1. bālōpacaraṇīyādhyāyaḥ

Adhikarana uttarasthAnam · Śloka

श्रीगणेशाय नमः| अनन्तरमुत्तरस्थानारम्भः| यतः कायाख्यमाद्यमङ्गम्| तच्च पूर्वैः स्थानैः सर्वमुक्तम्| अधुना बालादीनामुत्तरेषामङ्गानामवसर इत्युत्तराख्यं स्थानमुच्यते| तत्रापि यथोद्देशस्तथा निर्देश इति बालाख्यमङ्गं विवक्षुराह-

Adhikarana bAlopacaraNIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

अथातो बालोपचरणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२|

स०-बालस्य-शिशोः, उपचरणं बालोपचरणम्, तस्मै हितः| शेषं पूर्ववत्| इतीत्यादिना स्वमनीषिकापरिकल्पितत्वमस्य तन्त्रस्य निराकरोति|

Adhikarana bAlasya ulbAdviSodhanam bAlasya balAtailena secanam bAlasya karNamUle~aSmanorvdanam (1-2) · Śloka 2

जातमात्रं विशोध्योल्बाद्बालं सैन्धवसर्पिषा| प्रसूतिक्लेशितं चानु बलातैलेन सेचयेत्||१|| अश्मनोर्वादनं चास्य कर्णमूले समाचरेत्| अथास्य दक्षिणे कर्णे मन्त्रमुच्चारयेदिमम्||२||

स०-जातमात्रं-सद्य एवोद्भूतं, बालमुल्बात्-अपरापरपर्यायात्, सैन्धवयुक्तेन घृतेन विविधैः प्रकारैः शोधयित्वा पश्चात् प्रसूत्या-प्रसवेन, क्लेशितं बालं बलातैलेन सेचयेत्| पश्चात् पाषाणयोर्वादनमस्य कर्णमूले कारयेद्वैद्यः| अनन्तरमस्य दक्षिणे कर्णे इमं-वक्ष्यमाणं, मन्त्रमुच्चारयेत्| तमेव मन्त्रमाह-

Adhikarana bAlasya dakShiNe karNe mantroccAraNam (3-4) · Śloka 4

तमेव मन्त्रमाह "अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादभिजायसे| आत्मा वै पुत्रनामासि सञ्जीव शरदां शतम्||३|| शतायुः शतवर्षोऽसि दीर्घमायुरवाप्नुहि| नक्षत्राणि दिशो रात्रिरहश्च त्वाऽभिरक्षतु"||४||

स०-अङ्गादित्यादि|

Adhikarana bAlasya nAbhyaa bandhanaM cCedanaM grIvAvasa~jjanaM kuShThatailasecanaM ca bAlasya kShIrivRukShakaShAyaadinA snApanam (5-7) · Śloka 7

स्वस्थीभूतस्य नाभिं च सूत्रेण चतुरङ्गुलात्| बध्द्वोर्ध्वं वर्धयित्वा च ग्रीवायामवसञ्जयेत्||५|| नाभिं च कुष्टतैलेन सेचयेत्स्नापयेदनु| क्षीरिवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा||६|| कोष्णेन तप्तरजततपनीयनिमज्जनैः| |७|

स०-समाश्वस्तस्य च बालस्य नाभिं चतुरङ्गुलादूर्ध्वं सूत्रेण बध्द्वाऽनन्तरं छेदयित्वा ग्रीवायां योजयेत्| नाभिं च कुष्टतैलेन सेचयेत्| अनु-पश्चात्, क्षीरिवृक्षकषायेण स्नापयेत्| अथवा सर्वेषां गन्धानां-चन्दनादीनां, जलेन स्नापयेत्| किम्भूतेन ? कोष्णेन| कथम् ? तप्ताभ्यां-उष्णाभ्यां, रूप्यसुवर्णाभ्यां निमज्जनैः-असकृत्सेचनैः|

Adhikarana bAlasya tAlUnnamanAdi bAlasya lehaprASanam (7-9) · Śloka 9

| ततो दक्षिणतर्जन्या तालून्नम्यावगुण्ठयेत्||७|| शिरसि स्नेहपिचुना, प्राश्यं चास्य प्रयोजयेत्| हरेणुमात्रं मेधायुर्बलार्थमभिमन्त्रितम्||८|| ऐन्द्रीब्राह्मीवचाशङ्खपुष्पीकल्कं घृतं मधु| |९|

स०-अनन्तरं दक्षिणहस्ततर्जन्या वैद्यस्तालु उन्नम्य शिरसि पिचुना तैलाक्तेनावगुण्ठयेत्| अस्य च-बालस्य, प्राश्यं-लेहं, मेधाद्यर्थं प्रयोजयेत्| कियन्मात्रम् ? हरेणुप्रमाणम्| तथाऽभिमन्त्रितं-प्राङ्मन्त्रेण| किं तत्प्राश्यम् ? इत्याह-ऐन्द्रीत्यादि| ऐन्द्री-इन्द्रवारुणी| ब्राह्मी-मण्डूकपर्णी|

Adhikarana bAlasya cAmIkarAdi lehAntaram (9-10) · Śloka 10

| चामीकरवचाब्राह्मीताप्यपथ्या रजीकृताः||९|| लिह्यान्मधुघृतोपेता हेमधात्रीरजोऽथवा| |१०|

स०-अथवा सुवर्णादिकं सूक्ष्मचूर्णिकृत्य लिह्यात्| रजीकृता इति "अरुर्मनः" इत्यादिना सुलोप इत्वं च| हेमधात्रीचूर्णं वा मधुघृतयुक्तं लिह्यात्|

Adhikarana bAlasya garbhAmbhovamanam (10) · Śloka 10

| गर्भाम्भः सैन्धववता सर्पिषा वामयेत्ततः||१०||

स०-ततः-अनन्तरं, गर्भाम्भः सर्पिषा सैन्धवयुक्तेन वामयेत्|

Adhikarana bAlasya jAtakarmANi (11) · Śloka 11

प्राजापत्येन विधिना जातकर्माणि कारयेत्| |११|

स०-ततो जातकर्माणि-वेदविहितानि, प्राजापत्येन-यो वेदोक्तो विधिस्तेन गृह्योक्तेन, विधिना भिषक् कारयेत्|

Adhikarana strINAM stanyapravartanadivasaH (11-12) · Śloka 12

स्तन्यप्रवर्तनहेतुमाह | सिराणां हृदयस्थानां विवृतत्वात् प्रसूतितः||११|| तृतीयेऽह्नि चतुर्थे वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते| |१२|

स०-हृदयाश्रितानां सिराणां प्रसवाद्धेतोर्यद्विवृतत्वं तस्मात्कारणात् तृतीये दिवसे कदाचिच्चतुर्थे योषितां स्तन्यं प्रवर्तते|

Adhikarana bAlasya prathame divase madhusarpiHprASanam (12-13) · Śloka 13

| प्रथमे दिवसे तस्मात्त्रिकालं मधुसर्पिषी||१२|| अनन्तामिश्रिते मन्त्रपाविते प्राशयेच्छिशुम्| |१३|

स०-यत एवं दिनत्रिचतुर्मात्रं क्षीराभावः, तस्माद्धेतोः प्रथमेऽह्नि त्रीन् कालान् मधुघृते यवासकयुक्ते मन्त्रेण पाविते शिशुं प्राशयेत्|

Adhikarana bAlasya dvitIyAdidivase ghRutAdiprASanam (13-14) · Śloka 14

| द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं तृतीये च घृतं, ततः||१३|| प्राङ्निषिद्धस्तनस्यास्य तत्पाणितलसम्मितम्| स्तन्यानुपानं द्वौ कालौ नवनीतं प्रयोजयेत्||१४||

सं-द्वितीये दिवसे तृतीये च दिवसे लक्ष्मणया सिद्धं घृतं त्रीनेव कालान् भोजयेत्| अनन्तरं तस्य-शिशोः, पाणेस्तलेन- मध्येन, सम्मितं-तत्प्रमाणं, नवनीतप्रयोगात् पूर्वं निवारितस्तनस्यास्य-बालस्य, द्वौ कालौ नवनीतं स्तन्यानुपानं प्रयोजयेत्|

Adhikarana bAlasya mAtureva stanyaM varam mAtRustanyAbhAve vatsalAdiguNayukte dve stanyadhAtryau (15-17) · Śloka 17

मातुरेव पिबेत्स्तन्यं तध्द्यलं देहवृद्धये| स्तन्यधात्र्यावुभे कार्ये तदसम्पदि वत्सले||१५|| अव्यङ्गे ब्रह्मचारिण्यौ वर्णप्रकृतितः समे| नीरुजे मध्यवयसौ जीवद्वत्से न लोलुपे||१६|| हिताहारविहारेण यत्नादुपचरेच्च ते| |१७|

स०-बालो मातुः-जनन्या एव, स्तन्यं पिबेत्| कुतः ? यस्माच्च तस्याः स्तन्यमतिशयेन देहस्य वृद्धये स्यात्| तदसम्पदि-मातृस्तन्यासम्पत्तौ, द्वे स्तन्यधात्र्यौ च वत्सले-स्नेहले, कार्ये| तथा व्यङ्गरहिते, ब्रह्मचारिण्यौ-वर्जितमैथुने, वर्णेन प्रकृत्या च तुल्ये, तथा निरमये, मध्यवयस्के, जीवद्वत्से, [ न लोलुपे-] लौल्यवर्जिते आदरयुक्ते, ते हितेनाहारविहारेण यत्नादुपचरेत्|

Adhikarana stanyanASahetavaH stanyavardhanahetavaH (17-18) · Śloka 18

| शुक्क्रोधलङ्घनायासाः स्तन्यनाशस्य हेतवः||१७|| स्तन्यस्य सीधुवर्ज्यानि मद्यान्यानूपजा रसाः| क्षीरं क्षीरिण्य ओषध्यः शोकादेश्च विपर्ययः||१८||

स०-शुगादीनि स्तन्यनाशस्य कारणानि| शुक्-शोकः| स्तन्यस्य मद्यानि हेतवः| किंभूतानि ? सीधुवर्ज्यानि| आनूपजाश्च रसाः| तथा क्षीरवत्य ओषधयः-जीवन्त्याद्याः| शोकादिवैपरीत्यं च|

Adhikarana rogakaraM stanyam (19) · Śloka 19

विरुद्धाहारभुक्तायाः क्षुधिताया विचेतसः| प्रदुष्टधातोर्गर्भिण्याः स्तन्यं रोगकरं शिशोः||१९||

स०-तथा विरुद्ध आहारो भुक्तो यया तस्याः, तथा बुभुक्षिताया निन्दितायाश्च, तथा प्रदुष्टदोषाया गर्भिण्याश्च सम्बन्धि स्तन्यमुपयुक्तं बालस्य रोगहेतुः|

Adhikarana stanyAbhAve CAgAdipayaH (20) · Śloka 20

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिबेत्| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन स्थिराभ्यां वा सितायुतम्||२०||

स०-स्तन्यस्याभावे सति छागं पयः, गव्यं वा छागतुल्यगुणं पिबेत्| छागसमानगुणं गव्यं कथं स्यात् ? तत्राह-ह्रस्वेनेत्यादि| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन सिद्धं शालिपर्णीपृश्निपर्णीसिद्धं वा शर्करायुतं पिबेत्|

Adhikarana ShaShThyAM rAtrau jAgarAdividhiH (21) · Śloka 21

षष्ठीं निशां विशेषेण कृतरक्षाबलिक्रियाः| जागृयुर्बान्धवास्तस्य दधतः परमां मुदम्||२१||

स०-अन्यदाऽ तस्य-शिशोः, बान्धवा विहितरक्षादयो निशां जागृयुः| षष्ठीं पुनस्तमस्विनीं विशेषेण-यत्नेन, जागृयुः| किं कुर्वन्तः ? परं हर्षं धारयन्तः|

Adhikarana ekAdaSe divase sUtikotthAnam bAlasya nAmakaraNam (22-23) · Śloka 23

दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः स्वकुलोचितैः| कारयेत्सूतिकोत्थानं नाम बालस्य चार्चितम्||२२|| बिभ्रतोऽङ्गैर्मनोह्लालरोचनागुरुचन्दनम्| नक्षत्रदेवतायुक्तं बान्धवं वा समाक्षरम्||२३||

स०-दशमे दिने पूर्णे सति सूतिकाया उत्थानं कारयेत्| कथं कारयेत् ? स्वकुलयोग्यैर्विधानैः| बालस्य नाम अर्चितं-प्रशस्तमनुगतं कुलजात्यादिभिः| किम्भूतस्य ? अङ्गैः-पाण्यादिभिः, मनोह्लादीनि धारयतः| किम्भूतं नाम ? नक्षत्रस्य याऽसौ देवता तया युक्तम्| अथवा बान्धवं-ज्ञातिपूर्वजं, समवर्णं-न तु विषमाक्षरम्|

Adhikarana bAlasya AyuHparIkShaNam bAlasya SayyAstaraNavAsAMsi (24-25) · Śloka 25

ततः प्रकृतिभेदोक्तरूपैरायुःपरीक्षणम्| प्रागुदक्शिरसः कुर्यात् बालस्य ज्ञानवान् भिषक्||२४|| शुचिधौतोपधानानि निर्वलीनि मृदूनि च| शय्यास्तरणवासांसि रक्षोघ्नैर्धूपितानि च||२५||

स०-ततो-नामकरणादनन्तरं, प्रकृतिभेदे-विकृतिविज्ञानीये (शा.अ. ५) , उक्तानि यानि रूपाणि तैरायुषः परीक्षणं बालस्य ज्ञानवान्-सुमतिः, वैद्यः कुर्यात्| किम्भूतस्य ? प्राक्शिरस उत्तरशिरसो वा| तथा शुच्यादिगुणयुक्तानि उपधानानि शय्यायामास्तरणार्थं वासांसि कुर्यात्| तथा रक्षोघ्नैर्द्रव्यैर्धूपितानि|

Adhikarana bAlasya vastrAdidhUpane kAkaH SastaH (26) · Śloka 26

काको विशस्तः शस्तश्च धूपने त्रिवृतान्वितः| |२६|

स०-काकश्च वस्त्रादिधूपने शस्तः| किम्भूतः ? विशस्तः व्यापादितो, न तु स्वयं मृतः| तथा त्रिवृतायुक्तः|

Adhikarana bAlasya maNyauShadhyAdidhAraNam (26-28) · Śloka 28

| जीवत्खङ्गादिशृङ्गोत्थान् सदा बालः शुभान् मणीन्||२६|| धारयेदौषधीः श्रेष्ठा ब्राह्मयैन्द्रीजीवकादिकाः| हस्ताभ्यां ग्रीवया मूर्ध्ना विशेषात्सततं वचाम्||२७|| आयुर्मेधास्मृतिस्वास्थ्यकरीं रक्षोभिरक्षिणीम्| |२८|

स०-बालः सर्वदा शुभहेतून् मणीन् बिभृयात्| किम्भूतान् ? जीवन्तश्च ते खङ्गादयश्च, तेषां शृङ्गाणि, तेभ्य उत्थानं येषां तान्, जीवतामेव ये गृहीता इत्यर्थः| शृङ्गग्रहणमुपलक्षणार्थम्, अत एव सर्पादिजानपि मणीन् धारयेत्| तथा, ओषधीर्ब्राह्म्यादीः श्रेष्ठाः-शुभाः, धारयेत्| कैः ? पाण्यादिभिः| विशेषेण सर्वदा वचां धारयेत्| किम्भूतां वचाम् ? आयुरादिकरणहेतुं तथा रक्षोनिवारिणीम्|

Adhikarana bAlasya karNavedhanamAsAH (28-29) · Śloka 29

| षट्सप्ताष्टममासेषु नीरुजस्य शुभेऽहनि||२८|| कर्णौ हिमागमे विध्येद्धात्र्यङ्कस्थस्य सान्त्वयन्| |२९|

स०-अनन्तरं षष्ठे मासि सप्तमेऽष्टमे वा बालस्य नीरुजस्य हिमागमे शुभे दिवसे कर्णौ विध्येत्, धात्र्युत्सङ्गस्थितस्य| धात्री-माता स्तनदायिनी च| कथं विध्येत् ? सान्त्वयन् प्रीति वचनादिना|

Adhikarana bAlasya karNavedhanavidhiH (29-32) · Śloka 32

कुत इत्याह | प्राग्दक्षिणं कुमारस्य भिषग्वामं तु योषितः||२९|| दक्षिणेन दधत्सूचीं पालिमन्येन पाणिना| मध्यतः कर्णपीठस्य किञ्चिद्गण्डाश्रयं प्रति||३०|| जरायुमात्रप्रच्छन्ने रविरश्म्यवभासिते| धृतस्य निश्चलं सम्यगलक्तकरसाङ्किते||३१|| विध्येद्दैवकृते छिद्रे सकृदेवर्जु लाघवात्| नोर्ध्वं न पार्श्वतो नाधः|३२|

स०-कुमारस्य प्राक्-पूर्वं, दक्षिणं कर्णं योषितस्तु वामं वैद्यो विध्येत्| किं कुर्वन् ? दक्षिणेन हस्तेन सूचीं दधत्, वामेन पाणिना पालिं दधत्| क्व विध्येत् ? कर्णपीठस्य मध्य भागे किञ्चित्-मनाक्, गण्डस्थानाभिमुखम्| कीदृशस्य बालस्य ? सम्यङ् निश्चलं धृतस्य| क्व विध्येत् ? दैवकृते छिद्रे| किम्भूते ? जरायुमात्रेण प्रच्छन्ने-स्थगिते| तथा रविरश्मिभिरवभासिते-उद्योतिते| तथाऽलक्तकरसेनाङ्किते-चिन्हिते| कथं विध्येत् ? लाघवात् सकृत्-एकवारमेव, तथा ऋजु-सरलं कृत्वा नोपरिष्टान्नाधस्तान्न पार्श्वतो विध्येत्|

Adhikarana bAlasya karNasirAvyadhAdrAgAdayaH (32-33) · Śloka 33

| शिरास्तत्र हि संश्रिताः||३२|| कालिकामर्मरीरक्ताः तद्व्यधाद्रागरुग्ज्वराः| सशोफदाहसंरम्भमन्यास्तम्भापतानकाः||३३||

स०-हि-यस्मात्, तत्र शिरा आश्रिताः| त एवाह कालिकेत्यादि सं-तासां च व्यधात् रागादयः स्युः|

Adhikarana bAlasya rAgAdInAM cikitsitam (34) · Śloka 34

तेषां यथामयं कुर्याद्विभज्याशु चिकित्सितम्| |३४|

स०-तेषां च रागादीनां यथास्वं निरूप्य चिकित्सितं कुर्यात्|

Adhikarana bAlasya uktasthAnavyadhe phalam (34) · Śloka 34

| स्थाने व्यधान्न रुधिरं न रुग्रागादिसम्भवः||३४||

स०-स्थाने व्यधात् रुधिरं न भ(स्र)वति, न च रुगादीनां सम्भवः|

Adhikarana bAlasya karNacCidre sUtrasthApanAdi (35-36) · Śloka 36

स्नेहाक्तं सूच्यनुस्यूतं सूत्रं चानु निधापयेत्| आमतैलेन सिञ्चेच्च बहलां तद्वदारया||३५|| विध्येत्पालीं हितभुजः सञ्चार्याऽथ स्थवीयसी| वर्तिस्त्र्यहात्ततो रूढं वर्धयेत शनैः शनैः||३६||

सं-अनु-कर्णव्यधस्य पश्चात्, सूत्रं स्नेहलिप्तं सूच्याऽनुस्यूतं कर्णे निधापयेत्| आमतैलेन च सेचयेत्| बहलां-ग़नां, पालीं तद्वत्-पूर्ववत्, आरया विध्येत् हिताशिनः सतः| अनन्तरं त्र्यहादूर्ध्वं स्थूलतरा वर्तिः सञ्चार्या| ततो रूढं कर्णं शनैः शनैर्वर्धयेत्|

Adhikarana bAlasya jAtadantasya stanAdapasAraNam bAlasya annam (37) · Śloka 37

अथैनं जातदशनं क्रमेणापनयेत्स्तनात्| पूर्वोक्तं योजयेत्क्षीरमन्नं च लग़ु बृंहणम्||३७||

सं-अनन्तरमेनं-शिशुं, जातदन्तं सन्तं स्तनात् क्रमेणापसारयेत्-न सहसा| पूर्वोक्तं-छागादिकं, क्षीरमन्नं च लघु बृंहणं योजयेत्|

Adhikarana bAlasya apastanasya prINano modakaH (38-39) · Śloka 39

प्रियालमज्जमधुकमधुलाजसितोपलैः| अपस्तनस्य संयोज्यः प्रीणनो मोदकः शिशोः||३८|| दीपनो बालबिल्वैलाशर्करालाजसक्तुभिः| सङ्ग्राही धातुकीपुष्पशर्करालाजतर्पणैः||३९||

स०-प्रियालादिभिर्मोदकोऽपस्तनस्य शिशोः प्रीणनो योज्यः| बालबिल्वादिभिर्दीपनो मोदको योज्यः| धातुक्यादिभिः सङ्ग्राही योज्यः|

Adhikarana bAlasya rogajayArthaM saumyauShadhopacAra (40) · Śloka 40

रोगांश्चास्य जयेत्सोम्यैर्भेषजैरविषादकैः| अन्यत्रात्ययिकाद्व्याघेर्विरेकं सुतरां त्यजेत्||४०||

स०-यथावस्थमस्य-शिशोः, सोम्यैरौषधैरविषादकैः-अक्षोभकैः, आमयान् जयेत्| विरेकमतिशयेन वर्जयेदात्ययिकं व्याधिमन्तरेण|

Adhikarana bAlaM na trAsayet (41) · Śloka 41

त्रासयेन्नाविधेयं तं त्रस्तं गृह्णन्ति हि ग्रहाः| |४१|

स०-न च तं-बालं, अविधेयं-अनायत्तं कृत्वा, त्रासयेत्- न भाययेत्| यतस्त्रस्तं बालं ग्रहा गृह्णन्ति|

Adhikarana bAlaM vastravAtAdibhyo rakShet (41) · Śloka 41

| वस्त्रवातात् परस्पर्शात् पालयेल्लङ्घनाच्च तम्||४१||

स०-वस्त्रवातादिभ्यश्च तं रक्षयेत्|

Adhikarana brAhyAdi ghRutam (42-43) · Śloka 43

ब्राह्मीसिद्धार्थकवचासारिवाकुष्ठसैन्धवैः| सकणैः साधितं पीतं वाङ्मेधास्मृतिकृद् घृतम्||४२|| आयुष्यं पाप्मरक्षोघ्नं भूतोन्मादनिबर्हणम्| |४३|

स०-ब्राह्म्यादिभिः कल्कीकृतैः साधितं सर्पिर्वाङ्मेधादिकृत्| आयुष्यं पाप्मादिहरं भूतोन्मादनिबर्हणं च|

Adhikarana aShTA~ggaM ghRutam (43-45) · Śloka 45

| वचेन्दुलेखामण्डूकीशङ्खपुष्पीशतावरीः||४३|| ब्रह्मसोमामृताब्राह्मीः कल्कीकृत्य पलांशिकाः| अष्टाङ्गं विपचेत्सर्पिः प्रस्थं क्षीरचतुर्गुणम्||४४|| तत्पीतं धन्यमायुष्यं वाङ्मेधास्मृतिबुद्धिकृत्| |४५|

स०-वचादिभिः पालिकैश्चतुर्गुणक्षीरात् घृतप्रस्थमष्टाङ्गं पचेत्| अष्टावङ्गानि-वचादीनि यस्मिंस्तदष्टाङ्गम्| एतत्पीतं धन्यादिगुणम्|

Adhikarana sArasvataM ghRutam (45-46) · Śloka 46

| अजाक्षीराभयाव्योषपाठोग्राशिग्रुसैन्धवैः||४५|| सिद्धं सारस्वतं सर्पिर्वाङ्मोधास्मृतिवह्निकृत्| |४६|

स०-अजाक्षीरादिभिः सिद्धं सारस्वतं घृतं वाङ्मेधादिकरम्|

Adhikarana vacAdighRutam (46-47) · Śloka 47

| वचामृताशठीपथ्याशङ्खिनीवेल्लनागरैः||४६|| अपामार्गेण च घ्रुतं साधितं पूर्ववद्गुणैः| |४७|

स०-वचादिभिः साधितं घृतं पूर्वेण समानम्|

Adhikarana hemAdayaScatvAraH prASAH (47-49) · Śloka 49

| हेम श्वेतवचा कुष्ठमर्कपुष्पी सकाञ्चना||४७|| हेम मत्स्याक्षकः शङ्खः कैडर्यः कनकं वचा| चत्वार एते पादोक्ताः प्राशा मधुघृतप्लुताः||४८|| वर्षं लीढा वपुर्मेधाबलवर्णकराः शुभाः| |४९|

स०-हेमादिश्लोकोक्ताः पादिकाश्चत्वारो योगा मधुघृताभ्यां सद्रवा वर्षं लीढा वपुरादिकृतः शुभाश्च|

Adhikarana vacAdicUrNaM vAkSuddhikaram (1) · Śloka 1

| वचायष्ट्याह्वसिन्धूत्थपथ्यानागरदीप्यकैः||४९|| शुध्द्यते वाग्घविर्लीढैः सकुष्ठकणजीरकैः| ४९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने बालो- पचरणीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||

स०-वचादिभिः सर्पिर्लीढैर्वाक् शस्यते| शुध्यत इति चिन्त्यम्, "कर्मवत्कर्मकर्ता" इत्यस्य त्वविषयः| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदय- टीकायां |सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने बालोप- चरणीयो नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः||१||