12. dr̥ṣṭirōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyAdhyAyaH timiraroge prathamapaTalAshritasya doShasya lakShaNam (2-1) · Śloka 1

ಅಥಾತೋ ದೃಷ್ಟಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨| ) ಸಿರಾನುಸಾರಿಣಿ ಮಲೇ ಪ್ರಥಮಂ ಪಟಲಂ ಶ್ರಿತೇ| ಅವ್ಯಕ್ತಮೀಕ್ಷತೇ ರೂಪಂ ವ್ಯಕ್ತಮಪ್ಯನಿಮಿತ್ತತಃ||೧||

ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ದೃಷ್ಟಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನಮಾಹ| ತತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವಂ ತಿಮಿರಂ ಲಿಲಕ್ಷಯಿಷುರಾಹ- ಸ೦-[ ಮಲೇ- ] ದೋಷೇ ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮೇ, ಸಿರಾನುಸಾರಿಣಿ ತಥಾ ಪ್ರಥಮಂ-ಬಾಹ್ಯಂ, ಪಟಲಂ ಶ್ರಿತೇ ಸತ್ಯವ್ಯಕ್ತಂ ರೂಪಂ ಪಶ್ಯತಿ| ವ್ಯಕ್ತಮಪಿ ಕದಾಚಿನ್ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣ ಪಶ್ಯತಿ| ಏಷ ತಿಮಿರಾಖ್ಯೋ ರೋಗ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|

Adhikarana timiraroge dvitIyapaTalASritasya doShasya lakShaNam (2-5) · Śloka 5

ಪ್ರಾಪ್ತೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಟಲಮಭೂತಮಪಿ ಪಶ್ಯತಿ| ಭೂತಂ ತು ಯತ್ನಾದಾಸನ್ನಂ ದೂರೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚ ನೇಕ್ಷತೇ||೨|| ದೂರಾನ್ತಿಕಸ್ಥಂ ರೂಪಂ ಚ ವಿಪರ್ಯಾಸೇನ ಮನ್ಯತೇ| ದೋಷೇ ಮಣ್ಡಲಸಂಸ್ಥಾನೇ ಮಣ್ಡಲಾನೀವ ಪಶ್ಯತಿ||೩|| ದ್ವಿಧೈಕಂ ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಸ್ಥೇ ಬಹುಧಾ ಬಹುಧಾಸ್ಥಿತೇ| ದೃಷ್ಟೇರಭ್ಯನ್ತರಗತೇ ಹ್ನಸ್ವವೃದ್ಧವಿಪರ್ಯಯಮ್||೪|| ಮಾನ್ತಿಕಸ್ಥಮಧಃಸಂಸ್ಥೇ ದೂರಗಂ ನೋಪರಿ ಸ್ಥಿತೇ| ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪಶ್ಯೇನ್ನಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥೇ ತಿಮಿರಾಖ್ಯೋಽಯಮಾಮಯಃ||೫||

ಸ೦-ದ್ವಿತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇಽಭೂತಮಪಿ ಪಶ್ಯತಿ, ನ ಕೇವಲಂ ಭೂತಮ್| ಭೂತಂ ತು ಯತ್ನೇನ ಪಶ್ಯತಿ, ತಚ್ಚಾಸನ್ನಮೇವ| ದೂರೇ ನ ಚ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಪಶ್ಯತಿ| ದೂರಾನ್ತಿಕಸ್ಥಂ ಚ ರೂಪಂ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಮನ್ಯತೇ,-ದೂರಸ್ಥಂ ನಿಕಟಸ್ಥಂ, ನಿಕಟಸ್ಥಂ ದೂರಸ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೋಷೇ ಮಣ್ಡಲಸಂಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತೇ ಏವ ಮಣ್ಡಲಾನೀವಾಲೋಕತೇ| ದೃಷ್ಟಿಮಧ್ಯಸ್ಥೇ ದೋಷ ಏಕಮೇವ ವಸ್ತು ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಪಶ್ಯತಿ| ಬಹುಧಾಸ್ಥಿತೇ ದೋಷ ಏಕಮೇವ ವಸ್ತು ಬಹುಪ್ರಕಾರಂ ಪಶ್ಯತಿ| ದೃಷ್ಟೇರಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಿತೇ ದೋಷೇ ಹ್ರಸ್ವಂ ಚ ವೃದ್ಧಂ ಚ ತಯೋರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ| ಹ್ರಸ್ವಂ ಚ ಮಹಾನ್ತಂ, ಮಹಾನ್ತಂ ಚ ಹ್ರಸ್ವಮಿತಿ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಪಶ್ಯತಿ| ಅಧಃಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಸಮೀಪಸ್ಥಂ ಪದಾರ್ಥಂ ನೇಕ್ಷತೇ| ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ದೂರಗಂ ನ ಪಶ್ಯತಿ| ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥೇ ದೋಷೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ರೂಪಂ ನ ಪಶ್ಯೇತ್| ಅಯಂ ಸರ್ವ ಏವ ತಿಮಿರಸಂಜ್ಞೋ ರೋಗಃ|

Adhikarana timiraroge tRutIyApaTalASritasya doShasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಕಾಚತಾಂ ದೋಷೇ ತೃತೀಯಪಟಲಾಶ್ರಿತೇ| ತೇನೋರ್ಧ್ವಮೀಕ್ಷತೇ ನಾಧಸ್ತನುಚೈಲಾವೃತೋಪಮಮ್||೬|| ಯಥಾ ವರ್ಣಂ ಚ ರಜ್ಯೇತ ದೃಷ್ಟಿರ್ಹೀಯೇತ ಚ ಕ್ರಮಾತ್| |೭|

ಸ೦-ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಕಾಚತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತೇನ ಕಾಚೇನೋರ್ಧ್ವಮೀಕ್ಷತೇ ನ ತ್ವಧಃ| ತಚ್ಚ ತನುವಸ್ತ್ರಚ್ಛನ್ನಸದೃಶಮ್| ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚಾತ್ರ ದೋಷಾನುಸಾರೇಣ ರಜ್ಯತೇ| ಯಥಾ ವಾತೇನ ಶ್ಯಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಮೇಣ ಚ ದೃಷ್ತಿರ್ಹೀಯತೇ|

Adhikarana timiraroge caturthapaTalASritasya doShasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| ತಥಾಽಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯ ಚತುರ್ಥಂ ಪಟಲಂ ಗತಃ||೭|| ಲಿಙ್ಗನಾಶಂ ಮಲಃ ಕುರ್ವನ್ ಛಾದಯೇದ್ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮ್| |೮|

ಸ೦-ಏವಮಪ್ಯುಪೇಕ್ಷಮಾಣಸ್ಯಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಂ ಮುಕ್ತ್ವಾ ಚತುರ್ಥಪಟಲಂ ಗತೋ ಮಲೋ-ದೋಷಃ, ಲಿಙ್ಗನಾಶಂ-ದೃಷ್ಟಿನಾಶಂ ಚ, ಕುರ್ವನ್ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಂ ಛಾದಯೇತ್|

Adhikarana 1vAtajasya timirasya lakShaNam 2vAtajasya kAcasya lakShaNam 3 vAtajasya li~gganASasya lakShaNam (8-12) · Śloka 12

ಇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತ್ವ ವಿಶೇಷಮಾಹ | ತತ್ರ ವಾತೇನ ತಿಮಿರೇ ವ್ಯಾವಿದ್ಧಮಿವ ಪಶ್ಯತಿ||೮|| ಚಲಾವಿಲಾರುಣಾಭಾಸಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚೇಕ್ಷತೇ ಮುಹುಃ| ಜಲಾನಿ ಕೇಶಾನ್ ಮಶಕಾನ್ ರಶ್ಮೀಂಶ್ಚೋಪೇಕ್ಷಿತೇಽತ್ರ ಚ||೯|| ಕಾಚೀಭೂತೇ ದೃಗರುಣಾ ಪಶ್ಯತ್ಯಾಸ್ಯಮನಾಸಿಕಮ್| ಚನ್ದ್ರದೀಪಾದ್ಯನೇಕತ್ವಂ ವಕ್ರಮೃಜ್ವಪಿ ಮನ್ಯತೇ||೧೦|| ವೃದ್ಧಃ ಕಾಚೋ ದೃಶಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರಜೋಧೂಮಾವೃತಾಮಿವ| ಸ್ಪಷ್ಟಾರುಣಾಭಾಂ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ವಾ ಹತದರ್ಶನಾಮ್||೧೧|| ಸ ಲಿಙ್ಗನಾಶೋ| |೧೨|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತಿಮಿರೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪವನೇನ ತಿಮಿರೇ ಸತಿ ವ್ಯಾವಿದ್ಧಮಿವ ಪಶ್ಯತಿ| ತಥಾ ಚಲಂ ಧೂಮಾವಿಲಮರುಣಾಭಾಸಂ ಮುಹುಃ-ಪುನಃ-ಪ್ರಸನ್ನಂ ಚಾಲೋಕತೇ-ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥನಯನೇನ ಪಶ್ಯತಿ, ಪವನಸ್ಯ ಚಲರೂಪತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಜಾಲಾದೀನಿ ಮುಹುಃ ಪಶ್ಯತಿ| ಆಸ್ಯಂ-ಮುಖಂ, ಅನಾಸಿಕಂ-ನಾಸಿಕಾರಹಿತಂ, ಪಶ್ಯತಿ| ತಥಾ ಚನ್ದ್ರದೀಪಾದೀನಾಮನೇಕತ್ವಂ ವಕ್ರಮವಕ್ರಮಿವ ಚ ಮನ್ಯತೇ| ವೃದ್ಧಃ ಕಾಚೋ ರಜೋಧೂಮಾವೃತಾಮಿವ ಚ ದೃಷ್ಟಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಸ್ಪಷ್ಟಾಽರುಣಾಽಽಭಾ ಯಸ್ಯಾಸ್ತಾಮ್| ತಥಾ ವಿಸ್ತೀರ್ಣಾಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ವಾ| ತಥಾ ಹತದರ್ಶನಾಮ್| ಸ ಏವಂಭೂತೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ| ಇತಿ ವಾತಜಾಸ್ತಿಮಿರಕಾಚಲಿಙ್ಗನಾಶಾ ಉಕ್ತಾಃ|

Adhikarana 4 gambhIrAyA dRushaH lakShaNam (12) · Śloka 12

ಅಧುನಾ ವಾಯುಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ಗಮ್ಭೀರಾಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟೇ ವಾತೇ ತು ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ದೃಕ್ಸಿರಾಃ| ದೃಗ್ಮಣ್ಡಲಂ ವಿಶತ್ಯನ್ತರ್ಗಮ್ಭೀರಾ ದೃಗಸೋಉ ಸ್ಮೃತಾ||೧೨||

ಸ೦-ವಾತೇ ತು ದೃಕ್ಸಿರಾಃ ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ಸತಿ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಮನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶತಿ| ಸಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ಮೃತಾ| 'ಮುನಿಭಿಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana 5pittajasya timirasya lakShaNam 6pittajasya kAcasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

ಪಿತ್ತಜೇ ತಿಮಿರೇ ವಿದ್ಯುತ್ಖದ್ಯೋತದ್ಯೋತದೀಪಿತಮ್| ಶಿಖಿತಿತ್ತಿರಿಪತ್ರಾಭಂ ಪ್ರಾಯೋ ನೀಲಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ||೧೩|| ಕಾಚೇ ದೃಕ್ ಕಾಚನೀಲಾಭಾ ತಾದೃಗೇವ ಚ ಪಶ್ಯತಿ| ಅರ್ಕೇನ್ದುಪತಿವೇಷಾಗ್ನಿಮರಿಚೀನ್ದ್ರಧನೂಂಷಿ ಚ||೧೪||

ಸ೦-ಪಿತ್ತೋದ್ಭವೇ ತಿಮಿರೇ ವಿದ್ಯುದಾದಿದೀಪಿತಂ ತಥಾ ಮಯೂರತಿತ್ತಿರಿಪತ್ರಾಭಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ನೀಲಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ| ಕಾಚೇ ಕಾಚನೀಲಸದೃಶೀ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಾದೃಗೇವ-ಕಾಚನೀಲಾಭಾಸಂ, ಪಶ್ಯತಿ| ಕಾಚೇ ಕಾಚನೀಲ ಸದೃಶೀ ದೃಷ್ಟಿಃ ಶ್ಯಾತ್| ತಾದೃಗೇವ ಕಾಚನೀಲಾಭಸಂ ಪಶ್ಯತಿ| ತಥಾಽರ್ಕೇನ್ದು ಪರಿವೇಷಾದೀನ್ ಪಶ್ಯತಿ|

Adhikarana 7 pittajasya li~gganAshasya lakShaNam 8hrasvAkhyAyA dRushaH lakShaNam (15) · Śloka 15

ಭೃಙ್ಗನೀಲಾ ನಿರಾಲೋಕಾ ದೃಕ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಲಿಙ್ಗನಾಶತಃ| ದೃಷ್ಟಿಃ ಪಿತ್ತೇನ ಹ್ರಸ್ವಾಖ್ಯಾ ಸಾ ಹೃಸ್ವ ಹ್ರಸ್ವದರ್ಶಿನೀ||೧೫||

ಸ೦-ಲಿಙ್ಗನಾಶಾದ್ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ಭ್ರಮರನೀಲಾ ನಿರಾಲೋಕಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತೇನ ಹ್ರಸ್ವಸಂಜ್ಞಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾ ಚ ಹ್ರಸ್ವಾ-ಹ್ರಸ್ವಸಂಸ್ಥಾನಾ, ತಥಾ ಹ್ರಸ್ವದರ್ಶಿನೀ-ಅಲ್ಪದರ್ಶಿನೀ|

Adhikarana 9 pittavidagdhAyAH lakShaNam (16) · Śloka 16

ಭವೇತ್ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧಾಖ್ಯಾ ಪೀತಾ ಪೀತಾಭದರ್ಶನಾ| |೧೬|

ಸ೦-ಪಿತ್ತಬಿದಗ್ಧಸಂಜ್ಞಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಪೀತವರ್ಣಾ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಪೀತಾಭಂ ದರ್ಶನಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಪೀತಾಬದರ್ಶನಾ ಚ|

Adhikarana 10 kaphajasya timirasya lakShaNam 11kaphajasya kAcasya lakShaNam 12kaphajasya li~gganAshasya lakShaNam (16-20) · Śloka 20

| ಕಫೇನ ತಿಮಿರೇ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶ್ವೇತಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ||೧೬|| ಶಙ್ಖೇದುಕುನ್ದಕುಸುಮೈಃ ಕುಮುದೈರಿವ ಚಾಚಿತಮ್| ಕಾಚೇ ತು ನಿಷ್ಪ್ರಭೇನ್ದ್ವರ್ಕಪ್ರದೀಪಾದ್ಯೈರಿವಾಚಿತಮ್||೧೭|| ಸಿತಾಭಾ ಸಾ ಚ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಶೇ ತು ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಮೂರ್ತಃ ಕಫೋ ದೃಷ್ಟಿಗತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ದರ್ಶನನಾಶನಃ||೧೮|| ಬಿನ್ದುರ್ಜಲಸ್ಯೇವ ಚಲಃ ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಸಂಸ್ಥಿತಃ| ಉಷ್ಣೇ ಸಙ್ಕೋಚಮಾಯಾತಿ ಛಾಯಾಯಾಂ ಪರಿಸರ್ಪತಿ||೧೯|| ಶಙ್ಖಕುನ್ದೇನ್ದುಕುಮುದಸ್ಫಟಿಕೋಪಮಶುಕ್ಲಿಮಾ| |೨೦|

ಸ೦-ಕಫೇನ ತಿಮಿರೇ ಸತಿ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶುಕ್ಲಂ ಚಾಲೋಕತೇ| ತಥಾ ಶಙ್ಖಾದಿಭಿರಿವಾಚಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ| ಕಾಚೇ ತು ನಿಷ್ಪ್ರಭೇನ್ದ್ವರ್ಕಾದಿಭಿರಿವಾಚಿತಂ ಪಶ್ಯತಿ| ದೃಕ್ ಶುಕ್ಲಾಭಾ ಸ್ಯಾತ್ ಲಿಙ್ಗನಾಶೇ ತು ದೃಶ್ಯತೇ ಮೂರ್ತಃ ಕಫೋ ದೃಷ್ಟಿಗತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತಥಾ ದೃಷ್ಟಿವಿನಾಶನಶ್ಚ| ಜಲಸ್ಯೇವ ಬಿನ್ದುಶ್ಚಲಃ ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಸಂಸ್ಥಿತಃ| ಆತಪೇ ಚಾಸೋಉ ಬಿನ್ದುಃ ಸಙ್ಕುಚತಿ| ಛಾಯಾಯಾಂ ಪ್ರಸರತಿ| ತಥಾ ಶಙ್ಖಾದಿಶುಕ್ಲಿಮಾ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 13 raktajasya timirasya lakShaNam 14 raktajasya kAcasya lakShaNam 15raktajasya li~gganAshasya lakShaNam (20-21) · Śloka 21

| ರಕ್ತೇನ ತಿಮಿರೇ ರಕ್ತಂ ತಮೋಭೂತಂ ಚ ಪಶ್ಯತಿ||೨೦|| ಕಾಚೇನ ರಕ್ತಾ ಕೃಷ್ಣಾ ವಾ ದೃಷ್ಟಿಸ್ತದೃಕ್ ಚ ಪಶ್ಯತಿ| ಲಿಙ್ಗನಾಶೇಽಪಿ ತಾದೃಗ್ ದೃಙ್ ನಿಷ್ಪ್ರಭಾ ಹತದರ್ಶನಾ||೨೧||

ಸ೦-ರಕ್ತೇನ ತಿಮಿರೇ ಸತಿ ರಕ್ತಾಭಂ ತಥಾ ತಮ ಇವ ಚ ಪಶ್ಯತಿ| ಕಾಚೇನ ರಕ್ತಾ ಕೃಷ್ಣಾ ವಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಾದೃಗೇವ-ರಕ್ತ ಕೃಷ್ಣಂ ವಾ, ಪಶ್ಯತಿ| ಲಿಙ್ಗನಾಶೇ ಚ ತಾದೃಶ್ಯೇವ-ಕಾಚವತ್, ದೃಷ್ಟಿಸ್ತಥಾ ನಿಷ್ಪ್ರಭಾ ಹತದರ್ಶನಾ ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 16 saMsargajasya timirasya lakShaNam 17saMsargajasya kAcasya lakShaNam 18saMsargajasya li~gganAshasya lakShaNam 19sannipAtajasya timirasya lakShaNam 20sannipAtajasya kAcasya lakShaNam 21sannipAtajasya li~gganAshasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ವಿದ್ಯಾತ್ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಾನ್| ತಿಮಿರಾದೀನಕಸ್ಮಾಚ್ಚ ತೈಃ ಸ್ಯಾದ್ವ್ಯಕ್ತಾಕುಲೇಕ್ಷಣಃ||೨೨|| ತಿಮಿರೇ, ಶೇಷಯೋರ್ದೃಷ್ಟೌ ಚಿತ್ರೋ ರಾಗಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ| |೨೩|

ಸ೦-ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಾನ್-ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಾನ್, ತಿಮಿರಕಾಚಲಿಙ್ಗನಾಶಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ತಥಾಽಕಸ್ಮಾತ್-ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣ, ತೈಃ-ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೈಃ, ವ್ಯಕ್ತಂ-ಸ್ಪಷ್ಟಂ, ಕದಾಚಿದಾಕುಲಮೀಕ್ಷಣಂದರ್ಶನಂ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತೋ ನರಸ್ತಿಮಿರೇ ಸ್ಯಾತ್| ಶೇಷಯೋಃ-ಕಾಚಲಿಙ್ಗನಾಶಯೋಃ ದೃಷ್ಟೌ ಚಿತ್ರೋ ರಾಗಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana 22 nakulAndhasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| ದ್ಯೋತ್ಯತೇ ನಕುಲಸ್ಯೇವ ಯಸ್ಯ ದೃಙ್ ನಿಚಿತಾ ಮಲೈಃ||೨೩|| ನಕುಲಾನ್ಧಃ ಸ ತತ್ರಾಹ್ನಿ ಚಿತ್ರಂ ಪಶ್ಯತಿ ನೋ ನಿಶಿ| |೨೪|

ಸ೦-ಯಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ನಕುಲಸ್ಯೇವ ದೃಷ್ಟಿರ್ದೋಷೈರ್ನಿಚಿತಾ ದ್ಯೋತ್ಯತೇ-ದೇದೀಪ್ಯತೇ, ಸ ನಕುಲಾನ್ಧಃ| ತತ್ರ-ನಕುಲಾನ್ಧೇ, ದಿವಾ ಚಿತ್ರಂ ಪಶ್ಯತಿ, ನ ತು ನಿಶಿ-ರಜಾನ್ಯಾಮ್|

Adhikarana 23 doShAndhasya atra divAdarshane yuktiH (24-26) · Śloka 26

| ಅರ್ಕೇಽಸ್ತಮಸ್ತಕನ್ಯಸ್ತಗಭಸ್ತೌ ಸ್ತಮ್ಭಮಾಗತಾಃ||೨೪|| ಸ್ಥಗಯನ್ತಿ ದೃಶಂ ದೋಷಾ ದೋಷಾನ್ಧಃ ಸ ಗದೋಽಪರಃ| ದಿವಾಕರಕರಸ್ಪೃಷ್ಟಾ ಭ್ರಷ್ಟಾ ದೃಷ್ಟಿಪಥಾನ್ಮಲಾಃ||೨೫|| ವಿಲೀನಲೀನಾ ಯಚ್ಛನ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಮತ್ರಾಹ್ನಿ ದರ್ಶನಮ್| |೨೬|

ಸ೦-ಅರ್ಕೇಽಸ್ತಪರ್ವತಸ್ಯ ಮಸ್ತಕೇ ನ್ಯಸ್ತಾ ಗಭಸ್ತಯೋ ಯೇನ ತಸ್ಮಿನ್ ಸತಿ ಸ್ತಮ್ಭಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ದೋಷಾ ದೃಶಂ ಛಾದಯನ್ತಿ| ಸ ಏವಂಭೂತೋ ದೋಷಾನ್ಧೋ ನಾಮ ರೋಗಃ| ದಿವಾ ಕಥಂ ಪಶ್ಯತಿ ? ಇತ್ಯತ್ರ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ- ಸಂ-ಮಲಾ ಅಹ್ನಿ ದಿವಾಕರರಶ್ಮಿಭಿಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟಾಸ್ತಥಾ ದೃಷ್ಟಿಪಥಾದ್ಭ್ರಷ್ಟಾ ವಿಲೀನಾಃ ಸನ್ತಃ, ಅತ್ರ-ರಾತ್ರ್ಯನ್ಧೇ, ಸ್ಪಷ್ಟಂ ದರ್ಶನಂ ದದತಿ| ದಿವಾಕರಕರಸ್ಪೃಷ್ಟಾ ಇತಿ ಹೇತೌ ಪ್ರಥಮಾ|

Adhikarana 24 uShNavidagdhAyAH lakShaNam (26-28) · Śloka 28

| ಉಷ್ಣತಪ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಶೀತವಾರಿನಿಮಜ್ಜನಾತ್||೨೬|| ತ್ರಿದೋಷರಕ್ತಸಂಪೃಕ್ತೋ ಯಾತ್ಯೂಷ್ಮೋರ್ಧ್ವಂ ತತೋಽಕ್ಷಿಣಿ| ದಾಹೋಷೇ ಮಲಿನಂ ಶುಕ್ಲಮಹನ್ಯಾವಿಲದರ್ಶನಮ್||೨೭|| ರಾತ್ರಾವಾನ್ಧ್ಯಂ ಚ ಜಾಯೇತ ವಿದಗ್ಧೋಷ್ಣೇನ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ| |೨೮|

ಸ೦-ಉಷ್ಣೇನ ತಪ್ತಸ್ಯ ಸಹಸಾ-ಝಟಿತ್ಯೇವ, ಶಿಶಿರಜಲನಿಮಜ್ಜನಾತ್ ತ್ರಿದೋಷರಕ್ತಸಂಪೃಕ್ತ ಊಷ್ಮೋರ್ಧ್ವಮಕ್ಷ್ಣಿ ಯಾತಿ| ತತಃ-ಊಷ್ಮಣ ಊರ್ಧ್ವಗಮನಾತ್, ಅಕ್ಷ್ಣಿ ದಾಹೋಷೇ ಭವತಃ| ಶುಕ್ಲಭಾಗಶ್ಚ ಮಲಿನೋ ಭವತಿ| ಅಹನಿ-ದಿನೇ, ಆವಿಲಂ ದರ್ಶನಂ ಜಾಯತೇ, ರಾತ್ರೌ ಚಾನ್ಧ್ಯಮ್| ಸಾ ದೃಷ್ಟಿರುಷ್ಣವಿದಗ್ಧಾಖ್ಯಾ|

Adhikarana 25 amlavidagdhAyAH lakShaNam (28-29) · Śloka 29

| ಭೃಶಮಮ್ಲಾಶನಾದ್ದೋಷೈಃ ಸಾಸ್ರೈರ್ಯಾ ದೃಷ್ಟಿರಾಚಿತಾ||೨೮|| ಸಕ್ಲೇದಕಣ್ಡೂಕಲುಷಾ ವಿದಗ್ಧಾಽಮ್ಲೇನ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ| |೨೯|

ಸ೦-ಅತ್ಯನ್ತಮಮ್ಲಾಶನಾತ್-ಅಮ್ಲಭಕ್ಷಣಾತ್, ದೋಷೈಃ ಸರಕ್ತೈರ್ಯಾ ದೃಷ್ಟಿರಾಚಿತಾ ಕ್ಲೇದಕಣ್ಡೂಕಲುಷಾನ್ವಿತಾ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾ ವಿದಗ್ಧಾಮ್ಲೇತಿ ದೃಷ್ಟಿಃ ಸ್ಮೃತಾ|

Adhikarana 26 dhUmarasya lakShaNam (29-30) · Śloka 30

| ಶೋಕಜ್ವರಶಿರೋರೋಗಸನ್ತಪ್ತಸ್ಯಾನಿಲಾದಯಃ||೨೯|| ಧೂಮಾವಿಲಾಂ ಧೂಮದೃಶಂ ದೃಶಂ ಕುರ್ಯುಃ ಸ ಧೂಮರಃ| |೩೦|

ಸ೦-ಶೋಕಾದಿಸನ್ತಪ್ತಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ವಾತಾದಯೋ ಧೂಮೇನೇವಾವಿಲಾಂ ಧೂಮದರ್ಶನಾಂ ದೃಷ್ಟಿಂ ಕುರ್ಯುಃ| ಸ ಧೂಮರೋ ನಾಮ ರೋಗಃ|

Adhikarana 27 aupasargikali~gganAshasya lakShaNam (30-32) · Śloka 32

| ಸಹಸೈವಾಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಪಶ್ಯತೋ ರೂಪಮದ್ಭುತಮ್||೩೦|| ಭಾಸ್ವರಂ ಭಾಶ್ಕರಾದಿಂ ವಾ ವಾತಾದ್ಯಾ ನಯನಾಶ್ರಿತಾಃ| ಕುರ್ವನ್ತಿ ತೇಜಃ ಸಂಶೋಷ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಂ ಮುಷಿತದರ್ಶನಾಮ್||೩೧|| ವೈದೂರ್ಯವರ್ಣಾಂ ಸ್ತಿಮಿತಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಮಿವಾವ್ಯಥಾಮ್| ಓಉಪಸರ್ಗಿಕ ಇತ್ಯೇಷ ಲಿಙ್ಗನಾಶೋ|೩೨|

ಸ೦-ಸಹಸೈವ-ಅತರ್ಕಿತಸ್ಯ, ಪುಂಸೋಽಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ರೂಪಮದ್ಭುತಂ ಪಶ್ಯತೋ ಭಾಸ್ವರಂ ಭಾಸ್ಕರಪ್ರಕಾರಂ ಪಶ್ಯತೋ ವಾ ವಾತಾದಯೋ ಲೋಚನಾಶ್ರಿತಾ ದೃಷ್ಟಿಂ ಮುಷಿತದರ್ಶನಾಂ ವೈಡೂರ್ಯವರ್ಣಾಂ ಸ್ತಿಮಿತಾಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಮಿವ ಪೀಡಾರಹಿತಾಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ತೇಜಃ ಸಂಶೋಷ್ಯ| ಇತ್ಯೇಷ ಔಪಸರ್ಗಿಕೋ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ|

Adhikarana saptaviMshatirogANAmeteShAM sAdhyAsAdhyatvam (12) · Śloka 12

| ಽತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್||೩೨|| ವಿನಾ ಕಫಾಲ್ಲಿಙ್ಗನಾಶಾನ್ ಗಮ್ಭೀರಾಂ ಹ್ಱಸ್ವಜಾಮಪಿ| ಷಟ್ ಕಾಚಾ ನಕುಲಾನ್ಧಶ್ಚ ಯಾಪ್ಯಾಃ, ಶೇಷಾಂಸ್ತು ಸಾಧಯೇತ್||೩೩|| ದ್ವಾದಶೇತಿ ಗದಾ ದೃಷ್ಟೋಉ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಃ| ೩೩ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರ- ಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರ- ಸ್ಥಾನೇ ದೃಷ್ಟಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨||

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಏಷು ಮಧ್ಯೇ, ಕಫಾದ್ವಿನಾ ಲಿಙ್ಗನಾಶಾನ್-ವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜೋಉಪಸರ್ಗಿಕಾನ್ ಷಟ್, ತಥಾ ಗಭೀರಾಂ ಹ್ರಸ್ವಜಾಮಪಿದೃಷ್ಟಿಮಿತ್ಯಷ್ಟೌ ವರ್ಜಯೇತ್| ಷಟ್ ಕಾಚಾಃ-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತರಕ್ತಜಾಃ, ನಕುಲಾನ್ಧಶ್ಚೇತಿ ಸಪ್ತ ಯಾಪ್ಯಾಃ| ಶೇಷಾಂಶ್ಚ ದ್ವಾದಶ ಸಾಧಯೇತ್, ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಕಫರಕ್ತಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೈಃ ಪೃಥಕ್ ತಿಮಿರಾಣೀತಿ ಷಟ್, ಸಪ್ತಮಃ ಕಫೇನ ಚ ಲಿಙ್ಗನಾಶಃ, ಅಷ್ಟಮಃ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧಾ ದೃಷ್ಟಿಃ, ನವಮೋ ದೋಷಾನ್ಧಃ, ದಶಮ ಉಷ್ಣವಿದಗ್ಧಾ, ಏಕಾದಶೋ ವಿದಗ್ಧಾಮ್ಲಾ, ದ್ವಾದಶೋ ಧೂಮರಃ, ಇತಿ| ಏವಂ ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲೇ ರೋಗಾಃ ಸಪ್ತವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಃ ಕಥಿತಾಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯ- ಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಷಷ್ಠೇ ಉತ್ತರಸ್ಥಾನೇ ದೃಷ್ಟಿರೋಗ- ವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೨||