27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરં ક્રમપ્રાપ્તો ભઙ્ગપ્રતિષેધઃ શસ્યતે _

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

અથાતો ભઙ્ગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) પાતઘાતાદિભિર્દ્વેધા ભઙ્ગોઽસ્થ્નાં સન્ધ્યસન્ધિતઃ| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોરશક્તિઃ સન્ધિમુક્તતા||૧|| ઇતરસ્મિન્ ભૃશં શોફઃ સર્વવસ્થાસ્વતિવ્યથા| અશક્તિશ્ચેષ્ટિતેઽલ્પેઽપિ પીડ્યમાને સશબ્દતા||૨|| સમાસાદિતિ ભઙ્ગસ્ય લક્ષણં, બહુધા તુ તત્| ભિદ્યતે ભઙ્ગભેદેન તસ્ય સર્વસ્ય સાધનમ્||૩|| યથા સ્યાદુપયોગાય તથા તદુપદેક્ષ્યતે| |૪|

સ૦-પાતાદિભિરસ્થ્નાં ભઙ્ગઃ| સ ચ દ્વેધા-દ્વિપ્રકારઃ, સન્ધીનાં ભઙ્ગોઽસન્ધેર્વા| સન્ધિભઙ્ગે પ્રસારણ આકુઞ્ચને ચાશક્તિઃ સન્ધિમુક્તતા ચ| ઇતરસ્મિન્-અસન્ધિભઙ્ગે, અતિશોફઃ, સર્વાસ્વવસ્થાસ્વતિશયેન રુજા, અલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતેઽશક્તિઃ, પીડ્યમાને ચ સશબ્દતા, સ્યાત્| ઇતિ સઙ્ક્ષેપેણ ભઙ્ગસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| તચ્ચભઙ્ગભેદેનાનેકધા ભિદ્યતે| સં-તસ્ય-ભઙ્ગસ્ય, સર્વસ્ય સાધનં-ચિકિત્સિતં, યથોપયોગાય સ્યાત્ તથોપદેક્ષ્યતે|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| પ્રજ્યાણુદારિ યત્ત્વસ્થિ સ્પર્શે શબ્દં કરોતિ યત્||૪|| યત્રાસ્થિલેશઃ પ્રવિશેન્મધ્યમસ્થ્નો વિદારિતઃ| ભગ્નં યચ્ચાભિઘાતેન કિઞ્ચિદેવાવશેષિતમ્||૫|| ઉન્નમ્યમાનં ક્ષતવદ્યચ્ચ મજ્જનિ મજ્જતિ| તદ્દુઃસાધ્યં કૃશાશક્તવાતલાલ્પાશિનામપિ||૬|| ભિન્નં કપાલં યત્ કટ્યાં સન્ધિમુક્તં ચ્યુતં ચ યત્| જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ચ ભગ્નં યત્તદ્વિવર્જયેત્||૭||

સ૦-પ્રાજ્યાશ્ચ તેઽણવશ્ચ પ્રાજ્યાણવઃ,-પ્રભૂતસૂક્ષ્માઃ| તૈર્દ્રારાઃ-દારણાનિ, વિદ્યન્તે યત્રાસ્થ્નિ તત્| પ્રભૂતાણુદારિ યદસ્થિ તદ્દુઃસાધ્યમ્| યચ્ચાસ્થિ સ્પર્શે-સ્પર્શને સતિ, શબ્દં કરોતિ તચ્ચ દુઃસાધ્યમ્| યત્રાસ્થિલેશો દારિતઃ-પાટિતઃ, અસ્થ્નાં મધ્યં પ્રવિશેત્ તચ્ચ દુઃસાધ્યમ્| યચ્ચાભિઘાતેન ભગ્નમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? કિઞ્ચિદેવાવશેષિતં ભવેત્, તચ્ચ દુઃસાધ્યમ્| યચ્ચોન્નમ્યમાનં ક્ષતસમં સ્યાત્, તચ્ચ દુઃસાધ્યમ્| તથા યન્મજ્જનિ મજ્જતિ, તથા કૃશાદીનામપિ યત્, તચ્ચ દુઃસાધ્યમ્| સં-કટ્યાં-કટિપ્રદેશે, યત્કપાલં ભિન્નં વિદારિતં યચ્ચ સન્ધિવિમુક્તં યચ્ચ સન્ધેશ્ચયુતં યચ્ચ જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ભગ્નં ચ યત્ તદ્વિવર્જયેત્-પરિહરેત્|

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ લલાટં ચૂર્ણિતમ્ તથા| યચ્ચ ભગ્નં ભવેચ્છઙ્ખશિરઃપૃષ્ઠસ્તનાન્તરે||૮|| સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તદ્વિવર્જયેત્||૯|| આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિસન્ધિરથાપિ વા| તરુણાસ્થીનિ ભુજ્યન્તે, ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ||૧૦|| કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે, સ્ફુટન્ત્યન્યાનિ ભૂયસા| |૧૧|

સ૦-લલાટમસંશ્લિષ્ટકપાલં-ભિન્નં, ચૂર્ણિતં ચ નોપક્રમેત્| શઙ્ખશિરઃપૃષ્ઠસ્તનાનાં મધ્યે યચ્છિન્નં ભવેત્, તચ્ચ વર્જયેત્| સં-તથાઽસ્થિ સમ્યગુદ્ધૃતમપિ દુર્ન્યાસાદિના યદ્ વિક્રિયાં ગચ્છેત્, તચ્ચ વર્જયેત્| આદિતઃ-પ્રથમમેવ, યચ્ચાસ્થિ દુર્જાતં-અસમ્યગુત્પન્નં સ્યાત્, તચ્ચ દુઃસાધ્યમ્| અથવાઽસ્થિસન્ધિર્યો દુર્જાતઃ સ્યાત્, સ ચ દુઃસાધ્યઃ| દુર્જાતં ચ દુર્જાતશ્ચ દુર્જાતમ્| "નપુંસકમનપુંસકેન" ઇત્યેકશેષઃ| સં-તથા તરુણાસ્થીનિ-નાસાકર્ણાક્ષિકોષાણિ, ભુજ્યન્તે-કુટિલીક્રિયન્તે| તથા નલકાનિ ભઙ્ગં યાન્તિ| કપાલાનિ ચ વિદાર્યન્તે| અન્યાનિ ચાસ્થીનિ બાહુલ્યેન સ્ફુટન્તિ| એતત્સર્વં દુઃસાધ્યમ્|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| અથાવનતમુન્નમ્યમુન્નતં ચાવપીડયેત્||૧૧|| આચ્છેદતિક્ષિપ્તમધોગતં ચોપરિ વર્તયેત્| આઞ્છનોત્પીડનોન્નામચર્મસઙ્ક્ષેપબન્ધનૈઃ||૧૨|| સન્ધીન્ શરીરગાન્ સર્વાન્ ચલાનપ્યચલાનપિ| ઇત્યેતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ સમ્યક્ સંસ્થાપ્ય નિશ્ચલમ્||૧૩|| પટ્ટૈઃ પ્રભૂતસર્પિર્ભિર્વેષ્ટયિત્વા સુખૈસ્તતઃ| કદમ્બોદુમ્બરાશ્વત્થસર્જાર્જુનપલાશજૈઃ||૧૪|| વંશોદ્ભવૈર્વા પૃથુભિસ્તનુભિઃ સુનિવેશિતૈઃ| સુશ્લક્ષ્ણૈઃ સપ્રતિસ્તમ્ભૈર્વલ્કલૈઃ શકલૈરપિ||૧૫|| કુશાહ્વયૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ યોજયેત્| |૧૬|

સ૦-અથ-એષાં ભઙ્ગસ્થિતિં જ્ઞાત્વા, અવનતમસ્થ્યુન્નમનીયમ્| ઉન્નતં ચાસ્થ્યવપીડયેત્| અતિક્ષિપ્તમસ્થ્યાઞ્છેત્| અધસ્તાદ્ગતં ચોપરિ વર્તયેત્| સં-ઇતિ-એવંપ્રકારૈઃ, એતૈઃ-આઞ્છનાદિભિઃ સ્થાપનોપાયૈઃ, સર્વાઞ્છરીરગાન્ સન્ધીંશ્ચલાનચલાંશ્ચ નિશ્ચલં સંસ્થાપ્ય વસ્ત્રખણ્ડજૈઃ પટ્ટૈર્બહુસર્પિષ્કૈઃ સુખાવહૈર્વેષ્ટયિત્વાઽનન્તરં કદમ્બાદિજૈર્વલ્કલૈર્વંશોત્થૈર્વા શકલૈઃ-ખણ્ડૈઃ, વિસ્તીર્ણૈસ્તથા તનુભિઃ-ન તુ સ્થૂલૈઃ, સુનિવેશિતૈસ્તથા કોમલૈસ્તથા પ્રતિસ્તમ્ભયુક્તૈઃ કુશાસંજ્ઞૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ કુર્યાત્|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| શિથિલેન હિ બન્ધેન સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે||૧૬|| ગાઢેનાતિ રુજાદાહપાકશ્વયથુસમ્ભવઃ| |૧૭|

સ૦-શ્લથેન બન્ધેન સન્ધેઃ સ્થૈર્યં ન સમ્પદ્યતે| અતિગાઢેન તુ બન્ધેન રુજાદ્યુદ્ભવઃ|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદૃતૌ ઘર્મે સપ્તાહાન્મોક્ષયેદ્ધિમે||૧૭|| સાધારણે તુ પઞ્ચહાદ્ ભઙ્ગદોષવશેન વા| |૧૮|

સ૦-ઉષ્ણે ઋતૌ ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાન્મોક્ષયેત્| શીતે ચ ઋતૌ સપ્તાહાન્મોક્ષયેત્| સાધારણે-શરદ્વસન્તાખ્યે, પઞ્ચહાન્મોક્ષયેત્| અથવા ભાઙ્ગવશેન દોષવશેન મોક્ષયેત્|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ તતઃ શીતેન સેચયેત્||૧૮|| તં પઞ્ચમૂલપક્વેન પયસા તુ સવેદનમ્| સુખોષ્ણં વાઽવચાર્યં સ્યાચ્ચક્રતૈલં વિજાનતા||૧૯|| વિભજ્ય દેશં કાલં ચ વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્| |૨૦|

સ૦-તતો ન્યગ્રોધાદિગણદ્રવ્યકષાયેણ શીતેન સેચયેત્ ભઙ્ગસન્ધીન્| તં-સરુજં, પઞ્ચમૂલશૃતેન ક્ષીરેણ સેચયેત્| સં-અવસ્થાદિવિશેષં વિજ્ઞાય ચક્રતૈલં વાતઘ્નૌષધસંયુતં સુખોષ્ણં વિજાનતા વૈદ્યેન વાઽવચારણીયમ્|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| પ્રતતં સેકલેપાંશ્ચ વિદધ્યાત્ ભૃશશીતલાન્||૨૦||

સ૦-પ્રતતં સેકાદીંશ્ચ સુશીતલાન્ કુર્યાત્|

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્| પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેદ્ભગ્નઃ શીતલં લાક્ષયા યુતમ્||૨૧||

સ૦-ભગ્નો નરો ગૃષ્ટિક્ષીરં ઘૃતસહિતં મધુરદ્રવ્યસાધિતં શીતલં લાક્ષયા યુક્તં પ્રાતઃ પિબેત્|

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુઘૃતોત્તરૈઃ| કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યોઽથ શેષો ભઙ્ગોદિતઃ ક્રમઃ||૨૨||

સ૦-સવ્રણસ્ય ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુઘૃતોત્તરૈઃ કષાયૈઃ પ્રતિસારણીયઃ| અથ શેષઃ ક્રમો ભઙ્ગકથિતો વિધેયઃ|

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

લમ્બાનિ વ્રણમાંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુસર્પિષા| સન્ધધીત વ્રણાન્ વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ચોપ૦પાદયેત્||૨૩||

સ૦-વ્રણમાંસાનિ લમ્બાનિ મધુઘૃતેનાલિપ્ય વ્રણાન્ વૈદ્યઃ સન્દધ્યાત્| કૃતસન્ધાનાંશ્ચ તાન્ યથાસ્વં બન્ધૈર્યોજયેત્|

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

તાન્ સમાન્ સુસ્થિતાઞ્જ્ઞાત્વા ફલિનીરોધ્રકટ્ફલૈઃ| સમઙ્ગાધાતકીયુક્તૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્||૨૪|| ધાતકીરોધ્રચૂર્ણૈર્વા, રોહન્ત્યાશુ તથા વ્રણાઃ| ઇતિ ભઙ્ગ ઉપક્રાન્તઃ|૨૫|

સ૦-તાન્-વ્રણાન્, સુસ્થિતાન્ સમાંશ્ચ વિદિત્વા ફલિન્યાદિભી રજીકૃતૈરાચૂર્ણયેત્| ધાતકીરોધ્રયોશ્ચૂર્ણેન વા| તથા-એવં કૃતે સતિ, વ્રણા દ્રાગેવ રોહન્તિ| સં-ઇતિ-અનેન પ્રકારેણ, ભઙ્ગશ્ચિકિત્સિતઃ|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| સ્થિરધાતોઃ ઋતૌ હિમે||૨૫|| માંસલસ્યાલ્પદોષસ્ય સુસાધ્યો, દારુણોઽન્યથા| |૨૬|

સ૦-શીતર્તૌ શ્તિરધાતોસ્તથા માંસલસ્ય સ્તોકદોષસ્ય વ્રણઃ સુખસાધ્યઃ| અન્યથા-અતો વિપર્યયેણ, દારુણઃ-કૃચ્છ્રસાધ્યોઽસાધ્યો વા|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| પૂર્વમધ્યાન્તવયસામેકદ્વિત્રિગુણૈઃ ક્રમાત્||૨૬|| માસૈઃ સ્થૈર્યં ભવેત્સન્ધેર્યથોક્તં ભજતાં વિધિમ્| |૨૭|

સ૦-યથોક્તં વિધિં કુર્વતાં પૂર્વમધ્યાન્તવયસામેકદ્વિત્રિગુણૈર્માસૈર્યથાક્રમં સન્ધેઃ સ્થૈર્યં જાયતે|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| કટીજઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કપાટશયનં હિતમ્||૨૭|| યન્ત્રણાર્થ તથા કીલાઃ પઞ્ચ કાર્યા નિબન્ધનાઃ| જઙ્ઘોર્વોઃ પા્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વૌ તલ એકશ્ચ કીલકઃ||૨૮|| શોર્ણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા| |૨૯|

સ૦-કટ્યાદિભગ્નાનં કપાટેસ્થિર્હિતા| યન્ત્રણાર્થં ચ કીલાઃ-કીલકાઃ, પઞ્ચ સ્થિરસ્થિતિહેતવઃ કાર્યાઃ| તેષાં ચ સ્થાનાન્યાહ-જઙ્ઘોર્વોદ્વૌ દ્વૌ કીલકૌ, તલ એકઃ કીલકઃ, શ્રોણ્યાં ભગ્નસ્ય પૃષ્ટવંશે તુ ભગ્નસ્ય પાર્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વાવેક ઇતિ| અત એવાહ શ્રોણ્યાં વેત્યાદિ| વક્ત્રસ્ય(ક્ષસ્ય)ક્ષકયોશ્ચ ભગ્નસ્ય પઞ્ચૈવ કીલકા યોજ્યાઃ| વિશેષસ્ત્વતો નોપરિષ્ટાત્ કીલકો યોજ્યો યુક્તિવશાત્|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| વિમોક્ષે ભગ્નસન્ધીનાં વિધિમેવં સમાચરેત્||૨૯||

સ૦-ભગ્નસન્ધીનાં વિમોક્ષ એવંપ્રકારં વિધિં સમાચરેત્|

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

સન્ધીશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્| ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ યથાસ્વં સ્થાનમાનયેત્||૩૦||

સ૦-ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સન્ધીન્ પૂર્વં સ્નિગ્ધાન્ પશ્ચાત્ સ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્ યથોક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ વિશેષેણ યથાત્મીયં સ્થાનં પ્રાપયેત્|

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

અસન્ધિભગ્ને રૂઢે તુ વિષમોલ્બણસાધિતે| આપોથ્ય ભઙ્ગં યમયેત્તતો ભગ્નવદાચરેત્||૩૧||

સ૦-અસન્ધૌ ભગ્ને રૂઢે ચ વિષમોલ્બણસાધિતે સતિ ભઙ્ગમાપોથ્ય-ભઙ્ક્ત્વા, પશ્ચાદ્ભઙ્ગં યમયેત્| અનન્તરં ભગ્નવદાચરેત્|

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

ભગ્નં નૈતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્| પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ સન્ધિઃ શ્લેષં ન ગચ્છતિ||૩૨||

સ૦-ભગ્નં યથા પાકં ન પ્રાપ્નોતિ તથા વૈદ્યો યત્નં કુર્યાત્| યતઃ સન્ધિઃ પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ સન્ શ્લેષં ન યાતિ|

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

વાતવ્યાધિવિનિર્દિષ્ટાન્ સ્નેહાન્ ભગ્નસ્ય યોજયેત્| ચતુષ્પ્રયોગાન્ બલ્યાંશ્ચ બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્||૩૩||

સ૦-વાતવ્યાધિકથિતાન્ સ્નેહાન્ (ચિ.અ. ૨૧/૬૬) ચતુષ્પ્રયોગાન્-પાનનસ્યાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ, બલ્યાન્-બલાય હિતાન્, ભગ્નસ્ય યોજયેત્| તથા બસ્તિકર્મ-"પ્રાક્ સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે" (હૃ.સૂ.આ. ૧૯/૬૩) ઇત્યાદિનોક્તં, અભ્યસેત્|

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

શાલ્યાજ્યરસદુગ્ધાદ્યૈઃ પૌષ્ટિકૈરવિદાહિભિઃ| માત્રયોપચરેદ્ભગ્નં સન્ધિસંશ્લેષકારિભિઃ||૩૪|| ગ્લાનિર્ન શસ્યતે તસ્ય, સન્ધિવિશ્લેષકૃદ્ધિ સા| |૩૫|

સ૦-ભગ્નં નરં માત્રયા શાલ્યાદિભિઃ પુષ્ટિકૃદ્ભિઃ સન્ધિસંશ્લેષકારિભિરવિદાહિભિરુપક્રમેત્| સ૦-તસ્ય-ભગ્નસ્ય, ગ્લાનિર્ન શસ્યતે| યતઃ સા-ગ્લાનિઃ, સન્ધિવિશ્લેષં કુરુતે|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્| વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષં ચ ભોજનમ્||૩૫||

સ૦-ભગ્નો લવણાદિકં રૂક્ષં ચાહારં ન સેવેત|

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

કૃષ્ણાંસ્તિલાન્ વિરજસો દૃઢવસ્ત્રબદ્ધાન્ સપ્ત ક્ષપા વહતિ વારિણિ વાસયેત્| સંશોષયેદનુદિનં પ્રવિસાર્ય ચૈતાન્ ક્ષીરે તથૈવ મધુકક્વથિતે ચ તોયે||૩૬|| પુનરપિ પીતપયસ્કાં- સ્થાન્ પૂર્વવદેવ શોષિતાન્ બાઢમ્| વિગતતુષાનરજસ્કાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય સુચૂર્ણિતૈર્યુઞ્જ્યાત્||૩૭|| નલદવાલકલોહિતયષ્ટિકા- નખમિશિપ્લવકુષ્ઠબલાત્રયૈઃ| અગુરુકુઙ્કુમચન્દનસારિવા- સરલસર્જરસામરદારુભિઃ||૩૮|| પદ્મકાદિગણોપેતૈસ્તિલપિષ્ટં તતશ્ચ તત્| સમસ્તગન્ધભૈષજ્યસિદ્ધદુગ્ધેન પીડયેત્||૩૯|| શૈલેયરાસ્નાંશુમતીકસેરુ- કાલાનુસારીનતપત્રરોધ્રૈઃ| સક્ષીરશુક્લૈઃ સપયઃ સદૂર્વૈ સ્તૈલં પચેત્તન્નલદાદિભિશ્ચ||૪૦|| ગન્ધતૈલમિદમુત્તમમસ્થિ- સ્થૈર્યકૃજ્જયતિ ચાશુ વિકારાન્| વાતાપિત્તજનિતાનતિવીર્યાન્| વ્યાપિનોઽપિ વિવિધૈરુપયોગૈઃ||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને ભાઙ્ગપ્રતિષેધો નામ સપ્ત- વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||

સ૦-કૃષ્ણાન્ તિલાન્ વહતિ-અસ્થિરે જલે, સપ્તરાત્રીર્વિગતરેણૂંસ્તથા દૃઢવસનસંયતાન્ વાસયેત્| એતાંશ્ચ પ્રવિરલાન્ વિકીર્ય પ્રતિદિનં સંશોષયેત્| તથૈવ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, ક્ષીરે સ્થિતાનનુદિનં પ્રતિસાર્ય શોષિતાન્ સપ્ત રાત્રીરેવં મધુયષ્ટીક્વથિતે ચ જલે વાસયેદ્વિશોષયેચ્ચ| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્| પુનરપિ ચ પીતક્ષીરાંસ્તાંસ્તિલાન્ પૂર્વવદેવાતિશયેન શોષિતાનપગતતુષંસ્તથા વિરજસઃ સઞ્ચૂર્ણ્ય નલદાદ્યૈઃ સુચૂર્ણિતૈર્યોજયેત્| આર્યા| તાનેવાહ-નલદેત્યાદિ| ઔપચ્છન્દસિકમ્| પદ્મકાદીત્યાદિ| કિમ્ભૂતૈર્નલદાદિભિઃ ? પદ્મકાદિગણસહિતૈઃ સુચૂર્ણિતૈર્યોજયિત્વા ચૈતત્ તિલપિષ્ટં સકલચોરકાદિગન્ધદ્રવ્યસિદ્ધેન ક્ષીરેણ સહ પીડયેત્| તતસ્તત્તૈલં સૈર્યકા(શૈલેયા)દિભિર્નલદાદિભિશ્ચ કલ્કીકૃતૈર્દુગ્ધસહિતૈઃ પચેત્| ઇન્દ્રવજ્રા| એતત્ ગન્ધતૈલમતિવીર્યમસ્થિસ્થિરત્વકૃદામયાશ્ચ પવનપિત્તોત્થાનતિવીર્યાન્ વ્યાપિનોઽપ્યાશુ જયતિ વિવિધૈઃ-પાનનસ્યાદિભિઃ, ઉપયોગૈઃ| સ્વાગતા| શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદય- ટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ભઙ્ગપ્રતિ- ષેધો નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૭||