinī||" ityādinā'tīsārasyāpi mr̥duvirēcanamanujñātam| naivaṁ navajvarasya svalpavirēcyatvaṁ kadā'pi| alpāgnyādayaḥ śōṣyantā na virēcyāḥ| tatrālpāgnirabalatvādbhēṣajavēgaṁ na sahatē| adhōgaraktapittātisāriṇōratipravr̥ttyā hanyāt| kṣatapāyōḥ prāṇōparōdhakarīṁ rujāṁ janayēt| saśalyasya kṣatē vāyurāśritō jīvitaṁ hiṁsyāt| āsthāpitasya bhēṣajavēgāsahanādbalōparōdhaḥ syāt| krūrakōṣṭhasyauṣadhōddhatā dōṣā hyapravartamānā hr̥dayaśūlaparvabhēdānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| atisnigdhasyātiyōgāya syāt| śōṣiṇaḥ kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddēhavināśaḥ syāditi|

Adhikarana vamanavidhiH (12-18) · Śloka 18

atha sādhāraṇē kālē snigdhasvinnaṁ yathāvidhi| śvōvamyamutkliṣṭakaphaṁ matsyamāṣatilādibhiḥ||12|| niśāṁ suptaṁ sujīrṇānnaṁ pūrvāhṇē kr̥tamaṅgalam| nirannamīṣatsnigdhaṁ vā pēyayā pītasarpiṣam||13|| vr̥ddhabālābalaklībabhīrūn rōgānurōdhataḥ| ākaṇṭhaṁ pāyitānmadyaṁ kṣīramikṣurasaṁ rasam||14|| yathāvikāravihitāṁ madhusaindhavasaṁyutām| kōṣṭhaṁ vibhajya bhaiṣajyamātrāṁ mantrābhimantritām||15|| "brahmadakṣāśvirudrēndrabhūcandrārkānilānalāḥ| r̥ṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṅghāśca pāntu vaḥ||16|| rasāyanamivarṣīṇāmamarāṇāmivāmr̥tam| sudhēvōttamanāgānāṁ bhaiṣajyamidamastu tē||17|| aum namō bhagavatē bhaiṣajyaguravē vaiḍūryaprabharājāya| tathāgatāyārhatē samyaksambuddhāya| tadyathā| aum bhaiṣajyē bhaiṣajyē mahābhaiṣajyē samudratē svāhā| " prāṅmukhaṁ pāyayēt| |18|

sa0-ētat pūrvōktaṁ rēcyārēcyatvamavagamyānantaraṁ sādhāraṇē-śrāvaṇādau kālē, yathāvidhi-snēhasvēdādhyāyōditēna kramēṇa, snigdhasvinnaṁ puruṣaṁ bhaiṣajyamātrāṁ prāṅmukhaṁ pāyayēditi vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| kīdr̥śam ? śvōvamyaṁ-prātarvamanārham| vamyamiti "arhēkr̥tyatr̥caśca" ityarhārthē pōradupadhāditi yat| utkliṣṭaḥ-sthānāccalitaḥ, kaphō yasya tamutkliṣṭakapham| kaiḥ? matsyādibhiḥ| antarbhāvitaṇyarthō'tra| utklēśitakaphamityarthaḥ| tathā, niśāṁ suptam| "kālādhvanōḥ" iti dvitīyā| ata ēva yathōcitaḥ sakalaniśāsvāpō'trōpalakṣyatē| tathā, suṣṭhu jīrṇamannaṁ-āhārō yasya tam| kadā pāyayēt ? pūrvāhṇē-prātaḥkālē| kimbhūtam ? kr̥taṁ maṅgalaṁ-svastyayanādi, yasya tam| maṅgalamityupalakṣaṇārtham,- kr̥tadēvadvijāgniguruvr̥ddhārcanamapīti draṣṭavyam| tathā, nirannaṁ-akr̥tāhāram| āturavaśādvā kiñcitsnigdham| katham ? ityāha-pēyayā pītasarpiṣam| vr̥ddhētyādi| tathā, asau vāmyō vr̥ddhō vā bālō vā durbalō vā klībaḥ-khēdāsahiṣṇurvā bhavati, bhīrurvā-kātarō bhavati| tadā rōgānurōdhādākaṇṭhaṁ-atimātraṁ madyakṣīrādikaṁ pāyayēt| tadanantaraṁ bhaiṣajyamātrāṁ pāyayēt| saṅgrahē'pyuktam (sū. a. 27) - "bhīrukr̥śabālavr̥ddhasukumārānvā dōṣānurōdhēnākaṇṭhaṁ pītayūṣēkṣurasakṣīratakramāṁsarasamadyatuṣōdakayavāgūmaṇḍānyatamam" iti| kimbhūtāṁ mātrām ? yathāvikāravihitāṁ,- rōgānusārēṇa sādhitām| tathā, madhusaindhavābhyāṁ yutām| kiṁ kr̥tvā ? kōṣṭhaṁ-mr̥dumadhyakrūralakṣaṇaṁ, vibhajya-vicārya| ślēṣmādhikyēna mr̥dutvaṁ, ślēṣmamadhyatvēna madhyatvaṁ, ślēṣmahīnatvēna krūratvaṁ vamanē kōṣṭhasya bōdhyam| tathā cōktam carakē (si. a. 1|8) - "ślēṣmōttaraścchardayatē hyaduḥkham" iti| kimbhūtāṁ bhaiṣajyamātrām ? mantrābhimantritām| tānēva mantrānāha-brahmētyādigranthēna|

Adhikarana pAnAnantaraM vidhiH (18) · Śloka 18

pītō muhūrtamanupālayēt| tanmanāḥ|18|

sa0-bhaiṣajyamātrāṁ pītaḥ sannāturaḥ muhūrtaṁ tanmanāḥ-vamigatacittaḥ, anupālayēt-pratīkṣēta|

Adhikarana pravRuttavamanasya kRutyam (18-21) · Śloka 21

| jātahr̥llāsaprasēkaścchardayēttataḥ||18|| aṅgulibhyāmanāyastō nālēna mr̥dunā'thavā| galatālvarujan vēgānapravr̥ttān pravartayan||19|| pravartayan pravr̥ttāṁśca jānutulyāsanē sthitaḥ| ubhē pārśvē lalāṭaṁ ca vamataścāsya dhārayēt||20|| prapīḍayēttathā nābhiṁ pr̥ṣṭhaṁ ca pratilōmataḥ| |21|

sa0-tataḥ-anantaraṁ, sañjātahr̥llāsaprasēkaḥ san chardayēt| hr̥llāsō-hr̥duparōdhaḥ| prasēkō-niṣṭhīvanam| kathaṁ vamēt ? aṅgulibhyāṁ dvābhyām| yadvā, kōmalēna suvarcalairaṇḍādijēna-nālēna mr̥dunā vamēt| kīdr̥śaḥ ? anāyastaḥ,- anāyāsēnētyarthaḥ| aparaṁ galatālvapīḍayan| tathā, apravr̥ttān vēgān pravartayan pravr̥ttāśca pravartayan| jānupramāṇē pīṭhē sthitaḥ| ca-aparaṁ, asya-narasya, vamanaṁ kurvatō dvē pārśvē lalāṭaṁ ca dhārayēt| paricāraka iti śēṣaḥ| nābhiṁ ca pīḍayēt| pr̥ṣṭhaṁ ca pratilōmataḥ-asanmārgēṇa pīḍayēt|

Adhikarana doShabhedena vamanadravyabhedaH (21-22) · Śloka 22

| kaphē tīkṣṇōṣṇakaṭukaiḥ pittē svāduhimairiti||21|| vamēt snigdhāmlalavaṇaiḥ saṁsr̥ṣṭē marutā kaphē| |22|

sa0-kaphē tīkṣṇōṣṇakaṭukairdravyairvamēt| pittē svāduśītairdravyairvamēt| snigdhāmlalavaṇairvāyunā yuktē kaphē vamēt|

Adhikarana vamanAvadhiH (22) · Śloka 22

kiyantaṁ kālaṁ vamēt ? ityāha - - - - | pittasya darśanaṁ yāvacchēdō vā ślēṣmaṇō bhavēt||22||

sa0-yāvat pittasya darśanaṁ syāt, kaphasya vā chēdaḥ-antaḥ syāt, tāvadvamēt|

Adhikarana hInavegasyauShadham (23) · Śloka 23

hīnavēgaḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇōdakaiḥ| vamētpunaḥpunaḥ|23|

sa0-hīnavēgō naraḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇōdakairasakr̥dvamēt|

Adhikarana hInayogalakShaNAm hInayogajA rogAH (23-24) · Śloka 24

| tatra vēgānāmapravartanam||23|| pravr̥ttiḥ savibandhā vā kēvalasyauṣadhasya vā| ayōgastēna niṣṭhīvakaṇḍūkōṭhajvarādayaḥ||24||

sa0-tatra-tēṣu samyagyōgātiyōgāyōgēṣu madhyāt, vēgānāmapravartanamasāvayōgaḥ| savibandhā ca yā pravr̥ttiḥ sō'pyayōgaḥ| kēvalasya-dōṣādirahitasyauṣadhasya yā pravr̥ttiḥ sō'pyayōgaḥ| tēna-ayōgēna, niṣṭhīvādayaḥ syuḥ|

Adhikarana samyagyogalakShaNam (1-25) · Śloka 25

nirvibandhaṁ pravartantē kaphapittānilāḥ kramāt| (manaḥprasādaḥ svāsthyaṁ cāvasthānaṁ ca svayaṁ bhavēt| vaiparītyamayōgānāṁ na cātimahati vyathā||1|| ) samyagyōgē|25|

sa0-samyagyōgē kaphapittānilāḥ kramēṇa nirvibandhaṁ-niḥsaṅgaṁ pravartantē|

Adhikarana atiyogalakShaNam (25-26) · Śloka 26

| atiyōgē tu phēnacandrakaraktavat||25|| vamitaṁ kṣāmatā dāhaḥ kaṇṭhaśōṣastamō bhramaḥ| ghōrā vāyvāmayā mr̥tyurjīvaśōṇitanirgamāt||26||

sa0-atiyōgē punaḥ phēnacandrakaraktavadvamitaṁ-vamanaṁ bhavati| phēnaśca candrakaśca raktaṁ ca, tāni vidyantē yasya vamitasya tadēvam| tathā, kṣāmatādayō bhavanti| tamaḥ-timiradarśanaṁ, dāruṇāśca vātarōgāḥ| tathā mr̥tyurbhavati, jīvākhyasya śōṇitasya nirgamāt-niṣkāsāt|

Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (27) · Śloka 27

samyagyōgēna vamitaṁ kṣaṇamāśvāsya pāyayēt| dhūmatrayasyānyatamaṁ snēhācāramathādiśēt||27||

sa0-samyagyōgēna vamitē sati muhūrtamāśvāsya-śītavātādinā, dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇākhyasya, anyatamaṁ-ēkaṁ, pāyayēdvaidyaḥ| atha-anantaraṁ, snēhācāraṁ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaṁ, ādiśēt|

Adhikarana samyagvAntasya peyAdikrameNa bhojanam (28) · Śloka 28

tataḥ sāyaṁ prabhātē vā kṣudvān snātaḥ sukhāmbunā| bhuñjānō raktaśālyannaṁ bhajētpēyādikaṁ kramam||28||

sa0-tataḥ-ūrdhvaṁ, sāyaṁ-aparāhṇē, prabhātē-pūrvāhṇē vā, babhukṣita uṣṇōdakēna snātō raktaśālyannaṁ bhuñjānaḥ pēyādikaṁ kramaṁ bhajēt|

Adhikarana peyAdikramaH (29) · Śloka 29

tamēva pēyādikaṁ kramamāha - - - - pēyāṁ vilēpīmakr̥taṁ kr̥taṁ ca yūṣaṁ rasaṁ trīnubhayaṁ tathaikam| kramēṇa sēvēta narō'nnakālān pradhānamadhyāvaraśuddhiśuddhaḥ||29||

sa0-pradhānā ca madhyā cāvarā ca pradhānamadhyāvarāḥ| pradhānamadhyāvarāśca tāḥ śuddhayaśca, tābhiḥ śuddhō naraḥ kramēṇa-yathāsaṅkhyaṁ, pēyāṁ trīnannakālān dvāvannakālāvēkannakālaṁ bhajēditi| vilēpyādiṣvapyēvaṁ yōjyam| ētadēva spaṣṭīkr̥tyōcyatē| yathā,-pradhānaśuddhyā śuddhō narō dvāvannakālāvēkasmin dinē pēyāṁ bhajēt| dvitīyē'hanyēkamannakālaṁ pēyāṁ dvitīyamannakālaṁ vilēpīm| tr̥tīyē vāsarē dvāvannakālau vilēpīmēva| caturthē divasē akr̥taṁ-śuṇṭhīlavaṇādyasaṁskr̥taṁ yūṣaṁ, kr̥taṁ-śuṇṭhīlavaṇādisaṁskr̥taṁ yūṣaṁ ca dvāvannakālau bhajēt, pañcamē'hni prathamē'nnakālē ca| caḥ samuccayē| triṣvapi kālēṣvakr̥taṁ kr̥taṁ ca yūṣaṁ bhajēt, vibhajya tāvadgamyatē| ēvaṁ kālatrayaṁ kr̥tākr̥taṁ rasaṁ vibhajya bhōjayēt| saptarātrēṇa (saptāhāt) prakr̥tibhōjanaṁ kramēṇa sēvēta| ēvaṁ yathāsvaṁ madhyaśuddhiśuddhasyāvaraśuddhiśuddhasya ca yōjanā kāryā| munistvāha (ca. sū. a. 15|17) - "athainaṁ sāyāhnē parē vā'hni sukhōdakapariṣiktaṁ purāṇānāṁ lōhitaśālitaṇḍulānāṁ svavaklinnāṁ maṇḍapūrvāṁ sukhōṣṇāṁ yavāgūṁ pāyayēdagnibalamabhisamīkṣya| ēvaṁ dvitīyē tr̥tīyē cānnakālē| caturthē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālīnāṁ susvinnāṁ vilēpīmuṣṇōdakadvitīyāmasnēhalavaṇāmalpasnēhalavaṇāṁ vā bhōjayēt| ēvaṁ pañcamē ṣaṣṭhē cānnakālē| saptamē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālīnāṁ dviprasr̥taṁ susvinnamōdanamuṣṇōdakānupānaṁ tanunā tanusnēhalavaṇōpapannēna mr̥dgayūṣēṇa bhōjayēt| ēvamaṣṭamē navamē cānnakālē| daśamē tvannakālē lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṁsasya rasēnaudakalāvaṇikēna nātisāravatā bhōjayēduṣṇōdakānupānam| ēvamēkādaśē dvādaśē cānnakālē| ata ūrdhvamannaguṇān kramēṇōpayuñjānaḥ saptāhāt prakr̥tibhōjanamāgacchēt|" iti| trīniti "kālādhvanōratyantasaṁyōgē" iti dvitīyā|

Adhikarana peyAdikramasya phalam (30) · Śloka 30

adhunā pēyādikramasya phalaṁ vakti - - - - yathā'ṇuragnistr̥ṇagōmayādyaiḥ sandhukṣyamāṇō bhavati kramēṇa| mahān sthiraḥ sarvapacastathaiva śuddhasya pēyādibhirantarāgniḥ||30||

sa0-yathā bāhyō'gniraṇuḥ-atyalpaḥ, tr̥ṇagōmayakāṣṭhadalādibhiḥ sandhukṣyamāṇaḥ-uddīpyamānō, mahān sthiraḥ-cirakālasthāyī, sarvapacaḥ-sthūlasūkṣmagurulaghupācakaḥ, kramēṇa bhavati| tathaiva-tēnaiva prakārēṇa, śuddhasya narasya pēyādibhirantarāgniḥ-audaryō'gniḥ, mahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati| sarvapaca iti pacērajantasya sarvaśabdēna saha ṣaṣṭhīsamāsaḥ| kharanādē'pyuktam-"virēkē vamanē śrēṣṭhē pēyādīnāṁ kriyākramaḥ| triśō, dviśō madhyamē syādēkaśastu kanīyasi||" iti|

Adhikarana trividhasya vamanasya vegamAnam, trividhasya virekasya tulAmAnam (31) · Śloka 31

jaghanyamadhyapravarē tu vēgā- ścatvāra iṣṭā vamanē ṣaḍaṣṭau| daśaiva tē dvitriguṇā virēkē prasthastathā syāddvicaturguṇaśca||31||

sa0-jaghanyaṁ ca madhyaṁ ca pravaraṁ ca tasmin vamanē kramēṇa vēgāścatvāraḥ ṣaḍaṣṭēṣṭāḥ| tantrakr̥tāmiti śēṣaḥ| tē vēgā daśaiva dvitriguṇā jaghanyamadhyapravarē virēkē kramēṇa bhavanti| tathēti samuccayē| na kēvalaṁ vēgā mānam, prasthaśca dvicaturguṇō mānaṁ syāditi tathāśabdasyārthaḥ| trīṇyētānyupajātivr̥ttāni|

Adhikarana vamanasya pittAvasAnatvaM samyaktvam, trividhasya vamanasya tulAmAnam, virekasya kaphAvasAnatvaM samyaktvam (32) · Śloka 32

pittāvasānaṁ vamanaṁ virēkādarddhaṁ, kaphāntaṁ ca virēkamāhuḥ| - |32|

sa0-pittāntaṁ vamanaṁ vadanti| virēkādarddhaṁ vamanaṁ kathayanti| virēcanaṁ kaphāntamāhuḥ|

Adhikarana vegamAne tulAmAne cApohyamAnam (32) · Śloka 32

| dvitrān saviṭkānapanīya vēgān mēyaṁ virēkē, vamanē tu pītam||32||

sa0-dvau vā trayō vā dvitrāḥ| "saṅkhyayā'vyayā" iti bahuvrīhiḥ| "bahuvrīhau saṅkhyēyē ḍac" iti ḍac vā samāsāntaḥ| saha viśā-purīṣēṇa vartanta iti saviṭkāḥ| dvitrān vēgān saviṭkānapanīya-gaṇanāyāmanupāruhya, virēkē mēyaṁ-mātavyam| vamanē punaḥ pītaṁ yadauṣadhaṁ tadapanīya mēyam| indravajrāvr̥ttam|

Adhikarana virecanavidhiH (33) · Śloka 33

athainaṁ vāmitaṁ bhūyaḥ snēhasvēdōpapāditam| ślēṣmakālē gatē jñātvā kōṣṭhaṁ samyagvirēcayēt||33||

sa0-ēnaṁ-naraṁ vāmitaṁ, bhūyaḥ-punarapi, snēhasvēdābhyāmupapāditamanantaraṁ samyagvirēcayēt| kadā ? ślēṣmaṇaḥ kālaḥ-satribhāgaḥ praharaḥ, tasmin gatē sati| kiṁ kr̥tvā ? kōṣṭhaṁ-mr̥dumadhyakrūralakṣaṇaṁ, jñātvā-avagamya|

Adhikarana mRudukoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

bahupittō mr̥duḥ kōṣṭhaḥ kṣīrēṇāpi viricyatē| |34|

sa0-yō bahupittaḥ kōṣṭhaḥ sa mr̥durbhavati| sa ca kṣīrēṇa viricyatē| apiśabdādāragvadhādibhirapi|

Adhikarana krUrakoShThasya lakShaNam (34) · Śloka 34

| prabhūtamārutaḥ krūraḥ kr̥cchrācchyāmādikairapi||34||

sa0-prabhūtamārutaḥ krūraḥ kōṣṭhō bhavati| sa ca kr̥cchrēṇa-kathañcidapi, śyāmādikairviricyatē| ādiśabdēna kaṅkuṣṭhasudhādīnāṁ grahaṇam| apiśabdādāragvadhādibhirna viricyatē|

Adhikarana doShabhedena virecanabhedaH (35) · Śloka 35

kaṣāyamadhuraiḥ pittē virēkaḥ, kaṭukaiḥ kaphē| snigdhōṣṇalavaṇairvāyau|35|

sa0-kaṣāyamadhuraiḥ-āragvadhādibhiḥ, pittē virēkaḥ| kaṭukaiḥ kaphē virēkaḥ| snigdhōṣṇalavaṇaiḥ-ēraṇḍatailādibhirvāyau virēkaḥ kāryaḥ|

Adhikarana virecanapravRuttau pravartanopAyaH (35-36) · Śloka 36

| apravr̥ttau tu pāyayēt||35|| uṣṇāmbu, svēdayēdasya pāṇitāpēna cōdaram| ||36||

sa0-apravr̥ttiḥ-mandā pravr̥ttiḥ| nañ īṣadarthē| virēkāpravr̥ttāvuṣṇāmbu pāyayēdvaidyaḥ| asya cāturasya pāṇitāpēna jaṭharaṁ svēdayēt|

Adhikarana upAyenApyapravRutau kRutyam (37-38) · Śloka 38

| utthānē'lpē dinē tasminbhuktvā'nyēdyuḥ punaḥ pibēt| adr̥ḍhasnēhakōṣṭhastu pibēdūrdhvaṁ daśāhataḥ| bhūyō'pyupaskr̥tatanuḥ snēhasvēdairvirēcanam||37|| yaugikaṁ samyagālōcya smaranpūrvamatikramam| |38|

sa0-tasmin-virēkasya dinē, alpa utthānē-stōkāyāṁ pravr̥ttau satyāṁ, bhuktvā'nnamanyēdyuḥ-anyasmin dinē punarvirēcanauṣadhaṁ pibēdāturaḥ| snēhanaṁ-snēhaḥ| dr̥ḍhaḥ snēhakōṣṭhō yasya sa dr̥ḍhasnēhakōṣṭhaḥ| na dr̥ḍhasnēhakōṣṭhō'dr̥ḍhasnēhakōṣṭhaḥ| sa bhūyō'pi snēhasvēdaiḥ saṁskr̥taśarīrō daśāhādūrdhvaṁ yaugikaṁ virēcanaṁ pibēt| [ samyagālōcya- ] yathāvannirūpya, pūrvamanukramaṁ-"bhaiṣajyamātrāṁ mantrābhimantritām" ityādikaṁ, tathā "apravr̥ttau tu pāyayēt| uṣṇāmbu svēdayēdasya pāṇitāpēna cōdaram|" ityādikaṁ ca, smaran pibēditi|

Adhikarana virecane hInayogalakShaNaNam (38-39) · Śloka 39

| hr̥tkukṣyaśuddhirarucirutklēśaḥ ślēṣmapittayōḥ||38|| kaṇḍūvidāhaḥ piṭikāḥ pīnasō vātaviṅgrahaḥ| ayōgalakṣaṇam|39|

sa0-ayōgalakṣaṇaṁ hr̥tkukṣyaśuddhirityādikam|

Adhikarana virecane samyagyogalakShaNam (39) · Śloka 39

| yōgō vaiparītyē yathōditāt||39||

sa0-yathōktādvaiparītyē-hr̥tkukṣiśuddhirityādikō(kē), yōgō-yōgalakṣaṇam|

Adhikarana virecane atiyogalakShaNam (40-42) · Śloka 42

viṭpittakaphavātēṣu niḥsr̥tēṣu kramātsravēt| niḥślēṣmapittamudakaṁ śvētaṁ kr̥ṣṇaṁ salōhitam||40|| māṁsadhāvanatulyaṁ vā mēdaḥkhaṇḍābhamēva vā| gudaniḥsaraṇaṁ tr̥ṣṇā bhramō nētrapravēśanam||41|| bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ| |42|

sa0-ativiriktasya viṭpittakaphavātēṣu kramānniḥsr̥tēṣu jalaṁ sravēt| kimbhūtam ? niḥślēṣmapittaṁ, tathā śvētaṁ kiñcitkr̥ṣṇaṁ salōhitaṁ-īṣadraktaṁ, athavā māṁsaprakṣālanasadr̥śamathavā mēdaḥśakalābhaṁ sravēt| tathā gudaniḥsaraṇādayō'tivamanāmayāśca-kṣāmatādayō bhavanti|

Adhikarana samyagviriktasya samyagvAntavidhiH (42-43) · Śloka 43

| samyagviriktamēnaṁ ca vamanōktēna yōjayēt||42|| dhūmavarjyēna vidhinā| |43|

sa0-ēnaṁ ca-naraṁ samyagviriktaṁ, vamanavihitēna vidhinā vidhūmēnōpapādayēt|

Adhikarana prakRutibhojanamapi krameNa kuryAt (43) · Śloka 43

tatō vamitavāniva| kramēṇānnāni bhuñjānō bhajētprakr̥tibhōjanam||43||

sa0-tataḥ-anantaraṁ, kramēṇa-pūrvōktēna, raktaśālyannasahitapēyōdīnyannānyaśnan prakr̥tibhōjanaṁ bhajēt|

Adhikarana mandavahnyAdibhiH shodhanadine upavAsaH kAryaH (44) · Śloka 44

mandavahnimasaṁśuddhamakṣāmaṁ dōṣadurbalam| adr̥ṣṭajīrṇaliṅgaṁ ca laṅghayētpītabhēṣajam||44||

sa0-pītabhēṣajān mandavahnyādīn pañca laṅghayēt| adr̥ṣṭaṁ jīrṇaliṅgaṁ pītabhēṣajasya yasyēti yōjyam|

Adhikarana la~gghanasya phalam (45) · Śloka 45

ēvaṁ laṅghitē yō guṇō bhavati, tamāha - - - - snēhasvēdauṣadhōtklēśasaṅgairiti na bādhyatē| |45|

sa0-utklēśāśca saṅaāścōtklēśasaṅgāḥ| snēhaśca svēdaścauṣadhaṁ ca tāni, tēṣāmutklēśasaṅgāḥ snēhasvēdauṣadhōtklēśasaṅgāḥ taiḥ| iti-ēvaṁ laṅghitē sati, mandāgnyādirna bādhyatē-na pīḍyatē|

Adhikarana peyAdikrame yuktiH (45-46) · Śloka 46

| saṁśōdhanāsravisrāvasnēhayōjanalaṅghanaiḥ||45|| yātyagnirmandatāṁ tasmāt kramaṁ pēyādimācarēt| |46|

sa0-saṁśōdhanādibhiryatō'gnirmandatāṁ yāti, atō hētōḥ pēyādikramamācarēt| saṁśōdhanaṁ-samyakśuddhiḥ| asravisrāvō-raktasrutiḥ| snēhayōjanaṁ- snēhōpayōgaḥ| nanu, śuddhyāgnimāndyamihōcyatē| vakṣyati ca (ślō. 60) - "buddhiprasādaṁ" ityādinā "jvalanasya dīptiṁ saṁśōdhanaṁ karōti" iti| tadimē vacasi parasparaṁ vyāghnātē| atrōcyatē| kālabhēdādadōṣaḥ| saṁśōdhanē kriyamāṇē'gnimāndyaṁ bhavati| kr̥tē ca saṁśōdhanē'tha pēyādikramamāsēvamānasyāgnidīptiriti na kaścidatra vyāghātaḥ|

Adhikarana srutAlpapittAdau peyAniShedhaH, niShiddhapeyAnAM peyAsthAne manthaH (46-47) · Śloka 47

| srutālpapittaślēṣmāṇaṁ madyapaṁ vātapaittikam||46|| pēyāṁ na pāyayēttēṣāṁ tarpaṇādikramō hitaḥ| |47|

sa0-srutau-patitau, alpau pittaślēṣmāṇau yasya taṁ, tathā madyapō yō narastaṁ madyapaṁ. tathā vātapaittikaṁ, ētāṁstrīnapi pēyāṁ na pāyayēt| tarhyēṣāṁ kiṁ kāryam ? ityāha-tēṣāmityādi| prathamē'nnakālē lājasaktavō dvitīyē'nnakālē māṁsarasaudana(?)mityēṣa tarpaṇādikramastēṣāṁ hitaḥ|

Adhikarana vamanavirecanayoH svakAryapratIkShAvadhiH (47-48) · Śloka 48

nanu, virēcanasyēva vamanasya kasmāt pākō na pratīkṣyatē ? ityāha - - - - | apakvaṁ vamanaṁ dōṣān pacyamānaṁ virēcanam||47|| nirharēdvamanasyātaḥ pākaṁ na pratipālayēt| |48|

sa0-vamanamapakvaṁ sat dōṣānnirharēt| virēcanaṁ tu pacyamānaṁ dōṣānnirharēt| atō vamanasya pākō na pratipālyatē|

Adhikarana durbalAditvAhAraireva shodhyaH (48-49) · Śloka 49

| durbalō bahudōṣaśca dōṣapākēna yaḥ svayam||48|| viricyatē bhēdanīyairbhōjyaistamupapādayēt| |49|

sa0-durbalō narō bahudōṣaśca dōṣapākēna hētunā svayaṁ-auṣadhamantarēṇa, yō viricyatē-bhidyatē, taṁ-naraṁ, bhēdanīyairbhōjyaiḥ-bhakṣyairyōjayēt|

Adhikarana durbalAdInAM mRudvalpamauShadham alpadoShasya durbalasya shamanam (49-51) · Śloka 51

| durbalaḥ śōdhitaḥ pūrvamalpadōṣaḥ kr̥śō naraḥ||49|| aparijñātakōṣṭhaśca pibēnmr̥dvalpamauṣadham| varaṁ tadasakr̥tpītamanyathā saṁśayāvaham||50|| harēdbahūṁścalān dōṣānalpānalpān punaḥpunaḥ| durbalasya mr̥dudravyairalpān saṁśamayēttu tān||51||

sa0-durbalādayaḥ pañca mr̥dvalpaṁ virēcanauṣadhaṁ pibēyuḥ| kimityāha-yasmāt tat-virēcanauṣadhaṁ, asakr̥t-punaḥpunaḥ, pītaṁ varam, na bahu| anyathā-bahu tīkṣṇaṁ cauṣadhaṁ pītaṁ, saṁśayāvahaṁ-prāṇasandēhakāri| tathā, punaḥpunaḥ prayuktamauṣadhaṁ calān bahūn dōṣānalpānalpān harēt| ēvaṁ balahāniṁ vinā dōṣanirhāraḥ kr̥taḥ syāt| turavadhāraṇē| durbalasya narasya mr̥dudravyairalpānēva tān dōṣān samyak śamayēt|

Adhikarana bahudoShasya shamane bAdhakam (52) · Śloka 52

nanu, bahavō dōṣāḥ kasmānna śāmyantē ? ityāha - - - - klēśayanti ciraṁ tē hi hanyurvainamanirhr̥tāḥ| |52|

sa0-hi-yasmāt, tē-bahavō dōṣāḥ, anirhr̥tāściramēnaṁ-āturaṁ, klēśayanti| hanyurvā-anirhr̥tā mārayēyuḥ|

Adhikarana mandAdagnikrUrakoShThayoH shodhane pUrvA~ggam (52-53) · Śloka 53

| mandāgniṁ krūrakōṣṭhaṁ ca sakṣāralavaṇairghr̥taiḥ||52|| sandhukṣitāgniṁ vijitakaphavātaṁ ca śōdhayēt| |53|

sa0-mandāgniṁ krūrakōṣṭhaṁ ca naraṁ saha kṣāralavaṇābhyāṁ vartantē yāni ghr̥tāni tairyathāsaṅkhyamuddīpitānalaṁ vijitakaphavātaṁ ca śōdhayēt|

Adhikarana rUkShAdInAM virecanamapi na virecayati te kathaM virecyAH? (53-55) · Śloka 55

| rūkṣavahvanilakrūrakōṣṭhavyāyāmaśīlinām||53|| dīptāgnīnāṁ ca bhaiṣajyamavirēcyaiva jīryati| tēbhyō bastiṁ purā dadyāttataḥ snigdhaṁ virēcanam||54|| śakr̥nnirhr̥tya vā kiñcittīkṣṇābhiḥ phalavartibhiḥ| pravr̥ttaṁ hi malaṁ snigdhō virēkō nirharētsukham||55||

sa0-rūkṣādīnāṁ bhaiṣajyamavirēcyaiva-virēcanamakr̥tvaiva, pariṇamati| tēbhyō-rūkṣādibhyaḥ, pūrvaṁ bastiṁ dadyāt| anantaraṁ snigdhaṁ-ēraṇḍatailabindughr̥tādikaṁ, virēcanaṁ yōjayēt| athavā phalavartibhistīkṣṇābhiḥ purīṣaṁ kiñcit-alpaṁ, nirhr̥tya-niḥsārya, snigdhaṁ virēcanaṁ dadyāt| kimiti bastinā tīkṣṇābhiḥ phalavartibhiśca kiñcicchakr̥nnirhāraḥ kriyatē ? ityāha-pravr̥ttaṁ hītyādi| yasmānmalaṁ pravr̥ttaṁ santaṁ kiñcitpatitaṁ snigdhō virēkaḥ sukhaṁ-akr̥cchrēṇa nirharēt|

Adhikarana viShAdyArtaiShu shodhanam (56) · Śloka 56

viṣābhighātapiṭikākuṣṭhaśōphavisarpiṇaḥ| kāmalāpāṇḍumēhārtānnātisnigdhān viśōdhayēt||56||

sa0-nātiśabdō'trēṣadarthē| "nātiśītagurusnigdhaṁ" (hr̥. sū. a. 6|63) ityatra yathā| viṣādyārtānīṣatsnigdhān viśōdhayēt|

Adhikarana sarveShAM snehavirecanam snehabhAvitAnAM rUkShaM virecanam (57) · Śloka 57

sarvān snēhavirēkaiśca, rūkṣaistu snēhabhāvitān| |57|

sa0-sarvān-īṣatsigdhān viṣārtādīnīṣadrūkṣān vā, snēhavirēkaiḥ śōdhayēt| snēhabhāvitāṁśca puruṣān rūkṣairvirēkaiḥ śōdhayēt|

Adhikarana pratikarmaM snehasvedau kAryau,sarvakarmAnte punaH snehanam (57-58) · Śloka 58

| karmaṇāṁ vamanādīnāṁ punarapyantarē'ntarē||57|| snēhasvēdau prayuñjīta, snēhamantē balāya ca| |58|

sa0-vamanādīnāṁ karmaṇāmantarē'ntarē-madhyē madhyē, punarapi-bhūyaḥ, snēhasvēdau prayuñjīta| antē ca karmaṇāṁ balāya-śarīrasya balādhānārthaṁ, snēhaṁ prayuñjīta| tadayamarthō'tra bōdhyaḥ,-ādau snēhasvēdau tatō vamanaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō virēcanaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō'nuvāsanaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō nirūpaṇaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō'nuvāsanamiti|

Adhikarana snehasvedAbhyAse yuktiH (58-59) · Śloka 59

kimityēvaṁ vidhīyatē ? ityāha - - - - | malō hi dēhādutklēśya hriyatē vāsasō yathā||58|| snēhasvēdaistathōtkliṣṭaḥ śōdhyatē śōdhanairmalaḥ| |59|

sa0-yatō dēhādutklēśya-patanōnmukhaṁ kr̥tvā malō virēcanādibhirhriyatē| kathamiva ? vāsasō-vastrādyathā,- mardanikāyāṁ vastraṁ mardayitvā jalādinā malō nirhriyata iti|

Adhikarana snehasvedanAbhyAse doShaH (59-60) · Śloka 60

nanu, snēhasvēdāvantarēṇāpi kasmānmalaḥ śōdhanairna śōdhyatē ? ityāha - - - - | snēhasvēdāvanabhyasya kuryātsaṁśōdhanaṁ tu yaḥ||59|| dāru śuṣkamivānāmē śarīraṁ tasya dīryatē||59|| 1/2||60||

sa0-yō naraḥ snēhasvēdāvanabhyasya-aśīlayitvā, saṁśōdhanaṁ kuryāt, tasya śarīraṁ dīryatē| kathamiva ? ānāmē-ānamanē, kāṣṭhaṁ śuṣkaṁ yathā dīryata iti|

Adhikarana samyak shodhanasya phalam (17) · Śloka 18

sāmprataṁ saṁśuddhēḥ phalamāha - - - - buddhiprasādaṁ balamindriyāṇāṁ dhātusthiratvaṁ jvalanasya dīptim| cirācca pākaṁ vayasaḥ karōti saṁśōdhanaṁ samyagupāsyamānam| 60 1/2| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vamanavirēcanavidhirnāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ||18||

sa0-saṁśōdhanaṁ samyak kriyamāṇaṁ buddhiprasādādīn pañca karōti| buddhiprasādō-dhīpāṭavam| vayasō-yauvanādēḥ, pākaḥ-pariṇāma iti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē vamanavirēcanavidhirnāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||