7. apasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana apasmArapratiShedhAdhyAyaH||7|| (2-3) · Śloka 3

અથાતોઽપસ્મારપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

અસ્માદનન્તરમપસ્મારપ્રતિષેધ ઉચ્યતે, ચિકિત્સાસામાન્યાત્|

Adhikarana apasmArasya svarupamapasmArasya nidAnam apasmArasya samprAptiH apasmArasya sAmAnyaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5

સ્મૃત્યપાયો હ્યપોસ્મારઃ સ ધીસત્ત્વાભિસંપ્લવાત્| જાયતેઽભિહતે ચિત્તે ચિન્તાશોકભયાદિભિઃ||૧|| ઉન્માદવત્પ્રકુપિતૈશ્ચિત્તદેહગતૈર્મલૈઃ| હતે સત્ત્વે હૃદિ વ્યાપ્તે સંજ્ઞાવાહિષુ ખેષુ ચ||૨|| તમો વિશન્ મૂઢમતિર્બીભત્સાઃ કુરુતે ક્રિયાઃ| દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્||૩|| પશ્યન્નસન્તિ રૂપાણિ પ્રસ્ખલન્ પતતિ ક્ષિતૌ| વિજિહ્યક્ષિભ્રુવો દોષવેગેઽતીતે વિબુધ્યતે||૪|| કાલાન્તરેણ સ પુનશ્ચૈવમેવ વિચેષ્ટતે| |૫|

સ૦-સ્મૃતેરપાયો-વિનાશઃ, અપસ્માર ઉચ્યતે| સ ચ-સ્મૃતિવિનાશો, બુદ્ધ્યાદિવિનાશાચ્ચિત્તે ચિન્તાદ્યભિહતે, તથોન્માદવચ્ચિત્તદેહગતૈર્દોષૈઃ પ્રકૃપિતૈઃ સત્ત્વે હતે, હૃદયે વ્યાપ્તે, તથા સંજ્ઞાવાહિષુ સ્રોતઃસુ વ્યાપ્તેષુ સત્સુ, જાયતે| તસ્મિંશ્ચ જાતે સતિ મૂઢમતિઃ સન્ તમો-મોહં, વિશન્ બીભત્સાઃ-નિન્દિતાઃ, ક્રિયાઃકુરુતે| ન તુ તમો દ્રવ્યવિશેષ ઇહ ગૃહ્યતે, તસ્ય દિવાઽસમ્ભવસ્યાપિ દર્શનં સમ્ભાવ્યત એવ, રોગસ્વભાવાત્| અત એવ વક્ષ્યતિ,-"પશ્યન્નસન્તિ રૂપાણિ" ઇતિ| તા એવ ક્રિયા વક્તિ-દન્તાનિત્યાદિ યાવદ્વિજિહ્વાક્ષિભ્રુવ ઇતિ| વિજિહ્યમક્ષિભ્રુવં યસ્ય સ એવમ્| અક્ષિભ્રુવશબ્દોઽચતુરાદિનિપાતઃ| દોષવેગે ચાતિક્રાન્તે વિબુધ્યતે-પ્રકૃતિં યાતિ| કાલાન્તરૈણ સઃ-અપસ્મરીમ્ એવમેવ-પૂર્વવત્, કરોતિ|

Adhikarana apasmArasya caturvidhatvam (5) · Śloka 5

| અપસ્મારશ્ચતુર્ભેદો વાતાદ્યૈર્નિચયેન ચ||૫||

સ૦-અપસ્મારશ્ચતુઃપ્રકારઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેન ચ|

Adhikarana apasmArasya pUrvarUpam (6-8) · Śloka 8

રૂપમુત્પત્સ્યમાનેઽસ્મિન્ હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા ભ્રમઃ| તમસો દર્શનં ધ્યાનં ભ્રૂવ્યુદાસોઽક્ષિવૈકૃતમ્||૬|| અશબ્દશ્રવણં સ્વેદો લાલાસિઙ્ઘાણકસ્રુતિઃ| અવિપાકોઽરુચિર્મૂર્ચ્છા કુક્ષ્યાટોપો બલક્ષયઃ||૭|| નિદ્રાનાશોઽઙ્ગમર્દસ્તૃટ્ સ્વપ્ને ગાનં સનર્તનમ્| પાનં તૈલસ્ય મદ્યસ્ય તયોરેવ ચ મેહનમ્||૮||

સ૦-અસ્મિન્નપસ્માર ઉદ્બુભૂષતિ સતિ હૃત્કમ્પાદયઃ સ્યુઃ| ગાનાદિ સ્યાત્, તૈલમદ્યયોઃ પાનં સ્યાત્, તથા તયોરેવ-તૈલ મદ્યયોઃ, મેહનં-મૂત્રણં, સ્યાત્|

Adhikarana 1 vAtajasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

તત્ર વાતાત્સ્ફુરત્સક્થિઃ પ્રપતંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ| અપસ્મરતિ સંજ્ઞાં ચ લભતે વિસ્વરં રુદન્||૯|| ઉત્પિણ્ડિતાક્ષઃ શ્વસિતિ ફેનં વમતિ કમ્પતે| આવિધ્યતિ શિરોદન્તાન્ દશત્યાધ્માતકન્ધરઃ||૧૦|| પરિતો વિક્ષિપત્યઙ્ગં વિષમં વિનતાઙ્ગુલિઃ| રૂક્ષ્શ્યાવારુણાક્ષિત્વઙ્નખાસ્યઃ કૃષ્ણમીક્ષતે||૧૧|| ચપલં પરુષં રૂપં વિરૂપં વિકૃતાનનમ્| |૧૨|

સ૦-તત્ર-તેષુ મધ્યાત્, વાતાદપસ્મારે સતિ સ્ફુરત્સકથ્યાદિકઃ સ્યાત્|

Adhikarana 2 pittajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| અપસ્મરતિ પિત્તેન મુહુઃ સંજ્ઞા ચ વિન્દતિ||૧૨|| પીતફેનાક્ષિવક્ત્રત્વગાસ્પાલયતિ મેદિનીમ્| ભૈરવાદીપ્તરુષિતરૂપદર્શી તૃષાન્વિતઃ||૧૩||

સ૦-પિત્તેનાપસ્મારે સતિ પુનઃપુનઃ સંજ્ઞાં-ચેતનાં ચ લભતે| પીતફેનાક્ષિમુખત્વં સ્યાત્| અત્ર ચ વક્ત્રગ્રહણેનૈવાક્ષિગ્રહણે સિદ્ધેઽક્ષિગ્રહણમતિશયાર્થમ્| તથાઽઽસ્ફાલયતિ મેદિનીમિત્યાદિ ચ સ્યાત્|

Adhikarana 3 kaphajasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

કફાચ્ચિરેણ ગ્રહણં ચિરેણૈવ વિબોધનમ્| ચેષ્ટાઽલ્પા ભૂયસી લાલા શુક્લનેત્રનખાસ્યતા||૧૪|| શુક્લાભરૂપદર્શિત્વં| |૧૫|

સ૦-કફાચ્ચિરેણ કાલેન ગ્રહણમ્| ચિરેણૈવ વિમોક્ષણં સ્યાત્| શ્ચેષ્ટાઽલ્પેત્યાદિ ચ|

Adhikarana 4 tridoShajasya lakShaNam (15) · Śloka 15

સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્| |૧૫|

સ૦-સર્વલિઙ્ગમપસ્મારં વર્જયેત્-નોપક્રમેત્|

Adhikarana dhIcittahratkhAnAM prabodhanam (15-16) · Śloka 16

| અથાઽઽવૃતાનાં ધીચિત્તહૃત્ખાનાં પ્રાક્પ્રબોધનમ્||૧૫|| તીક્ષ્ણૈઃ કુર્યાદિઅપસ્મારે કર્મભિર્વમનાદિભિઃ| |૧૬|

સ૦-અથ-એવમપસ્મારસ્વરૂપમવગમ્ય, ધીચિત્તહૃદયસ્રોતસાં પૂર્વં પ્રબોધનં કુર્યાત્| કૈઃ ? વમનાદિભિઃ તીક્ષ્ણૈઃ કર્મભિઃ|

Adhikarana vAtAdijAnAM shodhanam (16-17) · Śloka 17

| વાતિકં બસ્તિભૂયિષ્ઠૈઃ, પૈત્તં પ્રાયો વિરેચનૈઃ||૧૬|| શ્લૈષ્મિકં વમનપ્રાયૈરપસ્મારમુપાચરેત્| |૧૭|

સ૦-વાતિકમપસ્મારં બસ્તિપ્રાયૈરુપાચરેત્| પૈત્તં વિરેચનપ્રાયૈરુપાચરેત્| શ્લૈષ્મિકં વમનપ્રાયૈરુપાચરેત્|

Adhikarana apasmAraharAH shamanayogAH (17-18) · Śloka 18

| સર્વતઃ સુવિશુદ્ધસ્ય સમ્યગાશ્વાસિતસ્ય ચ||૧૭|| અપસ્મારવિમોક્ષાર્થં યોગાન્ સંશમનાન્ શૃણુ| |૧૮|

સ૦-સર્વતઃ-અધ ઉપરિષ્ટાચ્ચ વિશુદ્ધસ્ય, તથા સમ્યગાશ્વાસિતસ્ય ચ-કૃતપેયાદ્યન્નસંસર્ગિકસ્ય ચ સમ્યગાશ્વાસનં સમ્પદ્યતે| તસ્યાપસ્મારિણઃ, અપસ્મારવિશોધનાય વક્ષ્યમાણાનિમાન્ યોગાનાકર્ણય|

Adhikarana apasmAraharAH gomayasvarasAdighRutam (18-19) · Śloka 19

તાનેવાહ | ગોમયસ્વરસક્ષીરદધિમૂત્રૈઃ શૃતં હવિઃ||૧૮|| અપસ્મારજ્વરોન્માદકામલાન્તકરં પિબેત્| |૧૯|

સ૦-ગોમયસ્વરસાદિભિર્ઘ્રુતં પક્વમપસ્મારાદિઘ્નં પિબેત્|

Adhikarana apasmAraharAH mahat pa~jcagavyaM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાદ્વિનિશાકુટજત્વચઃ||૧૯|| સપ્તપર્ણમપામાર્ગં નીલિનીં કટુરોહિણીમ્| શમ્યાકપુષ્કરજટાફલ્ગુમૂલદુરાલભાઃ||૨૦|| દ્વિપલાઃ સલિલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે| ભાર્ગીપાઠાઢકીકુમ્ભનિકુમ્ભવ્યોષરોહિષૈઃ||૨૧|| મૂર્વાભૂતીકભૂનિમ્બશ્રેયસીસારિવાદ્વયૈઃ| મદયન્ત્યગ્નિનિચુલૈરક્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્||૨૨|| પ્રસ્થં તદ્વદ્ દ્રવૈઃ પૂર્વૈઃ પઞ્ચગન્યમિદં મહત્| જ્વરાપસ્મારજઠરભગન્દરહરં પરમ્||૨૩|| શોફાર્શઃકામલાપાણ્ડુગુલ્મકાસગ્રહાપહમ્| |૨૪|

સ૦-દ્વિપઞ્ચમૂલાદીનિ પૃથગ્ દ્વિપલપ્રમાણાનિ જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે ક્વાથે ભાર્ગ્યાદિભિઃ કર્ષાશૈઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતસ્ય પ્રસ્થં તદ્વત્ પૂર્વૈઃ-ગોમયસ્વરસાદિભિર્દ્રવૈઃ, પાચયેત્| મહદિદં પઞ્ચગવ્યં પરં જ્વરાદિહરમ્, શોફાદિઘ્નં ચ| બહુદ્રવ્યયોગાચ્ચાસ્ય મહત્ત્વમ્, યથા મહાકલ્યાણકાદેઃ|

Adhikarana apasmAraharAH brAhyAdighRutam (24-25) · Śloka 25

| બ્રાહ્મીરસવચાકુષ્ઠશઙ્ખપુષ્પીશૃતં ઘૃતમ્||૨૪|| પુરાણં મેધ્યમુન્માદાલક્ષ્મ્યપસ્મારપાઓમજિત્| |૨૫|

સ૦-બ્રાહ્મ્યાદિભિઃ પુરાણં સર્પિઃ પક્વં મેધ્યમુન્માદાદિજિત્|

Adhikarana apasmAraharAH siddhaM tailaghRutam (25-26) · Śloka 26

| તૈલપ્રસ્થં ઘૃતપ્રસ્થં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૨૫|| ક્ષીરદ્રોણે પચેત્સિદ્ધમપસ્મારવિમોક્ષણમ્| |૨૬|

સ૦-તૈલપ્રસ્થં ઘ્રુતપ્રસ્થં જીવનિયૈઃ રજીકૃતૈઃ પલપ્રમાણૈઃ ક્ષીરદ્રોણે પચેત્| તત્સિદ્ધમપસ્મારવિમોચનમ્|

Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kShIrAdighRutam (26-27) · Śloka 27

| કંસે ક્ષીરેક્ષુરસયોઃ કાશ્મર્યેઽષ્ટગુણે રસે||૨૬|| કા્ષિકૈર્જીવનીયૈશ્ચ સર્પિઃપ્રસ્થં વિપાચયેત્| વાતપિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રમપસ્મારં નિહન્તિ તત્||૨૭||

સ૦-ક્ષીરેક્ષુરસયોઃ કંસે-આઢકે, તથા કાશ્મર્યરસેઽષ્ટગુણે-અષ્ટપ્રસ્થપરિમાણે, ઘૃતાદસ્યાષ્ટગુણત્વમ્| જીવનિયૈઃકાર્ષિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| તત્ વાતપિત્તજમપસ્મારં શીઘ્રમેવ નિહન્તિ| નનુ, દ્વન્દ્વજસ્યાપસ્મારસ્યાસમ્ભવાત્ કથમુક્તં વાતપિત્તોદ્ભવં હન્તીતિ? ઉચ્યતે| વાતપિત્તોત્થયોર્દ્વયોરપ્યપસ્મારયોર્હન્તીત્યેતદિહોક્ત મિત્યદોષઃ|

Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kAshAdikShIram (28) · Śloka 28

તદ્વત્ કાશવિદારીક્ષુકુશક્વાથશૃતં પયઃ| |૨૮|

સ૦-તદ્વત્-પૂર્વવત્, કાશાદિક્વાથે શૃતં ક્ષીરં સ્યાત્|

Adhikarana apasmAraharaM kUShmANDAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| કૂષ્માણ્ડસ્વરસે સર્પિરષ્ટાદશગુણે શૃતમ્||૨૮|| યષ્ટીકલ્કમપસ્મારહરં ધીવાક્સ્વરપ્રદમ્| |૨૯|

સ૦-કૂષ્માણ્ડસ્વરસેઽષ્ટાદશગુણે મધુયષ્ટિકાકલ્કં ઘૃતપ્રસ્થં પક્વમપસ્મારજિત્ બુધ્દ્યાદિપ્રદં ચ|

Adhikarana apasmAraharaM kapilagavAdinAM pittaM nasyam (29-30) · Śloka 30

| કપિલાનાં ગવાં પિત્તં નાવને પરમં હિતમ્||૨૯|| શ્વશૃગાલબિડાલાનં સિંહાદીનાં ચ પૂજિતમ્| |૩૦|

સ૦-કપિલાનાં ગવાં પિત્તં નસ્યે સુષ્ટ્રુ હિતમ્, ન કૃષ્ણાનામ્ ગવામ્, અચિન્ત્યત્વાત્પ્રભાવસ્ય| શ્વાદીનામપિ પિત્તં હિતમ્|

Adhikarana apasmAraharaM godhAditailaM nasyam (30-31) · Śloka 31

| ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવમપિ||૩૦|| પિત્તેષુ સાધિતં તૈલં નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ શસ્યતે| |૩૧|

સ૦-ગોધાદીનાં ચ પિત્તેષુ સાધિતં તૈલં નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ શસ્યતે|

Adhikarana apasmAraharaM triphalAditailaM nasyam (31-32) · Śloka 32

| ત્રિફલાબ્યોષપીતદ્રુયવક્ષારફણિજ્જકૈઃ||૩૧|| શ્ર્યાહ્વાપામાર્ગકારઞ્જબીજૈસ્તૈલં વિપાચિતમ્| બસ્તમૂત્રે હિતં નસ્યં ચૂર્ણં વા ધ્માપયેદ્ભિષક્||૩૨||

સ૦-ત્રિફલાદિભિઃ કલ્કિતૈશ્છાગમૂત્રે ચતુર્ગુણે સાધિતં તૈલં નસ્યમુન્માદાપસ્મારિણોર્હિતમ્| ચૂર્ણં ત્રિફલાદેર્વા વૈદ્યો નાસાયા મધ્યે ધ્માપયેત્|

Adhikarana apasmAraharaM nakulAdituNDAdinA dhUpaH (33) · Śloka 33

નકુલોલૂકમાર્જારગૃધ્રકીટાહિકાકજૈઃ| તુણ્ડૈઃ પક્ષૈઃ પુરીષૈશ્ચ ધૂપમસ્ય પ્રયોજયેત્||૩૩||

સ૦-નકુલાદીનાં યથાસમ્ભવં તુણ્ડાદિભિરપસ્મારિણો ધૂમં (પં) યોજયેત્|

Adhikarana apasmAraharaM tailalashunAdishIlanam (34) · Śloka 34

શીલયેત્તૈલલશુનં પયસ વા શતાવરીમ્| બ્રાહ્મીરસં કુષ્ઠરસં વચાં વા મધુસંયુતામ્||૩૪||

સ૦-તથા તૈલલશુનં શીલયેત્| ક્ષીરેણ વા શતાવરીમદ્યાત્| બ્રાહ્મીરસં વા કુષ્ઠરસં મધુના સમભ્યસેત્, વચાં વા|

Adhikarana dushcikitsyasya rasAyanAni apasmArArtasyAgnitoyAdeH rakShaNam (35-36) · Śloka 36

સમં ક્રુદ્ધૈરપસ્મારો દોષૈઃ શારીરમાનસૈઃ| યજ્જાયતે યતશ્ચૈષ મહામર્મસમાશ્રયઃ||૩૫|| તસ્માદ્રસાયનૈરેનં દુશ્ચિકિત્સ્યમુપાચરેન્| તદાર્તં ચાગ્નિતોયાદેર્વિષમાત્પાલયેત્સદા||૩૬||

સ૦-યત્-યસ્માત્, અપસ્મારો યુગાપત્પ્રકોપિતૈઃ શારીરમાનસૈર્દોષૈર્જાયતે, યતશ્ચૈષ મહામર્માશ્રયઃ, તત એનં-અપસ્મારં, દુશ્ચિકિત્સ્યં રસાયનૈરુપાચરેત્| અપસ્મારાર્તં ચાગ્નિજલાદેર્વિષમાત્ સદ પાલયેત્|

Adhikarana tvamitthaM kRutamiti na brUyAt iShTairviShayairmanobRuMhaNam (37-7) · Śloka 7

મુક્તં મનો વિકારેણ ત્વમિત્થં કૃતવાનિતિ| ન બ્રૂયાદ્વિષયૈરિષ્ટૈઃ ક્લિષ્ટં ચેતોઽસ્ય બૃંહયેત્||૩૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાનેઽપસ્મારપ્રતિષેધો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

સ૦-મનોવિકારેણ ચ મુક્તં સન્તં ત્વમિત્થં કૃતવાનિતિ ન બ્રૂયાત્| અસ્ય ચ મનઃ ક્લિષ્ટમિષ્ટૈર્વિષયૈરુપબૃંહયેદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાનેઽપસ્માર- પ્રતિષેધો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૭|| ઇત્યષ્ટાઙ્ગહૃદયે ભૂતતન્ત્રં તૃતીયં સમાપ્તમ્