7. apasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana apasmArapratiShedhAdhyAyaH||7|| (2-3) · Śloka 3

అథాతోఽపస్మారప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| )|3|

అస్మాదనంతరమపస్మారప్రతిషేధ ఉచ్యతే, చికిత్సాసామాన్యాత్|

Adhikarana apasmArasya svarupamapasmArasya nidAnam apasmArasya samprAptiH apasmArasya sAmAnyaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5

స్మృత్యపాయో హ్యపోస్మారః స ధీసత్త్వాభిసంప్లవాత్| జాయతేఽభిహతే చిత్తే చింతాశోకభయాదిభిః||1|| ఉన్మాదవత్ప్రకుపితైశ్చిత్తదేహగతైర్మలైః| హతే సత్త్వే హృది వ్యాప్తే సంజ్ఞావాహిషు ఖేషు చ||2|| తమో విశన్ మూఢమతిర్బీభత్సాః కురుతే క్రియాః| దంతాన్ ఖాదన్ వమన్ ఫేనం హస్తౌ పాదౌ చ విక్షిపన్||3|| పశ్యన్నసంతి రూపాణి ప్రస్ఖలన్ పతతి క్షితౌ| విజిహ్యక్షిభ్రువో దోషవేగేఽతీతే విబుధ్యతే||4|| కాలాంతరేణ స పునశ్చైవమేవ విచేష్టతే| |5|

స0-స్మృతేరపాయో-వినాశః, అపస్మార ఉచ్యతే| స చ-స్మృతివినాశో, బుద్ధ్యాదివినాశాచ్చిత్తే చింతాద్యభిహతే, తథోన్మాదవచ్చిత్తదేహగతైర్దోషైః ప్రకృపితైః సత్త్వే హతే, హృదయే వ్యాప్తే, తథా సంజ్ఞావాహిషు స్రోతఃసు వ్యాప్తేషు సత్సు, జాయతే| తస్మింశ్చ జాతే సతి మూఢమతిః సన్ తమో-మోహం, విశన్ బీభత్సాః-నిందితాః, క్రియాఃకురుతే| న తు తమో ద్రవ్యవిశేష ఇహ గృహ్యతే, తస్య దివాఽసంభవస్యాపి దర్శనం సంభావ్యత ఏవ, రోగస్వభావాత్| అత ఏవ వక్ష్యతి,-"పశ్యన్నసంతి రూపాణి" ఇతి| తా ఏవ క్రియా వక్తి-దంతానిత్యాది యావద్విజిహ్వాక్షిభ్రువ ఇతి| విజిహ్యమక్షిభ్రువం యస్య స ఏవం| అక్షిభ్రువశబ్దోఽచతురాదినిపాతః| దోషవేగే చాతిక్రాంతే విబుధ్యతే-ప్రకృతిం యాతి| కాలాంతరైణ సః-అపస్మరీం ఏవమేవ-పూర్వవత్, కరోతి|

Adhikarana apasmArasya caturvidhatvam (5) · Śloka 5

| అపస్మారశ్చతుర్భేదో వాతాద్యైర్నిచయేన చ||5||

స0-అపస్మారశ్చతుఃప్రకారః| కథం ? ఇత్యాహ-వాతాదిభిః సన్నిపాతేన చ|

Adhikarana apasmArasya pUrvarUpam (6-8) · Śloka 8

రూపముత్పత్స్యమానేఽస్మిన్ హృత్కంపః శూన్యతా భ్రమః| తమసో దర్శనం ధ్యానం భ్రూవ్యుదాసోఽక్షివైకృతం||6|| అశబ్దశ్రవణం స్వేదో లాలాసింఘాణకస్రుతిః| అవిపాకోఽరుచిర్మూర్చ్ఛా కుక్ష్యాటోపో బలక్షయః||7|| నిద్రానాశోఽంగమర్దస్తృట్ స్వప్నే గానం సనర్తనం| పానం తైలస్య మద్యస్య తయోరేవ చ మేహనం||8||

స0-అస్మిన్నపస్మార ఉద్బుభూషతి సతి హృత్కంపాదయః స్యుః| గానాది స్యాత్, తైలమద్యయోః పానం స్యాత్, తథా తయోరేవ-తైల మద్యయోః, మేహనం-మూత్రణం, స్యాత్|

Adhikarana 1 vAtajasya lakShaNam (9-12) · Śloka 12

తత్ర వాతాత్స్ఫురత్సక్థిః ప్రపతంశ్చ ముహుర్ముహుః| అపస్మరతి సంజ్ఞాం చ లభతే విస్వరం రుదన్||9|| ఉత్పిండితాక్షః శ్వసితి ఫేనం వమతి కంపతే| ఆవిధ్యతి శిరోదంతాన్ దశత్యాధ్మాతకంధరః||10|| పరితో విక్షిపత్యంగం విషమం వినతాంగులిః| రూక్ష్శ్యావారుణాక్షిత్వఙ్నఖాస్యః కృష్ణమీక్షతే||11|| చపలం పరుషం రూపం విరూపం వికృతాననం| |12|

స0-తత్ర-తేషు మధ్యాత్, వాతాదపస్మారే సతి స్ఫురత్సకథ్యాదికః స్యాత్|

Adhikarana 2 pittajasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| అపస్మరతి పిత్తేన ముహుః సంజ్ఞా చ విందతి||12|| పీతఫేనాక్షివక్త్రత్వగాస్పాలయతి మేదినీం| భైరవాదీప్తరుషితరూపదర్శీ తృషాన్వితః||13||

స0-పిత్తేనాపస్మారే సతి పునఃపునః సంజ్ఞాం-చేతనాం చ లభతే| పీతఫేనాక్షిముఖత్వం స్యాత్| అత్ర చ వక్త్రగ్రహణేనైవాక్షిగ్రహణే సిద్ధేఽక్షిగ్రహణమతిశయార్థం| తథాఽఽస్ఫాలయతి మేదినీమిత్యాది చ స్యాత్|

Adhikarana 3 kaphajasya lakShaNam (14-15) · Śloka 15

కఫాచ్చిరేణ గ్రహణం చిరేణైవ విబోధనం| చేష్టాఽల్పా భూయసీ లాలా శుక్లనేత్రనఖాస్యతా||14|| శుక్లాభరూపదర్శిత్వం| |15|

స0-కఫాచ్చిరేణ కాలేన గ్రహణం| చిరేణైవ విమోక్షణం స్యాత్| శ్చేష్టాఽల్పేత్యాది చ|

Adhikarana 4 tridoShajasya lakShaNam (15) · Śloka 15

సర్వలింగం తు వర్జయేత్| |15|

స0-సర్వలింగమపస్మారం వర్జయేత్-నోపక్రమేత్|

Adhikarana dhIcittahratkhAnAM prabodhanam (15-16) · Śloka 16

| అథాఽఽవృతానాం ధీచిత్తహృత్ఖానాం ప్రాక్ప్రబోధనం||15|| తీక్ష్ణైః కుర్యాదీపస్మారే కర్మభిర్వమనాదిభిః| |16|

స0-అథ-ఏవమపస్మారస్వరూపమవగమ్య, ధీచిత్తహృదయస్రోతసాం పూర్వం ప్రబోధనం కుర్యాత్| కైః ? వమనాదిభిః తీక్ష్ణైః కర్మభిః|

Adhikarana vAtAdijAnAM shodhanam (16-17) · Śloka 17

| వాతికం బస్తిభూయిష్ఠైః, పైత్తం ప్రాయో విరేచనైః||16|| శ్లైష్మికం వమనప్రాయైరపస్మారముపాచరేత్| |17|

స0-వాతికమపస్మారం బస్తిప్రాయైరుపాచరేత్| పైత్తం విరేచనప్రాయైరుపాచరేత్| శ్లైష్మికం వమనప్రాయైరుపాచరేత్|

Adhikarana apasmAraharAH shamanayogAH (17-18) · Śloka 18

| సర్వతః సువిశుద్ధస్య సమ్యగాశ్వాసితస్య చ||17|| అపస్మారవిమోక్షార్థం యోగాన్ సంశమనాన్ శృణు| |18|

స0-సర్వతః-అధ ఉపరిష్టాచ్చ విశుద్ధస్య, తథా సమ్యగాశ్వాసితస్య చ-కృతపేయాద్యన్నసంసర్గికస్య చ సమ్యగాశ్వాసనం సంపద్యతే| తస్యాపస్మారిణః, అపస్మారవిశోధనాయ వక్ష్యమాణానిమాన్ యోగానాకర్ణయ|

Adhikarana apasmAraharAH gomayasvarasAdighRutam (18-19) · Śloka 19

తానేవాహ | గోమయస్వరసక్షీరదధిమూత్రైః శృతం హవిః||18|| అపస్మారజ్వరోన్మాదకామలాంతకరం పిబేత్| |19|

స0-గోమయస్వరసాదిభిర్ఘ్రుతం పక్వమపస్మారాదిఘ్నం పిబేత్|

Adhikarana apasmAraharAH mahat pa~jcagavyaM ghRutam (19-24) · Śloka 24

| ద్విపంచమూలత్రిఫలాద్వినిశాకుటజత్వచః||19|| సప్తపర్ణమపామార్గం నీలినీం కటురోహిణీం| శమ్యాకపుష్కరజటాఫల్గుమూలదురాలభాః||20|| ద్విపలాః సలిలద్రోణే పక్త్వా పాదావశేషితే| భార్గీపాఠాఢకీకుంభనికుంభవ్యోషరోహిషైః||21|| మూర్వాభూతీకభూనింబశ్రేయసీసారివాద్వయైః| మదయంత్యగ్నినిచులైరక్షాంశైః సర్పిషః పచేత్||22|| ప్రస్థం తద్వద్ ద్రవైః పూర్వైః పంచగన్యమిదం మహత్| జ్వరాపస్మారజఠరభగందరహరం పరం||23|| శోఫార్శఃకామలాపాండుగుల్మకాసగ్రహాపహం| |24|

స0-ద్విపంచమూలాదీని పృథగ్ ద్విపలప్రమాణాని జలద్రోణే పక్త్వా పాదావశేషితే క్వాథే భార్గ్యాదిభిః కర్షాశైః కల్కీకృతైర్ఘృతస్య ప్రస్థం తద్వత్ పూర్వైః-గోమయస్వరసాదిభిర్ద్రవైః, పాచయేత్| మహదిదం పంచగవ్యం పరం జ్వరాదిహరం, శోఫాదిఘ్నం చ| బహుద్రవ్యయోగాచ్చాస్య మహత్త్వం, యథా మహాకల్యాణకాదేః|

Adhikarana apasmAraharAH brAhyAdighRutam (24-25) · Śloka 25

| బ్రాహ్మీరసవచాకుష్ఠశంఖపుష్పీశృతం ఘృతం||24|| పురాణం మేధ్యమున్మాదాలక్ష్మ్యపస్మారపాఓమజిత్| |25|

స0-బ్రాహ్మ్యాదిభిః పురాణం సర్పిః పక్వం మేధ్యమున్మాదాదిజిత్|

Adhikarana apasmAraharAH siddhaM tailaghRutam (25-26) · Śloka 26

| తైలప్రస్థం ఘృతప్రస్థం జీవనీయైః పలోన్మితైః||25|| క్షీరద్రోణే పచేత్సిద్ధమపస్మారవిమోక్షణం| |26|

స0-తైలప్రస్థం ఘ్రుతప్రస్థం జీవనియైః రజీకృతైః పలప్రమాణైః క్షీరద్రోణే పచేత్| తత్సిద్ధమపస్మారవిమోచనం|

Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kShIrAdighRutam (26-27) · Śloka 27

| కంసే క్షీరేక్షురసయోః కాశ్మర్యేఽష్టగుణే రసే||26|| కాRషికైర్జీవనీయైశ్చ సర్పిఃప్రస్థం విపాచయేత్| వాతపిత్తోద్భవం క్షిప్రమపస్మారం నిహంతి తత్||27||

స0-క్షీరేక్షురసయోః కంసే-ఆఢకే, తథా కాశ్మర్యరసేఽష్టగుణే-అష్టప్రస్థపరిమాణే, ఘృతాదస్యాష్టగుణత్వం| జీవనియైఃకార్షికైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| తత్ వాతపిత్తజమపస్మారం శీఘ్రమేవ నిహంతి| నను, ద్వంద్వజస్యాపస్మారస్యాసంభవాత్ కథముక్తం వాతపిత్తోద్భవం హంతీతి? ఉచ్యతే| వాతపిత్తోత్థయోర్ద్వయోరప్యపస్మారయోర్హంతీత్యేతదిహోక్త మిత్యదోషః|

Adhikarana vAtapittApasmAraharaM kAshAdikShIram (28) · Śloka 28

తద్వత్ కాశవిదారీక్షుకుశక్వాథశృతం పయః| |28|

స0-తద్వత్-పూర్వవత్, కాశాదిక్వాథే శృతం క్షీరం స్యాత్|

Adhikarana apasmAraharaM kUShmANDAdighRutam (28-29) · Śloka 29

| కూష్మాండస్వరసే సర్పిరష్టాదశగుణే శృతం||28|| యష్టీకల్కమపస్మారహరం ధీవాక్స్వరప్రదం| |29|

స0-కూష్మాండస్వరసేఽష్టాదశగుణే మధుయష్టికాకల్కం ఘృతప్రస్థం పక్వమపస్మారజిత్ బుధ్ద్యాదిప్రదం చ|

Adhikarana apasmAraharaM kapilagavAdinAM pittaM nasyam (29-30) · Śloka 30

| కపిలానాం గవాం పిత్తం నావనే పరమం హితం||29|| శ్వశృగాలబిడాలానం సింహాదీనాం చ పూజితం| |30|

స0-కపిలానాం గవాం పిత్తం నస్యే సుష్ట్రు హితం, న కృష్ణానాం గవాం, అచింత్యత్వాత్ప్రభావస్య| శ్వాదీనామపి పిత్తం హితం|

Adhikarana apasmAraharaM godhAditailaM nasyam (30-31) · Śloka 31

| గోధానకులనాగానాం పృషతర్క్షగవమపి||30|| పిత్తేషు సాధితం తైలం నస్యేఽభ్యంగే చ శస్యతే| |31|

స0-గోధాదీనాం చ పిత్తేషు సాధితం తైలం నస్యేఽభ్యంగే చ శస్యతే|

Adhikarana apasmAraharaM triphalAditailaM nasyam (31-32) · Śloka 32

| త్రిఫలాబ్యోషపీతద్రుయవక్షారఫణిజ్జకైః||31|| శ్ర్యాహ్వాపామార్గకారంజబీజైస్తైలం విపాచితం| బస్తమూత్రే హితం నస్యం చూర్ణం వా ధ్మాపయేద్భిషక్||32||

స0-త్రిఫలాదిభిః కల్కితైశ్ఛాగమూత్రే చతుర్గుణే సాధితం తైలం నస్యమున్మాదాపస్మారిణోర్హితం| చూర్ణం త్రిఫలాదేర్వా వైద్యో నాసాయా మధ్యే ధ్మాపయేత్|

Adhikarana apasmAraharaM nakulAdituNDAdinA dhUpaH (33) · Śloka 33

నకులోలూకమార్జారగృధ్రకీటాహికాకజైః| తుండైః పక్షైః పురీషైశ్చ ధూపమస్య ప్రయోజయేత్||33||

స0-నకులాదీనాం యథాసంభవం తుండాదిభిరపస్మారిణో ధూమం (పం) యోజయేత్|

Adhikarana apasmAraharaM tailalashunAdishIlanam (34) · Śloka 34

శీలయేత్తైలలశునం పయస వా శతావరీం| బ్రాహ్మీరసం కుష్ఠరసం వచాం వా మధుసంయుతాం||34||

స0-తథా తైలలశునం శీలయేత్| క్షీరేణ వా శతావరీమద్యాత్| బ్రాహ్మీరసం వా కుష్ఠరసం మధునా సమభ్యసేత్, వచాం వా|

Adhikarana dushcikitsyasya rasAyanAni apasmArArtasyAgnitoyAdeH rakShaNam (35-36) · Śloka 36

సమం క్రుద్ధైరపస్మారో దోషైః శారీరమానసైః| యజ్జాయతే యతశ్చైష మహామర్మసమాశ్రయః||35|| తస్మాద్రసాయనైరేనం దుశ్చికిత్స్యముపాచరేన్| తదార్తం చాగ్నితోయాదేర్విషమాత్పాలయేత్సదా||36||

స0-యత్-యస్మాత్, అపస్మారో యుగాపత్ప్రకోపితైః శారీరమానసైర్దోషైర్జాయతే, యతశ్చైష మహామర్మాశ్రయః, తత ఏనం-అపస్మారం, దుశ్చికిత్స్యం రసాయనైరుపాచరేత్| అపస్మారార్తం చాగ్నిజలాదేర్విషమాత్ సద పాలయేత్|

Adhikarana tvamitthaM kRutamiti na brUyAt iShTairviShayairmanobRuMhaNam (37-7) · Śloka 7

ముక్తం మనో వికారేణ త్వమిత్థం కృతవానితి| న బ్రూయాద్విషయైరిష్టైః క్లిష్టం చేతోఽస్య బృంహయేత్||37|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాఙహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానేఽపస్మారప్రతిషేధో నామ సప్తమోఽధ్యాయః||7||

స0-మనోవికారేణ చ ముక్తం సంతం త్వమిత్థం కృతవానితి న బ్రూయాత్| అస్య చ మనః క్లిష్టమిష్టైర్విషయైరుపబృంహయేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానేఽపస్మార- ప్రతిషేధో నామ సప్తమోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 7|| ఇత్యష్టాంగహృదయే భూతతంత్రం తృతీయం సమాప్తం