7. apasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana apasmArapratiShedhAdhyAyaH||7|| (2-3) · Śloka 3

અથાતોઽપસ્મારપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| )|૩|

Adhikarana apasmArasya svarupamapasmArasya nidAnam apasmArasya samprAptiH apasmArasya sAmAnyaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5

સ્મૃત્યપાયો હ્યપોસ્મારઃ સ ધીસત્ત્વાભિસંપ્લવાત્| જાયતેઽભિહતે ચિત્તે ચિન્તાશોકભયાદિભિઃ||૧|| ઉન્માદવત્પ્રકુપિતૈશ્ચિત્તદેહગતૈર્મલૈઃ| હતે સત્ત્વે હૃદિ વ્યાપ્તે સંજ્ઞાવાહિષુ ખેષુ ચ||૨|| તમો વિશન્ મૂઢમતિર્બીભત્સાઃ કુરુતે ક્રિયાઃ| દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્||૩|| પશ્યન્નસન્તિ રૂપાણિ પ્રસ્ખલન્ પતતિ ક્ષિતૌ| વિજિહ્યક્ષિભ્રુવો દોષવેગેઽતીતે વિબુધ્યતે||૪|| કાલાન્તરેણ સ પુનશ્ચૈવમેવ વિચેષ્ટતે| |૫|

Adhikarana apasmArasya caturvidhatvam (5) · Śloka 5

| અપસ્મારશ્ચતુર્ભેદો વાતાદ્યૈર્નિચયેન ચ||૫||

Adhikarana apasmArasya pUrvarUpam (6-8) · Śloka 8

રૂપમુત્પત્સ્યમાનેઽસ્મિન્ હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા ભ્રમઃ| તમસો દર્શનં ધ્યાનં ભ્રૂવ્યુદાસોઽક્ષિવૈકૃતમ્||૬|| અશબ્દશ્રવણં સ્વેદો લાલાસિઙ્ઘાણકસ્રુતિઃ| અવિપાકોઽરુચિર્મૂર્ચ્છા કુક્ષ્યાટોપો બલક્ષયઃ||૭|| નિદ્રાનાશોઽઙ્ગમર્દસ્તૃટ્ સ્વપ્ને ગાનં સનર્તનમ્| પાનં તૈલસ્ય મદ્યસ્ય તયોરેવ ચ મેહનમ્||૮||

Adhikarana 1 vAtajasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

તત્ર વાતાત્સ્ફુરત્સક્થિઃ પ્રપતંશ્ચ મુહુર્મુહુઃ| અપસ્મરતિ સંજ્ઞાં ચ લભતે વિસ્વરં રુદન્||૯|| ઉત્પિણ્ડિતાક્ષઃ શ્વસિતિ ફેનં વમતિ કમ્પતે| આવિધ્યતિ શિરોદન્તાન્ દશત્યાધ્માતકન્ધરઃ||૧૦|| પરિતો વિક્ષિપત્યઙ્ગં વિષમં વિનતાઙ્ગુલિઃ| રૂક્ષ્શ્યાવારુણાક્ષિત્વઙ્નખાસ્યઃ કૃષ્ણમીક્ષતે||૧૧|| ચપલં પરુષં રૂપં વિરૂપં વિકૃતાનનમ્| |૧૨|

Adhikarana 2 pittajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| અપસ્મરતિ પિત્તેન મુહુઃ સંજ્ઞા ચ વિન્દતિ||૧૨|| પીતફેનાક્ષિવક્ત્રત્વગાસ્પાલયતિ મેદિનીમ્| ભૈરવાદીપ્તરુષિતરૂપદર્શી તૃષાન્વિતઃ||૧૩||

Adhikarana 3 kaphajasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

કફાચ્ચિરેણ ગ્રહણં ચિરેણૈવ વિબોધનમ્| ચેષ્ટાઽલ્પા ભૂયસી લાલા શુક્લનેત્રનખાસ્યતા||૧૪|| શુક્લાભરૂપદર્શિત્વં| |૧૫|

Adhikarana 4 tridoShajasya lakShaNam (15) · Śloka 15

સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્| |૧૫|

Adhikarana dhIcittahratkhAnAM prabodhanam (15-16) · Śloka 16

| અથાઽઽવૃતાનાં ધીચિત્તહૃત્ખાનાં પ્રાક્પ્રબોધનમ્||૧૫|| તીક્ષ્ણૈઃ કુર્યાદિઅપસ્મારે કર્મભિર્વમનાદિભિઃ| |૧૬|

Adhikarana vAtAdijAnAM shodhanam (16-17) · Śloka 17

| વાતિકં બસ્તિભૂયિષ્ઠૈઃ, પૈત્તં પ્રાયો વિરેચનૈઃ||૧૬|| શ્લૈષ્મિકં વમનપ્રાયૈરપસ્મારમુપાચરેત્| |૧૭|

Adhikarana apasmAraharAH shamanayogAH (17-18) · Śloka 18

| સર્વતઃ સુવિશુદ્ધસ્ય સમ્યગાશ્વાસિતસ્ય ચ||૧૭|| અપસ્મારવિમોક્ષાર્થં યોગાન્ સંશમનાન્ શૃણુ| |૧૮|

Adhikarana apasmAraharAH gomayasvarasAdighRutam (18-19) · Śloka 19

તાનેવાહ | ગોમયસ્વરસક્ષીરદધિમૂત્રૈઃ શૃતં હવિઃ||૧૮|| અપસ્મારજ્વરોન્માદકામલાન્તકરં પિબેત્| |૧૯|

Adhikarana apasmAraharAH mahat pa~jcagavyaM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાદ્વિનિશાકુટજત્વચઃ||૧૯|| સપ્તપર્ણમપામાર્ગં નીલિનીં કટુરોહિણીમ્| શમ્યાકપુષ્કરજટાફલ્ગુમૂલદુરાલભાઃ||૨૦|| દ્વિપલાઃ સલિલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે| ભાર્ગીપાઠાઢકીકુમ્ભનિકુમ્ભવ્યોષરોહિષૈઃ||૨૧|| મૂર્વાભૂતીકભૂનિમ્બશ્રેયસીસારિવાદ્વયૈઃ| મદયન્ત્યગ્નિનિચુલૈરક્ષાંશૈઃ સર્પિષઃ પચેત્||૨૨|| પ્રસ્થં તદ્વદ્ દ્રવૈઃ પૂર્વૈઃ પઞ્ચગન્યમિદં મહત્| જ્વરાપસ્મારજઠરભગન્દરહરં પરમ્||૨૩|| શોફાર્શઃકામલાપાણ્ડુગુલ્મકાસગ્રહાપહમ્| |૨૪|

Adhikarana apasmAraharAH brAhyAdighRutam (24-25) · Śloka 25

| બ્રાહ્મીરસવચાકુષ્ઠશઙ્ખપુષ્પીશૃતં ઘૃતમ્||૨૪|| પુરાણં મેધ્યમુન્માદાલક્ષ્મ્યપસ્મારપાઓમજિત્| |૨૫|

Adhikarana apasmAraharAH siddhaM tailaghRutam (25-26) · Śloka 26

| તૈલપ્રસ્થં ઘૃતપ્રસ્થં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ||૨૫|| ક્ષીરદ્રોણે પચેત્સિદ્ધમપસ્મારવિમોક્ષણમ્| |૨૬|

Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kShIrAdighRutam (26-27) · Śloka 27

| કંસે ક્ષીરેક્ષુરસયોઃ કાશ્મર્યેઽષ્ટગુણે રસે||૨૬|| કા્ષિકૈર્જીવનીયૈશ્ચ સર્પિઃપ્રસ્થં વિપાચયેત્| વાતપિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રમપસ્મારં નિહન્તિ તત્||૨૭||

Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kAshAdikShIram (28) · Śloka 28

તદ્વત્ કાશવિદારીક્ષુકુશક્વાથશૃતં પયઃ| |૨૮|

Adhikarana apasmAraharaM kUShmANDAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| કૂષ્માણ્ડસ્વરસે સર્પિરષ્ટાદશગુણે શૃતમ્||૨૮|| યષ્ટીકલ્કમપસ્મારહરં ધીવાક્સ્વરપ્રદમ્| |૨૯|

Adhikarana apasmAraharaM kapilagavAdinAM pittaM nasyam (29-30) · Śloka 30

| કપિલાનાં ગવાં પિત્તં નાવને પરમં હિતમ્||૨૯|| શ્વશૃગાલબિડાલાનં સિંહાદીનાં ચ પૂજિતમ્| |૩૦|

Adhikarana apasmAraharaM godhAditailaM nasyam (30-31) · Śloka 31

| ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવમપિ||૩૦|| પિત્તેષુ સાધિતં તૈલં નસ્યેઽભ્યઙ્ગે ચ શસ્યતે| |૩૧|

Adhikarana apasmAraharaM triphalAditailaM nasyam (31-32) · Śloka 32

| ત્રિફલાબ્યોષપીતદ્રુયવક્ષારફણિજ્જકૈઃ||૩૧|| શ્ર્યાહ્વાપામાર્ગકારઞ્જબીજૈસ્તૈલં વિપાચિતમ્| બસ્તમૂત્રે હિતં નસ્યં ચૂર્ણં વા ધ્માપયેદ્ભિષક્||૩૨||

Adhikarana apasmAraharaM nakulAdituNDAdinA dhUpaH (33) · Śloka 33

નકુલોલૂકમાર્જારગૃધ્રકીટાહિકાકજૈઃ| તુણ્ડૈઃ પક્ષૈઃ પુરીષૈશ્ચ ધૂપમસ્ય પ્રયોજયેત્||૩૩||

Adhikarana apasmAraharaM tailalashunAdishIlanam (34) · Śloka 34

શીલયેત્તૈલલશુનં પયસ વા શતાવરીમ્| બ્રાહ્મીરસં કુષ્ઠરસં વચાં વા મધુસંયુતામ્||૩૪||

Adhikarana dushcikitsyasya rasAyanAni apasmArArtasyAgnitoyAdeH rakShaNam (35-36) · Śloka 36

સમં ક્રુદ્ધૈરપસ્મારો દોષૈઃ શારીરમાનસૈઃ| યજ્જાયતે યતશ્ચૈષ મહામર્મસમાશ્રયઃ||૩૫|| તસ્માદ્રસાયનૈરેનં દુશ્ચિકિત્સ્યમુપાચરેન્| તદાર્તં ચાગ્નિતોયાદેર્વિષમાત્પાલયેત્સદા||૩૬||

Adhikarana tvamitthaM kRutamiti na brUyAt iShTairviShayairmanobRuMhaNam (37-7) · Śloka 7

મુક્તં મનો વિકારેણ ત્વમિત્થં કૃતવાનિતિ| ન બ્રૂયાદ્વિષયૈરિષ્ટૈઃ ક્લિષ્ટં ચેતોઽસ્ય બૃંહયેત્||૩૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાનેઽપસ્મારપ્રતિષેધો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||