27. bhaṅgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana bha~ggapratiShedhAdhyAyaH asthibha~ggo dvidhA sandhibha~ggasya lakShaNam asandibh~ggasya lakShaNam (2-4) · Śloka 4

અથાતો ભઙ્ગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) પાતઘાતાદિભિર્દ્વેધા ભઙ્ગોઽસ્થ્નાં સન્ધ્યસન્ધિતઃ| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોરશક્તિઃ સન્ધિમુક્તતા||૧|| ઇતરસ્મિન્ ભૃશં શોફઃ સર્વવસ્થાસ્વતિવ્યથા| અશક્તિશ્ચેષ્ટિતેઽલ્પેઽપિ પીડ્યમાને સશબ્દતા||૨|| સમાસાદિતિ ભઙ્ગસ્ય લક્ષણં, બહુધા તુ તત્| ભિદ્યતે ભઙ્ગભેદેન તસ્ય સર્વસ્ય સાધનમ્||૩|| યથા સ્યાદુપયોગાય તથા તદુપદેક્ષ્યતે| |૪|

Adhikarana asthibha~ggasya duHsAdhyatvam (4-7) · Śloka 7

| પ્રજ્યાણુદારિ યત્ત્વસ્થિ સ્પર્શે શબ્દં કરોતિ યત્||૪|| યત્રાસ્થિલેશઃ પ્રવિશેન્મધ્યમસ્થ્નો વિદારિતઃ| ભગ્નં યચ્ચાભિઘાતેન કિઞ્ચિદેવાવશેષિતમ્||૫|| ઉન્નમ્યમાનં ક્ષતવદ્યચ્ચ મજ્જનિ મજ્જતિ| તદ્દુઃસાધ્યં કૃશાશક્તવાતલાલ્પાશિનામપિ||૬|| ભિન્નં કપાલં યત્ કટ્યાં સન્ધિમુક્તં ચ્યુતં ચ યત્| જઘનં પ્રતિ પિષ્ટં ચ ભગ્નં યત્તદ્વિવર્જયેત્||૭||

Adhikarana asthibha~ggasya asAdhyatvam (8-11) · Śloka 11

અસંશ્લિષ્ટકપાલં ચ લલાટં ચૂર્ણિતમ્ તથા| યચ્ચ ભગ્નં ભવેચ્છઙ્ખશિરઃપૃષ્ઠસ્તનાન્તરે||૮|| સમ્યગ્યમિતમપ્યસ્થિ દુર્ન્યાસાદ્દુર્નિબન્ધનાત્| સઙ્ક્ષોભાદપિ યદ્ગચ્છેદ્વિક્રિયાં તદ્વિવર્જયેત્||૯|| આદિતો યચ્ચ દુર્જાતમસ્થિસન્ધિરથાપિ વા| તરુણાસ્થીનિ ભુજ્યન્તે, ભજ્યન્તે નલકાનિ તુ||૧૦|| કપાલાનિ વિભિદ્યન્તે, સ્ફુટન્ત્યન્યાનિ ભૂયસા| |૧૧|

Adhikarana avanatAdyasnthaH unnamanA dinAsamyak saMsthApya paTTairveShTayitvA kadambAdijairvalkalAdibhiH kushAhvathaiH samaM bandhaM kuryAt (11-16) · Śloka 16

| અથાવનતમુન્નમ્યમુન્નતં ચાવપીડયેત્||૧૧|| આચ્છેદતિક્ષિપ્તમધોગતં ચોપરિ વર્તયેત્| આઞ્છનોત્પીડનોન્નામચર્મસઙ્ક્ષેપબન્ધનૈઃ||૧૨|| સન્ધીન્ શરીરગાન્ સર્વાન્ ચલાનપ્યચલાનપિ| ઇત્યેતૈઃ સ્થાપનોપાયૈઃ સમ્યક્ સંસ્થાપ્ય નિશ્ચલમ્||૧૩|| પટ્ટૈઃ પ્રભૂતસર્પિર્ભિર્વેષ્ટયિત્વા સુખૈસ્તતઃ| કદમ્બોદુમ્બરાશ્વત્થસર્જાર્જુનપલાશજૈઃ||૧૪|| વંશોદ્ભવૈર્વા પૃથુભિસ્તનુભિઃ સુનિવેશિતૈઃ| સુશ્લક્ષ્ણૈઃ સપ્રતિસ્તમ્ભૈર્વલ્કલૈઃ શકલૈરપિ||૧૫|| કુશાહ્વયૈઃ સમં બન્ધં પટ્ટસ્યોપરિ યોજયેત્| |૧૬|

Adhikarana shithilabandhena sandherastairyam atigADhabandhena sandherashthairyam (16-17) · Śloka 17

| શિથિલેન હિ બન્ધેન સન્ધિસ્થૈર્યં ન જાયતે||૧૬|| ગાઢેનાતિ રુજાદાહપાકશ્વયથુસમ્ભવઃ| |૧૭|

Adhikarana gharmAdau tryahAdinA bandhamokShaNam (17-18) · Śloka 18

| ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાદૃતૌ ઘર્મે સપ્તાહાન્મોક્ષયેદ્ધિમે||૧૭|| સાધારણે તુ પઞ્ચહાદ્ ભઙ્ગદોષવશેન વા| |૧૮|

Adhikarana tato nyagrodhAdikaShAyAdinA secanam (18-20) · Śloka 20

| ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ તતઃ શીતેન સેચયેત્||૧૮|| તં પઞ્ચમૂલપક્વેન પયસા તુ સવેદનમ્| સુખોષ્ણં વાઽવચાર્યં સ્યાચ્ચક્રતૈલં વિજાનતા||૧૯|| વિભજ્ય દેશં કાલં ચ વાતઘ્નૌષધસંયુતમ્| |૨૦|

Adhikarana tato bhRushashItalAH sekalepAH (20) · Śloka 20

| પ્રતતં સેકલેપાંશ્ચ વિદધ્યાત્ ભૃશશીતલાન્||૨૦||

Adhikarana bhanganarasya gRuShTikShirAdipAnam (21) · Śloka 21

ગૃષ્ટિક્ષીરં સસર્પિષ્કં મધુરૌષધસાધિતમ્| પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેદ્ભગ્નઃ શીતલં લાક્ષયા યુતમ્||૨૧||

Adhikarana savraNe bhnge kaShAyaIH pratisAraNam (22) · Śloka 22

સવ્રણસ્ય તુ ભગ્નસ્ય વ્રણો મધુઘૃતોત્તરૈઃ| કષાયૈઃ પ્રતિસાર્યોઽથ શેષો ભઙ્ગોદિતઃ ક્રમઃ||૨૨||

Adhikarana lambAnAM vra0NamAMsAnAM sandhAnam (23) · Śloka 23

લમ્બાનિ વ્રણમાંસાનિ પ્રલિપ્ય મધુસર્પિષા| સન્ધધીત વ્રણાન્ વૈદ્યો બન્ધનૈશ્ચોપ૦પાદયેત્||૨૩||

Adhikarana susthite vraNe phalinyAdirava cUrNanam (24-25) · Śloka 25

તાન્ સમાન્ સુસ્થિતાઞ્જ્ઞાત્વા ફલિનીરોધ્રકટ્ફલૈઃ| સમઙ્ગાધાતકીયુક્તૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણયેત્||૨૪|| ધાતકીરોધ્રચૂર્ણૈર્વા, રોહન્ત્યાશુ તથા વ્રણાઃ| ઇતિ ભઙ્ગ ઉપક્રાન્તઃ|૨૫|

Adhikarana vraNAnAM sAdhyAsAdhyatvam (25-26) · Śloka 26

| સ્થિરધાતોઃ ઋતૌ હિમે||૨૫|| માંસલસ્યાલ્પદોષસ્ય સુસાધ્યો, દારુણોઽન્યથા| |૨૬|

Adhikarana sandhishairyaMkAlaH (26-27) · Śloka 27

| પૂર્વમધ્યાન્તવયસામેકદ્વિત્રિગુણૈઃ ક્રમાત્||૨૬|| માસૈઃ સ્થૈર્યં ભવેત્સન્ધેર્યથોક્તં ભજતાં વિધિમ્| |૨૭|

Adhikarana kaThcAdibhangAnAM kapAThashayanAdi (27-29) · Śloka 29

| કટીજઙ્ઘોરુભગ્નાનાં કપાટશયનં હિતમ્||૨૭|| યન્ત્રણાર્થ તથા કીલાઃ પઞ્ચ કાર્યા નિબન્ધનાઃ| જઙ્ઘોર્વોઃ પા્શ્વયોર્દ્વૌ દ્વૌ તલ એકશ્ચ કીલકઃ||૨૮|| શોર્ણ્યાં વા પૃષ્ઠવંશે વા વક્ષસ્યક્ષકયોસ્તથા| |૨૯|

Adhikarana bhagnasandhInAM vimokShe evaM vidhiH (29) · Śloka 29

| વિમોક્ષે ભગ્નસન્ધીનાં વિધિમેવં સમાચરેત્||૨૯||

Adhikarana ciravimuktasaMdhInAM snehasvedAdinA yathAsthAne sthApanam (30) · Śloka 30

સન્ધીશ્ચિરવિમુક્તાંસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ મૃદૂકૃતાન્| ઉક્તૈર્વિધાનૈર્બુદ્ધ્યા ચ યથાસ્વં સ્થાનમાનયેત્||૩૦||

Adhikarana asandhibhagne viShamolbaNasAdhite rUDhe ca kriyA (31) · Śloka 31

અસન્ધિભગ્ને રૂઢે તુ વિષમોલ્બણસાધિતે| આપોથ્ય ભઙ્ગં યમયેત્તતો ભગ્નવદાચરેત્||૩૧||

Adhikarana bhagnaM yathA pAkaM naiti tathA prayayeta (32) · Śloka 32

ભગ્નં નૈતિ યથા પાકં પ્રયતેત તથા ભિષક્| પક્વમાંસસિરાસ્નાયુઃ સન્ધિઃ શ્લેષં ન ગચ્છતિ||૩૨||

Adhikarana bhagnevAtavyAdhyuktAH snehAH bastikarma ca (33) · Śloka 33

વાતવ્યાધિવિનિર્દિષ્ટાન્ સ્નેહાન્ ભગ્નસ્ય યોજયેત્| ચતુષ્પ્રયોગાન્ બલ્યાંશ્ચ બસ્તિકર્મ ચ શીલયેત્||૩૩||

Adhikarana bhagne pauShTikAdi shAlyAdyannam (34-35) · Śloka 35

શાલ્યાજ્યરસદુગ્ધાદ્યૈઃ પૌષ્ટિકૈરવિદાહિભિઃ| માત્રયોપચરેદ્ભગ્નં સન્ધિસંશ્લેષકારિભિઃ||૩૪|| ગ્લાનિર્ન શસ્યતે તસ્ય, સન્ધિવિશ્લેષકૃદ્ધિ સા| |૩૫|

Adhikarana bhagne lavaNAdi niShedhaH (35) · Śloka 35

લવણં કટુકં ક્ષારમમ્લં મૈથુનમાતપમ્| વ્યાયામં ચ ન સેવેત ભગ્નો રૂક્ષં ચ ભોજનમ્||૩૫||

Adhikarana bhagne gandhatailamasthisthairyakRut (27) · Śloka 27

કૃષ્ણાંસ્તિલાન્ વિરજસો દૃઢવસ્ત્રબદ્ધાન્ સપ્ત ક્ષપા વહતિ વારિણિ વાસયેત્| સંશોષયેદનુદિનં પ્રવિસાર્ય ચૈતાન્ ક્ષીરે તથૈવ મધુકક્વથિતે ચ તોયે||૩૬|| પુનરપિ પીતપયસ્કાં- સ્થાન્ પૂર્વવદેવ શોષિતાન્ બાઢમ્| વિગતતુષાનરજસ્કાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય સુચૂર્ણિતૈર્યુઞ્જ્યાત્||૩૭|| નલદવાલકલોહિતયષ્ટિકા- નખમિશિપ્લવકુષ્ઠબલાત્રયૈઃ| અગુરુકુઙ્કુમચન્દનસારિવા- સરલસર્જરસામરદારુભિઃ||૩૮|| પદ્મકાદિગણોપેતૈસ્તિલપિષ્ટં તતશ્ચ તત્| સમસ્તગન્ધભૈષજ્યસિદ્ધદુગ્ધેન પીડયેત્||૩૯|| શૈલેયરાસ્નાંશુમતીકસેરુ- કાલાનુસારીનતપત્રરોધ્રૈઃ| સક્ષીરશુક્લૈઃ સપયઃ સદૂર્વૈ સ્તૈલં પચેત્તન્નલદાદિભિશ્ચ||૪૦|| ગન્ધતૈલમિદમુત્તમમસ્થિ- સ્થૈર્યકૃજ્જયતિ ચાશુ વિકારાન્| વાતાપિત્તજનિતાનતિવીર્યાન્| વ્યાપિનોઽપિ વિવિધૈરુપયોગૈઃ||૪૧|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને ભાઙ્ગપ્રતિષેધો નામ સપ્ત- વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૭||