1. bālōpacaraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana uttarasthAnam · Śloka

శ్రీగణేశాయ నమః| అనంతరముత్తరస్థానారంభః| యతః కాయాఖ్యమాద్యమంగం| తచ్చ పూర్వైః స్థానైః సర్వముక్తం| అధునా బాలాదీనాముత్తరేషామంగానామవసర ఇత్యుత్తరాఖ్యం స్థానముచ్యతే| తత్రాపి యథోద్దేశస్తథా నిర్దేశ ఇతి బాలాఖ్యమంగం వివక్షురాహ-

Adhikarana bAlopacaraNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో బాలోపచరణీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే|2|

స0-బాలస్య-శిశోః, ఉపచరణం బాలోపచరణం, తస్మై హితః| శేషం పూర్వవత్| ఇతీత్యాదినా స్వమనీషికాపరికల్పితత్వమస్య తంత్రస్య నిరాకరోతి|

Adhikarana bAlasya ulbAdviSodhanam bAlasya balAtailena secanam bAlasya karNamUle~aSmanorvdanam (1-2) · Śloka 2

జాతమాత్రం విశోధ్యోల్బాద్బాలం సైంధవసర్పిషా| ప్రసూతిక్లేశితం చాను బలాతైలేన సేచయేత్||1|| అశ్మనోర్వాదనం చాస్య కర్ణమూలే సమాచరేత్| అథాస్య దక్షిణే కర్ణే మంత్రముచ్చారయేదిమం||2||

స0-జాతమాత్రం-సద్య ఏవోద్భూతం, బాలముల్బాత్-అపరాపరపర్యాయాత్, సైంధవయుక్తేన ఘృతేన వివిధైః ప్రకారైః శోధయిత్వా పశ్చాత్ ప్రసూత్యా-ప్రసవేన, క్లేశితం బాలం బలాతైలేన సేచయేత్| పశ్చాత్ పాషాణయోర్వాదనమస్య కర్ణమూలే కారయేద్వైద్యః| అనంతరమస్య దక్షిణే కర్ణే ఇమం-వక్ష్యమాణం, మంత్రముచ్చారయేత్| తమేవ మంత్రమాహ-

Adhikarana bAlasya dakShiNe karNe mantroccAraNam (3-4) · Śloka 4

తమేవ మంత్రమాహ "అంగాదంగాత్సంభవసి హృదయాదభిజాయసే| ఆత్మా వై పుత్రనామాసి సంజీవ శరదాం శతం||3|| శతాయుః శతవర్షోఽసి దీర్ఘమాయురవాప్నుహి| నక్షత్రాణి దిశో రాత్రిరహశ్చ త్వాఽభిరక్షతు"||4||

స0-అంగాదిత్యాది|

Adhikarana bAlasya nAbhyaa bandhanaM cCedanaM grIvAvasa~jjanaM kuShThatailasecanaM ca bAlasya kShIrivRukShakaShAyaadinA snApanam (5-7) · Śloka 7

స్వస్థీభూతస్య నాభిం చ సూత్రేణ చతురంగులాత్| బధ్ద్వోర్ధ్వం వర్ధయిత్వా చ గ్రీవాయామవసంజయేత్||5|| నాభిం చ కుష్టతైలేన సేచయేత్స్నాపయేదను| క్షీరివృక్షకషాయేణ సర్వగంధోదకేన వా||6|| కోష్ణేన తప్తరజతతపనీయనిమజ్జనైః| |7|

స0-సమాశ్వస్తస్య చ బాలస్య నాభిం చతురంగులాదూర్ధ్వం సూత్రేణ బధ్ద్వాఽనంతరం ఛేదయిత్వా గ్రీవాయాం యోజయేత్| నాభిం చ కుష్టతైలేన సేచయేత్| అను-పశ్చాత్, క్షీరివృక్షకషాయేణ స్నాపయేత్| అథవా సర్వేషాం గంధానాం-చందనాదీనాం, జలేన స్నాపయేత్| కింభూతేన ? కోష్ణేన| కథం ? తప్తాభ్యాం-ఉష్ణాభ్యాం, రూప్యసువర్ణాభ్యాం నిమజ్జనైః-అసకృత్సేచనైః|

Adhikarana bAlasya tAlUnnamanAdi bAlasya lehaprASanam (7-9) · Śloka 9

| తతో దక్షిణతర్జన్యా తాలూన్నమ్యావగుంఠయేత్||7|| శిరసి స్నేహపిచునా, ప్రాశ్యం చాస్య ప్రయోజయేత్| హరేణుమాత్రం మేధాయుర్బలార్థమభిమంత్రితం||8|| ఐంద్రీబ్రాహ్మీవచాశంఖపుష్పీకల్కం ఘృతం మధు| |9|

స0-అనంతరం దక్షిణహస్తతర్జన్యా వైద్యస్తాలు ఉన్నమ్య శిరసి పిచునా తైలాక్తేనావగుంఠయేత్| అస్య చ-బాలస్య, ప్రాశ్యం-లేహం, మేధాద్యర్థం ప్రయోజయేత్| కియన్మాత్రం ? హరేణుప్రమాణం| తథాఽభిమంత్రితం-ప్రాఙ్మంత్రేణ| కిం తత్ప్రాశ్యం ? ఇత్యాహ-ఐంద్రీత్యాది| ఐంద్రీ-ఇంద్రవారుణీ| బ్రాహ్మీ-మండూకపర్ణీ|

Adhikarana bAlasya cAmIkarAdi lehAntaram (9-10) · Śloka 10

| చామీకరవచాబ్రాహ్మీతాప్యపథ్యా రజీకృతాః||9|| లిహ్యాన్మధుఘృతోపేతా హేమధాత్రీరజోఽథవా| |10|

స0-అథవా సువర్ణాదికం సూక్ష్మచూర్ణికృత్య లిహ్యాత్| రజీకృతా ఇతి "అరుర్మనః" ఇత్యాదినా సులోప ఇత్వం చ| హేమధాత్రీచూర్ణం వా మధుఘృతయుక్తం లిహ్యాత్|

Adhikarana bAlasya garbhAmbhovamanam (10) · Śloka 10

| గర్భాంభః సైంధవవతా సర్పిషా వామయేత్తతః||10||

స0-తతః-అనంతరం, గర్భాంభః సర్పిషా సైంధవయుక్తేన వామయేత్|

Adhikarana bAlasya jAtakarmANi (11) · Śloka 11

ప్రాజాపత్యేన విధినా జాతకర్మాణి కారయేత్| |11|

స0-తతో జాతకర్మాణి-వేదవిహితాని, ప్రాజాపత్యేన-యో వేదోక్తో విధిస్తేన గృహ్యోక్తేన, విధినా భిషక్ కారయేత్|

Adhikarana strINAM stanyapravartanadivasaH (11-12) · Śloka 12

స్తన్యప్రవర్తనహేతుమాహ | సిరాణాం హృదయస్థానాం వివృతత్వాత్ ప్రసూతితః||11|| తృతీయేఽహ్ని చతుర్థే వా స్త్రీణాం స్తన్యం ప్రవర్తతే| |12|

స0-హృదయాశ్రితానాం సిరాణాం ప్రసవాద్ధేతోర్యద్వివృతత్వం తస్మాత్కారణాత్ తృతీయే దివసే కదాచిచ్చతుర్థే యోషితాం స్తన్యం ప్రవర్తతే|

Adhikarana bAlasya prathame divase madhusarpiHprASanam (12-13) · Śloka 13

| ప్రథమే దివసే తస్మాత్త్రికాలం మధుసర్పిషీ||12|| అనంతామిశ్రితే మంత్రపావితే ప్రాశయేచ్ఛిశుం| |13|

స0-యత ఏవం దినత్రిచతుర్మాత్రం క్షీరాభావః, తస్మాద్ధేతోః ప్రథమేఽహ్ని త్రీన్ కాలాన్ మధుఘృతే యవాసకయుక్తే మంత్రేణ పావితే శిశుం ప్రాశయేత్|

Adhikarana bAlasya dvitIyAdidivase ghRutAdiprASanam (13-14) · Śloka 14

| ద్వితీయే లక్ష్మణాసిద్ధం తృతీయే చ ఘృతం, తతః||13|| ప్రాఙ్నిషిద్ధస్తనస్యాస్య తత్పాణితలసమ్మితం| స్తన్యానుపానం ద్వౌ కాలౌ నవనీతం ప్రయోజయేత్||14||

సం-ద్వితీయే దివసే తృతీయే చ దివసే లక్ష్మణయా సిద్ధం ఘృతం త్రీనేవ కాలాన్ భోజయేత్| అనంతరం తస్య-శిశోః, పాణేస్తలేన- మధ్యేన, సమ్మితం-తత్ప్రమాణం, నవనీతప్రయోగాత్ పూర్వం నివారితస్తనస్యాస్య-బాలస్య, ద్వౌ కాలౌ నవనీతం స్తన్యానుపానం ప్రయోజయేత్|

Adhikarana bAlasya mAtureva stanyaM varam mAtRustanyAbhAve vatsalAdiguNayukte dve stanyadhAtryau (15-17) · Śloka 17

మాతురేవ పిబేత్స్తన్యం తధ్ద్యలం దేహవృద్ధయే| స్తన్యధాత్ర్యావుభే కార్యే తదసంపది వత్సలే||15|| అవ్యంగే బ్రహ్మచారిణ్యౌ వర్ణప్రకృతితః సమే| నీరుజే మధ్యవయసౌ జీవద్వత్సే న లోలుపే||16|| హితాహారవిహారేణ యత్నాదుపచరేచ్చ తే| |17|

స0-బాలో మాతుః-జనన్యా ఏవ, స్తన్యం పిబేత్| కుతః ? యస్మాచ్చ తస్యాః స్తన్యమతిశయేన దేహస్య వృద్ధయే స్యాత్| తదసంపది-మాతృస్తన్యాసంపత్తౌ, ద్వే స్తన్యధాత్ర్యౌ చ వత్సలే-స్నేహలే, కార్యే| తథా వ్యంగరహితే, బ్రహ్మచారిణ్యౌ-వర్జితమైథునే, వర్ణేన ప్రకృత్యా చ తుల్యే, తథా నిరమయే, మధ్యవయస్కే, జీవద్వత్సే, [ న లోలుపే-] లౌల్యవర్జితే ఆదరయుక్తే, తే హితేనాహారవిహారేణ యత్నాదుపచరేత్|

Adhikarana stanyanASahetavaH stanyavardhanahetavaH (17-18) · Śloka 18

| శుక్క్రోధలంఘనాయాసాః స్తన్యనాశస్య హేతవః||17|| స్తన్యస్య సీధువర్జ్యాని మద్యాన్యానూపజా రసాః| క్షీరం క్షీరిణ్య ఓషధ్యః శోకాదేశ్చ విపర్యయః||18||

స0-శుగాదీని స్తన్యనాశస్య కారణాని| శుక్-శోకః| స్తన్యస్య మద్యాని హేతవః| కింభూతాని ? సీధువర్జ్యాని| ఆనూపజాశ్చ రసాః| తథా క్షీరవత్య ఓషధయః-జీవంత్యాద్యాః| శోకాదివైపరీత్యం చ|

Adhikarana rogakaraM stanyam (19) · Śloka 19

విరుద్ధాహారభుక్తాయాః క్షుధితాయా విచేతసః| ప్రదుష్టధాతోర్గర్భిణ్యాః స్తన్యం రోగకరం శిశోః||19||

స0-తథా విరుద్ధ ఆహారో భుక్తో యయా తస్యాః, తథా బుభుక్షితాయా నిందితాయాశ్చ, తథా ప్రదుష్టదోషాయా గర్భిణ్యాశ్చ సంబంధి స్తన్యముపయుక్తం బాలస్య రోగహేతుః|

Adhikarana stanyAbhAve CAgAdipayaH (20) · Śloka 20

స్తన్యాభావే పయశ్ఛాగం గవ్యం వా తద్గుణం పిబేత్| హ్రస్వేన పంచమూలేన స్థిరాభ్యాం వా సితాయుతం||20||

స0-స్తన్యస్యాభావే సతి ఛాగం పయః, గవ్యం వా ఛాగతుల్యగుణం పిబేత్| ఛాగసమానగుణం గవ్యం కథం స్యాత్ ? తత్రాహ-హ్రస్వేనేత్యాది| హ్రస్వేన పంచమూలేన సిద్ధం శాలిపర్ణీపృశ్నిపర్ణీసిద్ధం వా శర్కరాయుతం పిబేత్|

Adhikarana ShaShThyAM rAtrau jAgarAdividhiH (21) · Śloka 21

షష్ఠీం నిశాం విశేషేణ కృతరక్షాబలిక్రియాః| జాగృయుర్బాంధవాస్తస్య దధతః పరమాం ముదం||21||

స0-అన్యదాఽ తస్య-శిశోః, బాంధవా విహితరక్షాదయో నిశాం జాగృయుః| షష్ఠీం పునస్తమస్వినీం విశేషేణ-యత్నేన, జాగృయుః| కిం కుర్వంతః ? పరం హర్షం ధారయంతః|

Adhikarana ekAdaSe divase sUtikotthAnam bAlasya nAmakaraNam (22-23) · Śloka 23

దశమే దివసే పూర్ణే విధిభిః స్వకులోచితైః| కారయేత్సూతికోత్థానం నామ బాలస్య చార్చితం||22|| బిభ్రతోఽంగైర్మనోహ్లాలరోచనాగురుచందనం| నక్షత్రదేవతాయుక్తం బాంధవం వా సమాక్షరం||23||

స0-దశమే దినే పూర్ణే సతి సూతికాయా ఉత్థానం కారయేత్| కథం కారయేత్ ? స్వకులయోగ్యైర్విధానైః| బాలస్య నామ అర్చితం-ప్రశస్తమనుగతం కులజాత్యాదిభిః| కింభూతస్య ? అంగైః-పాణ్యాదిభిః, మనోహ్లాదీని ధారయతః| కింభూతం నామ ? నక్షత్రస్య యాఽసౌ దేవతా తయా యుక్తం| అథవా బాంధవం-జ్ఞాతిపూర్వజం, సమవర్ణం-న తు విషమాక్షరం|

Adhikarana bAlasya AyuHparIkShaNam bAlasya SayyAstaraNavAsAMsi (24-25) · Śloka 25

తతః ప్రకృతిభేదోక్తరూపైరాయుఃపరీక్షణం| ప్రాగుదక్శిరసః కుర్యాత్ బాలస్య జ్ఞానవాన్ భిషక్||24|| శుచిధౌతోపధానాని నిర్వలీని మృదూని చ| శయ్యాస్తరణవాసాంసి రక్షోఘ్నైర్ధూపితాని చ||25||

స0-తతో-నామకరణాదనంతరం, ప్రకృతిభేదే-వికృతివిజ్ఞానీయే (శా.అ. 5) , ఉక్తాని యాని రూపాణి తైరాయుషః పరీక్షణం బాలస్య జ్ఞానవాన్-సుమతిః, వైద్యః కుర్యాత్| కింభూతస్య ? ప్రాక్శిరస ఉత్తరశిరసో వా| తథా శుచ్యాదిగుణయుక్తాని ఉపధానాని శయ్యాయామాస్తరణార్థం వాసాంసి కుర్యాత్| తథా రక్షోఘ్నైర్ద్రవ్యైర్ధూపితాని|

Adhikarana bAlasya vastrAdidhUpane kAkaH SastaH (26) · Śloka 26

కాకో విశస్తః శస్తశ్చ ధూపనే త్రివృతాన్వితః| |26|

స0-కాకశ్చ వస్త్రాదిధూపనే శస్తః| కింభూతః ? విశస్తః వ్యాపాదితో, న తు స్వయం మృతః| తథా త్రివృతాయుక్తః|

Adhikarana bAlasya maNyauShadhyAdidhAraNam (26-28) · Śloka 28

| జీవత్ఖంగాదిశృంగోత్థాన్ సదా బాలః శుభాన్ మణీన్||26|| ధారయేదౌషధీః శ్రేష్ఠా బ్రాహ్మయైంద్రీజీవకాదికాః| హస్తాభ్యాం గ్రీవయా మూర్ధ్నా విశేషాత్సతతం వచాం||27|| ఆయుర్మేధాస్మృతిస్వాస్థ్యకరీం రక్షోభిరక్షిణీం| |28|

స0-బాలః సర్వదా శుభహేతూన్ మణీన్ బిభృయాత్| కింభూతాన్ ? జీవంతశ్చ తే ఖంగాదయశ్చ, తేషాం శృంగాణి, తేభ్య ఉత్థానం యేషాం తాన్, జీవతామేవ యే గృహీతా ఇత్యర్థః| శృంగగ్రహణముపలక్షణార్థం, అత ఏవ సర్పాదిజానపి మణీన్ ధారయేత్| తథా, ఓషధీర్బ్రాహ్మ్యాదీః శ్రేష్ఠాః-శుభాః, ధారయేత్| కైః ? పాణ్యాదిభిః| విశేషేణ సర్వదా వచాం ధారయేత్| కింభూతాం వచాం ? ఆయురాదికరణహేతుం తథా రక్షోనివారిణీం|

Adhikarana bAlasya karNavedhanamAsAH (28-29) · Śloka 29

| షట్సప్తాష్టమమాసేషు నీరుజస్య శుభేఽహని||28|| కర్ణౌ హిమాగమే విధ్యేద్ధాత్ర్యంకస్థస్య సాంత్వయన్| |29|

స0-అనంతరం షష్ఠే మాసి సప్తమేఽష్టమే వా బాలస్య నీరుజస్య హిమాగమే శుభే దివసే కర్ణౌ విధ్యేత్, ధాత్ర్యుత్సంగస్థితస్య| ధాత్రీ-మాతా స్తనదాయినీ చ| కథం విధ్యేత్ ? సాంత్వయన్ ప్రీతి వచనాదినా|

Adhikarana bAlasya karNavedhanavidhiH (29-32) · Śloka 32

కుత ఇత్యాహ | ప్రాగ్దక్షిణం కుమారస్య భిషగ్వామం తు యోషితః||29|| దక్షిణేన దధత్సూచీం పాలిమన్యేన పాణినా| మధ్యతః కర్ణపీఠస్య కించిద్గండాశ్రయం ప్రతి||30|| జరాయుమాత్రప్రచ్ఛన్నే రవిరశ్మ్యవభాసితే| ధృతస్య నిశ్చలం సమ్యగలక్తకరసాంకితే||31|| విధ్యేద్దైవకృతే ఛిద్రే సకృదేవర్జు లాఘవాత్| నోర్ధ్వం న పార్శ్వతో నాధః|32|

స0-కుమారస్య ప్రాక్-పూర్వం, దక్షిణం కర్ణం యోషితస్తు వామం వైద్యో విధ్యేత్| కిం కుర్వన్ ? దక్షిణేన హస్తేన సూచీం దధత్, వామేన పాణినా పాలిం దధత్| క్వ విధ్యేత్ ? కర్ణపీఠస్య మధ్య భాగే కించిత్-మనాక్, గండస్థానాభిముఖం| కీదృశస్య బాలస్య ? సమ్యఙ్ నిశ్చలం ధృతస్య| క్వ విధ్యేత్ ? దైవకృతే ఛిద్రే| కింభూతే ? జరాయుమాత్రేణ ప్రచ్ఛన్నే-స్థగితే| తథా రవిరశ్మిభిరవభాసితే-ఉద్యోతితే| తథాఽలక్తకరసేనాంకితే-చిణితే| కథం విధ్యేత్ ? లాఘవాత్ సకృత్-ఏకవారమేవ, తథా ఋజు-సరలం కృత్వా నోపరిష్టాన్నాధస్తాన్న పార్శ్వతో విధ్యేత్|

Adhikarana bAlasya karNasirAvyadhAdrAgAdayaH (32-33) · Śloka 33

| శిరాస్తత్ర హి సంశ్రితాః||32|| కాలికామర్మరీరక్తాః తద్వ్యధాద్రాగరుగ్జ్వరాః| సశోఫదాహసంరంభమన్యాస్తంభాపతానకాః||33||

స0-హి-యస్మాత్, తత్ర శిరా ఆశ్రితాః| త ఏవాహ కాలికేత్యాది సం-తాసాం చ వ్యధాత్ రాగాదయః స్యుః|

Adhikarana bAlasya rAgAdInAM cikitsitam (34) · Śloka 34

తేషాం యథామయం కుర్యాద్విభజ్యాశు చికిత్సితం| |34|

స0-తేషాం చ రాగాదీనాం యథాస్వం నిరూప్య చికిత్సితం కుర్యాత్|

Adhikarana bAlasya uktasthAnavyadhe phalam (34) · Śloka 34

| స్థానే వ్యధాన్న రుధిరం న రుగ్రాగాదిసంభవః||34||

స0-స్థానే వ్యధాత్ రుధిరం న భ(స్ర)వతి, న చ రుగాదీనాం సంభవః|

Adhikarana bAlasya karNacCidre sUtrasthApanAdi (35-36) · Śloka 36

స్నేహాక్తం సూచ్యనుస్యూతం సూత్రం చాను నిధాపయేత్| ఆమతైలేన సించేచ్చ బహలాం తద్వదారయా||35|| విధ్యేత్పాలీం హితభుజః సంచార్యాఽథ స్థవీయసీ| వర్తిస్త్ర్యహాత్తతో రూఢం వర్ధయేత శనైః శనైః||36||

సం-అను-కర్ణవ్యధస్య పశ్చాత్, సూత్రం స్నేహలిప్తం సూచ్యాఽనుస్యూతం కర్ణే నిధాపయేత్| ఆమతైలేన చ సేచయేత్| బహలాం-ఘనాం, పాలీం తద్వత్-పూర్వవత్, ఆరయా విధ్యేత్ హితాశినః సతః| అనంతరం త్ర్యహాదూర్ధ్వం స్థూలతరా వర్తిః సంచార్యా| తతో రూఢం కర్ణం శనైః శనైర్వర్ధయేత్|

Adhikarana bAlasya jAtadantasya stanAdapasAraNam bAlasya annam (37) · Śloka 37

అథైనం జాతదశనం క్రమేణాపనయేత్స్తనాత్| పూర్వోక్తం యోజయేత్క్షీరమన్నం చ లఘు బృంహణం||37||

సం-అనంతరమేనం-శిశుం, జాతదంతం సంతం స్తనాత్ క్రమేణాపసారయేత్-న సహసా| పూర్వోక్తం-ఛాగాదికం, క్షీరమన్నం చ లఘు బృంహణం యోజయేత్|

Adhikarana bAlasya apastanasya prINano modakaH (38-39) · Śloka 39

ప్రియాలమజ్జమధుకమధులాజసితోపలైః| అపస్తనస్య సంయోజ్యః ప్రీణనో మోదకః శిశోః||38|| దీపనో బాలబిల్వైలాశర్కరాలాజసక్తుభిః| సంగ్రాహీ ధాతుకీపుష్పశర్కరాలాజతర్పణైః||39||

స0-ప్రియాలాదిభిర్మోదకోఽపస్తనస్య శిశోః ప్రీణనో యోజ్యః| బాలబిల్వాదిభిర్దీపనో మోదకో యోజ్యః| ధాతుక్యాదిభిః సంగ్రాహీ యోజ్యః|

Adhikarana bAlasya rogajayArthaM saumyauShadhopacAra (40) · Śloka 40

రోగాంశ్చాస్య జయేత్సోమ్యైర్భేషజైరవిషాదకైః| అన్యత్రాత్యయికాద్వ్యాఘేర్విరేకం సుతరాం త్యజేత్||40||

స0-యథావస్థమస్య-శిశోః, సోమ్యైరౌషధైరవిషాదకైః-అక్షోభకైః, ఆమయాన్ జయేత్| విరేకమతిశయేన వర్జయేదాత్యయికం వ్యాధిమంతరేణ|

Adhikarana bAlaM na trAsayet (41) · Śloka 41

త్రాసయేన్నావిధేయం తం త్రస్తం గృహ్ణంతి హి గ్రహాః| |41|

స0-న చ తం-బాలం, అవిధేయం-అనాయత్తం కృత్వా, త్రాసయేత్- న భాయయేత్| యతస్త్రస్తం బాలం గ్రహా గృహ్ణంతి|

Adhikarana bAlaM vastravAtAdibhyo rakShet (41) · Śloka 41

| వస్త్రవాతాత్ పరస్పర్శాత్ పాలయేల్లంఘనాచ్చ తం||41||

స0-వస్త్రవాతాదిభ్యశ్చ తం రక్షయేత్|

Adhikarana brAhyAdi ghRutam (42-43) · Śloka 43

బ్రాహ్మీసిద్ధార్థకవచాసారివాకుష్ఠసైంధవైః| సకణైః సాధితం పీతం వాఙ్మేధాస్మృతికృద్ ఘృతం||42|| ఆయుష్యం పాప్మరక్షోఘ్నం భూతోన్మాదనిబర్హణం| |43|

స0-బ్రాహ్మ్యాదిభిః కల్కీకృతైః సాధితం సర్పిర్వాఙ్మేధాదికృత్| ఆయుష్యం పాప్మాదిహరం భూతోన్మాదనిబర్హణం చ|

Adhikarana aShTA~ggaM ghRutam (43-45) · Śloka 45

| వచేందులేఖామండూకీశంఖపుష్పీశతావరీః||43|| బ్రహ్మసోమామృతాబ్రాహ్మీః కల్కీకృత్య పలాంశికాః| అష్టాంగం విపచేత్సర్పిః ప్రస్థం క్షీరచతుర్గుణం||44|| తత్పీతం ధన్యమాయుష్యం వాఙ్మేధాస్మృతిబుద్ధికృత్| |45|

స0-వచాదిభిః పాలికైశ్చతుర్గుణక్షీరాత్ ఘృతప్రస్థమష్టాంగం పచేత్| అష్టావంగాని-వచాదీని యస్మింస్తదష్టాంగం| ఏతత్పీతం ధన్యాదిగుణం|

Adhikarana sArasvataM ghRutam (45-46) · Śloka 46

| అజాక్షీరాభయావ్యోషపాఠోగ్రాశిగ్రుసైంధవైః||45|| సిద్ధం సారస్వతం సర్పిర్వాఙ్మోధాస్మృతివహ్నికృత్| |46|

స0-అజాక్షీరాదిభిః సిద్ధం సారస్వతం ఘృతం వాఙ్మేధాదికరం|

Adhikarana vacAdighRutam (46-47) · Śloka 47

| వచామృతాశఠీపథ్యాశంఖినీవేల్లనాగరైః||46|| అపామార్గేణ చ ఘ్రుతం సాధితం పూర్వవద్గుణైః| |47|

స0-వచాదిభిః సాధితం ఘృతం పూర్వేణ సమానం|

Adhikarana hemAdayaScatvAraH prASAH (47-49) · Śloka 49

| హేమ శ్వేతవచా కుష్ఠమర్కపుష్పీ సకాంచనా||47|| హేమ మత్స్యాక్షకః శంఖః కైడర్యః కనకం వచా| చత్వార ఏతే పాదోక్తాః ప్రాశా మధుఘృతప్లుతాః||48|| వర్షం లీఢా వపుర్మేధాబలవర్ణకరాః శుభాః| |49|

స0-హేమాదిశ్లోకోక్తాః పాదికాశ్చత్వారో యోగా మధుఘృతాభ్యాం సద్రవా వర్షం లీఢా వపురాదికృతః శుభాశ్చ|

Adhikarana vacAdicUrNaM vAkSuddhikaram (1) · Śloka 1

| వచాయష్ట్యాహ్వసింధూత్థపథ్యానాగరదీప్యకైః||49|| శుధ్ద్యతే వాగ్ఘవిర్లీఢైః సకుష్ఠకణజీరకైః| 49 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే బాలో- పచరణీయో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

స0-వచాదిభిః సర్పిర్లీఢైర్వాక్ శస్యతే| శుధ్యత ఇతి చింత్యం, "కర్మవత్కర్మకర్తా" ఇత్యస్య త్వవిషయః| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం |సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే బాలోప- చరణీయో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః సమాప్తః||1||