17. karṇarōgavijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana karNarogavij~jAnIyAdhyAyaH||17|| 1 vAtajasya karNashUlasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3

અથાતઃ કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| ) પ્રતિશ્યાયજલક્રીડાકર્ણકણ્ડૂયનૈર્મરુત્| મિથ્યાયોગેન શબ્દસ્ય કુપિતોઽન્યૈશ્ચ કોપનૈઃ||૧|| પ્રાપ્ય શ્રોત્રસિરાઃ કુર્યાચ્છૂલં સ્રોતસિ વેગવત્| અર્ધાવભેદકં સ્તમ્ભં શિશિરાનભિનન્દનમ્||૨|| ચિરાચ્ચ પાકં પક્વં તુ લસીકામલ્પશઃ સ્રવેત્| શ્રોત્રં શૂન્યમકસ્માચ્ચ સ્યાત્સઞ્ચારવિચારવત્||૩||

નયનામયાદનન્તરં દૂરગ્રહણસાધર્મ્યેણ કર્ણરોગાનાહ| યથા હિ ચક્ષુર્દૂરદેશસ્થમપિ પશ્યતિ તથા શ્રોત્રં દૂરસ્થમપિ શૃણોતીત્યાહ- સ૦-પ્રતિશ્યાયેત્યાદિભિઃ શબ્દસ્ય ચ મિથ્યાભિયોગેન પવનઃ કુપિતોઽપરૈરપિ સર્વનિદાનૈઃ કુપિતઃ શ્રોત્રસિરાઃ પ્રાપ્ય સ્રોતસિ-કર્ણવિવરે, શૂલં વેગવત્ કુર્યાત્| તથાઽર્ધાવભેદકં શિરોરોગં સ્તમ્ભં કર્ણસ્યૈવ, તથા શીતસ્યાનભિનન્દનં ચિરેણ ચ પાકં કુર્યાત્| પક્વં તુ શ્રોત્રમલ્પશો લસીકાં સ્રવેત્| અકસ્માચ્ચ શૂન્યં સ્યાત્| સઞ્ચારવિચારવચ્ચ-સ્થગિતાસ્થગિતં ચ યથા, સ્યાત્|

Adhikarana 2pittajasya karNashUlasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5

શૂલં પિત્તાત્ સદાહોષાશીતેચ્છાશ્વયથુજ્વરમ્| આશુપાકં પ્રપક્વં ચ સપીતલસિકાસ્રુતિ||૪|| સા લસીકા સ્પૃશેદ્યદ્યત્તત્તત્પાકમુપૈતિ ચ| |૫|

સ૦-પિત્તેન શૂલં દાહાદ્યન્વિતં સ્યાત્| તત્ર ઊષા-પ્રાદેશિકઃ સન્તાપઃ| દાહઃ-સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રોષ્મા સદાઽરતિમાન્| તથાઽઽશુ પાકો યસ્મિંસ્તદેવમ્| તથા પ્રપક્વં ચ સપીતલસિકાસ્રુતિ સ્યાત્| સા ચ લસીકા યદ્યદઙ્ગં સ્પૃશેત્ તત્ તત્ પાકં ગચ્છતિ|

Adhikarana 3 kaphajasya karNashUlasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6

| કફાચ્છિરોહનુગ્રીવાગૌરવં મન્દતા રુજઃ||૫|| કણ્ડૂઃ શ્વયથુરુષ્ણેચ્છા પાકાચ્છ્વેતઘનસ્રુતિઃ| |૬|

સ૦-કફાચ્છિરાદિગૌરવં જાયતે| રુજો મન્દત્વં કણ્ડ્વાદિ ચ સ્યાત્| પાકાચ્છ્વેતા ઘના ચ સ્રુતિઃ સ્યાત્|

Adhikarana 4 raktajasya karNashUlasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7

| કરોતિ શ્રવણે શૂલમભિઘાતાદિદૂષિતમ્||૬|| રક્તં પિત્તસમાનાર્તિ કિઞ્ચિદ્વાઽધિકલક્ષણમ્| |૭|

સ૦-રક્તમભિઘાતાદિદૂષિતં કર્ણે શૂલં કરોતિ| કિમ્ભૂતં રક્તમ્ ? પિત્તેન સમા પીડા યસ્મિંસ્તદેવમ્| કિઞ્ચિચ્ચાધિકલક્ષણમ્|

Adhikarana 5 sannipAtajasya karNashUlasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8

| શૂલં સમુદિતૈર્દોષૈઃ સશોફજ્વરતીવ્રરુક્||૭|| પર્યાયાદુષ્ણશીતેચ્છં જાયતે શ્રુતિજાડ્યવત્| પક્વં સિતાસિતારક્તઘનપૂયપ્રવાહિ ચ||૮||

સ૦-સમુદિતૈઃ-સન્નિપતિતૈર્દોષૈઃ, શૂલં શોફાદિયુતં જાયતે| તથા પર્યાયેણોષ્ણશીતેચ્છં શ્રુતિજાડ્યયુક્તં ચ| પક્વં સિતાસિતારક્તઘનં પૂયં પ્રવહતિ|

Adhikarana 6 karNanAdasya lakShaNam (9) · Śloka 9

શબ્દવાહિસિરાસંસ્થે શૃણોતિ પવને મુહુઃ| નાદાનકસ્માદ્વિવિધાન્ કર્ણનાદં વદન્તિ તમ્||૯||

સ૦-શબ્દવાહિનીષુ સિરાસુ ગતે વાતે મુહુઃ શબ્દાન્ વિવિધાનકસ્માચ્છૃણોતિ| તં કર્ણનાદં વદન્તિ|

Adhikarana 7 badhiratvasya lakShaNam (10) · Śloka 10

શ્લેષ્મણાઽનુગતો વાયુર્નાદો વા સમુપેક્ષિતઃ| ઉચ્ચૈઃ કૃચ્છ્રાચ્છ્રુતિં કુર્યાદ્બધિરત્વં ક્રમેણ ચ||૧૦||

સ૦-વાયુઃ શ્લેષ્મણાઽનુગતઃ કર્ણનાદો વા સમુપેક્ષિતઃ-અચિકિત્સિતઃ, કર્ણે-શ્રોત્રે, ઉચ્ચૈઃ કૃચ્છ્રાચ્છ્રુતિં-શ્રવણં, કુર્યાત્| ક્રમેણ બધિરત્વં-બાધિર્યં ચ, કુર્યાત્|

Adhikarana 8pratInAhasya lakShaNam (11) · Śloka 11

વાતેન શોષિતઃ શ્લેષ્મા શ્રોતો લિમ્પેત્તતો ભવેત્| રુગ્ગૌરવં પિધાનં ચ સ પ્રતીનાહસંજ્ઞિતઃ||૧૧||

સ૦-વાતેન શ્લેષ્મા શોષિતઃ શ્રોતો લિમ્પેત્| તતો રુગ્ગૌરવં તસ્ય સ્રોતસો ગુરુત્વં સ્યાત્, સ્થગનં ચ| સ પ્રતીનાહસંજ્ઞકો ગદઃ|

Adhikarana 9 kaNDUkarNasya lakShaNam 10shophakarNasya lakShaNam (12) · Śloka 12

કણ્ડૂશોફૌ કફાચ્છ્રોત્રે સ્થિરૌ તત્સંજ્ઞયા સ્મૃતૌ| |૧૨|

સ૦-કફાત્ કણ્ડૂશોફૌ કર્ણે સ્થિરૌ તત્સંજ્ઞૌ કણ્ડૂશોફાખ્યૌ ભવતઃ|

Adhikarana 11pUtikarNakasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13

| કફો વિદગ્ધઃ પિત્તેન સરુજં નીરુજં ત્વપિ||૧૨|| ઘનપૂતિબહુક્લેદં કુરુતે પૂતિકર્ણકમ્| |૧૩|

સ૦-કફઃ પિત્તેન વિદગ્ધઃ સરુજં નીરુજં વા ઘનપૂતિબહુક્લેદં પૂતિકર્ણકમનુગતાર્થં કુરુતે|

Adhikarana 12 kRumikarNakasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14

| વાતાદિદૂષિતં શ્રોત્રં માંસાસૃક્ક્લેદજા રુજમ્||૧૩|| ખાદન્તો જન્તવઃ કુર્યુસ્તીવ્રાં સ કૃમિકર્ણકઃ| |૧૪|

સ૦-વાતાદિભિઃ દૂષિતં શ્રોત્રં જન્તવો ભક્ષયન્તો માંસાદિક્લેદજાં તીવ્રાં રુજં કુર્યુઃ| સ કૃમિકર્ણકાખ્યઃ|

Adhikarana 13 karNavidradheH lakShaNam (14-15) · Śloka 15

| શ્રોત્રકણ્ડૂયનાજ્જાતે ક્ષતે સ્યાત્પૂર્વલક્ષણઃ||૧૪|| વિદ્રધિઃ, પૂર્વવચ્ચાન્યઃ| |૧૫|

સ૦-શ્રોત્રકણ્ડૂયનાજ્જાતે ક્ષતે પૂર્વોક્તલક્ષણો વિદ્રધિઃ સ્યાત્| નિદાને હ્યેવમુક્તમ્ (હૃ. નિ. અ. ૧૧| ૨)- "યઃ શોફો બહિરન્તર્વા મહામૂલો મહારુજઃ| વૃત્તઃ સ્યાદાયતો યો વા સ્મૃતઃ ષોઢા સ વિદ્રધિઃ||" ઇતિ| તદ્વદિહ વિદ્રધિસામાન્યાત્ કર્ણવિદ્રધિરેક એવોક્તઃ|

Adhikarana 14 karNArshasaH lakShaNam 15karNArbudasya lakShaNam (15) · Śloka 15

શોફોઽર્શોઽર્બુદમીરિતમ્| તેષુ રુક્ પૂતિકર્ણત્વં બધિરત્વં ચ બાધતે||૧૫||

સ૦-અર્શોઽર્બુદં ચ તદીરિતમિતિ કર્ણાર્શઃ કર્ણાર્બુદમિતિ| તત્ર હ્યુક્તમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૮|૧૩)- "અર્શોઽધિમાંસં વર્ત્માન્તઃ સ્તબ્ધં સ્નિગ્ધં સદાહરુક્| રક્તં રક્તેન તત્સ્રાવિ છિન્નં છિન્નં વિવર્ધતે||" ઇતિ| અર્બુદસ્ય તુ લક્ષણમ્ (હૃ. ઉ. અ. ૮|૨૪)- "વર્ત્માન્તર્માંસપિણ્ડાભઃ શ્વયથુર્ગ્રથિતોઽરુજઃ| સાસ્રૈઃ સ્યાદર્બુદો દોષૈર્વિષમો બાહ્યતશ્ચલઃ||" ઇતિ| તેષુ-અર્શોઽર્બુદેષુ, રુગ્ બાધતે પૂતિકર્ણત્વં બધિરત્વં ચ|

Adhikarana 16 kucikarNakasya lakShaNam (16) · Śloka 16

ગર્ભેઽનિલાત્સઙ્કુચિતા શષ્કુલી કુચિકર્ણકઃ| |૧૬|

સ૦-વાતાદ્ગર્ભે-અભ્યન્તરે, સઙ્કુચિતા શષ્કુલી કુચિકર્ણસંજ્ઞઃ|

Adhikarana 17 pippalIkarNasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17

| એકો નીરુગનેકો વા ગર્ભે માંસાઙ્કુરઃ સ્થિરઃ||૧૬|| પિપ્પલી પિપ્પલીમાનઃ| |૧૭|

સ૦-માંસાંઙ્કુરો ગર્ભે સ્થિર એકોઽનેકો વા નીરુજઃ પિપ્પલીત્યુચ્યતે, કર્ણપિપ્પલીત્યર્થઃ| સ ચ માંસાંઙ્કુરઃ પિપ્પલીમાનઃ|

Adhikarana 18 vidArikAyAH lakShaNam (17-18) · Śloka 18

સન્નિપાતાદ્વિદારિકા| સવર્ણઃ સરુજઃ સ્તબ્ધઃ શ્વયથુઃ, સ ઉપેક્ષિતઃ||૧૭|| કટુતૈલનિભં પક્વઃ સ્રવેત્ કૃચ્છ્રેણ રોહતિ| સઙ્કોચયતિ રૂઢા ચ સા ધ્રુવં કર્ણશષ્કુલીમ્||૧૮||

સ૦-સન્નિપાતેન વિદારિકાખ્યઃ શ્વયથુઃ સ્તબ્ધસ્તથા સવર્ણઃ સરુજઃ| સ ઉપેક્ષિતઃ સન્ કટુતૈલનિભં સ્રવેત્| કૃચ્છ્રેણ રોહતિ| સા ચ વિદારિકા રૂઢા સતી નિશ્ચિતં કર્ણશષ્કુલીં સઙ્કોચયતિ|

Adhikarana 19 pAlIshoShasya lakShaNam (19) · Śloka 19

સિરાસ્થઃ કુરુતે વાયુઃ પાલીશોષં તદાહ્વયમ્| |૧૯|

સ૦-સિરાસ્થો વાયુઃ પાલીશોષં તદાહ્વયં-પાલીશોષસંજ્ઞં, કુરુતે|

Adhikarana 20 tantrikAyAH lakShaNam 21paripoTasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21

| કૃશા દૃઢા ચ તન્ત્રીવત્ પાલી વાતેન તન્ત્રિકા||૧૯|| સુકુમારે ચિરોત્સર્ગાત્સહસૈવ પ્રવર્ધિતે| કર્ણે શોફઃ સરુક્ પાલ્યામરુણઃ પરિપોટવાન્||૨૦|| પરિપોટઃ સ પવનાત્| |૨૧|

સ૦-વાતેન પાલી કૃશા દૃઢા ચ તન્ત્રીવ સ્યાત્| સા તન્ત્રીકેત્યુચ્યતે| સ૦-સુકુમારે કર્ણે ચિરોત્સર્ગાત્ સહસૈવ-ન તુ શનૈઃ, પ્રવર્ધિતે શ્વયથુઃ પાલ્યાં સરુક્ તથા લોહિતઃ પરિપોટવાંશ્ચ| પરિપોટઃ-સ્ફુટનમ્| સ વાતાત્ પરિપોટસંજ્ઞઃ સ્યાત્|

Adhikarana 22 utpAtasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22

ઉત્પાતઃ પિત્તશોણિતાત્| ગુર્વાભરણભારાદ્યૈઃ શ્યાવો રુગ્દાહપાકવાન્||૨૧|| શ્વયથુઃ સ્ફોટપિટિકારાગોષાક્લેદસંયુતઃ| |૨૨|

સ૦-પિત્તશોણિતાત્ સ એવોત્પાતસંજ્ઞઃ| ગુર્વાભરણભારાદિભિર્હેતુભૂતૈઃ પ્રકુપિતાત્ પિત્તશોણિતાત્ શોફો રુગાદિમાન્ સ્ફોટાદિસંયુતઃ| શ્યાવોઽનુગતાર્થઃ|

Adhikarana 23 unmanthasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23

| પાલ્યાં શોફોઽનિલકફાત્સર્વતો નિર્વ્યથઃ સ્થિરઃ||૨૨|| સ્તબ્ધઃ સવર્ણઃ કણ્ડૂમાનુન્મન્થો ગલ્લિરશ્ચ સઃ| |૨૩|

સ૦-વાતકફાત્ પાલ્યાં શોફઃ સર્વતો નિર્વ્યથઃ સ્થિરઃ સ્તબ્ધઃ સમાનવર્ણઃ કણ્ડૂયુત ઉન્મન્થ ઉચ્યતે| સ એવ ગલ્લિરાખ્યઃ|

Adhikarana 24 duHkhavardhanasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24

| દુર્વિદ્ધે વર્ધિતે કર્ણે સકણ્ડૂદાહપાકરુક્||૨૩|| શ્વયથ્ ઉઃ સન્નિપાતોત્થઃ સ નામ્ના દુઃખવર્ધનઃ| |૨૪|

સ૦-કર્ણે દુર્વિદ્ધે સતિ કણ્ડ્વાદિસંયુતઃ શોફઃ સન્નિ પ્પાતાત્મકો દુઃખવર્ધનસંજ્ઞઃ|

Adhikarana 25 lehyAkhyAyAH lakShaNam (24-25) · Śloka 25

| કફાસૃક્ઽઽકૃમિજાઃ સૂક્ષ્માઃ સકણ્ડૂક્લેદવેદનાઃ||૨૪|| લેહ્યાખ્યાઃ પિટિકાસ્તા હિ લિહ્યુઃ પાલીમુપેક્ષિતાઃ| |૨૫|

સ૦-કફરક્તજકૃમિજાઃ સૂક્ષ્માઃ કણ્ડ્વાદિયુતા લેહ્યાખ્યાઃ પિટિકાઃ| યસ્માત્તા ઉપેક્ષિતાઃ પાલીં લિહ્યુઃ|

Adhikarana eteShAM pa~jcaviMshatirogANAM sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17

| પિપ્પલી સર્વજં શૂલં વિદારી કુચિકર્ણકઃ||૨૫|| એષામસાધ્યાઃ, યાપ્યૈકા તન્ત્રિકાઽન્યાંસ્તુ સાધયેત્| પઞ્ચવિંશતિરિત્યુક્તાઃ કર્ણરોગા વિભાગતઃ||૨૬|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||

સ૦-પિપ્પલ્યાદયશ્ચત્વારો રોગા એષાં મધ્યેઽસાધ્યાઃ| તન્ત્રિકા યાપ્યા| અન્યાંસ્તુ વિંશતિરોગાન્ સાધયેત્| ઇતિ-એવં પ્રાગુક્તેન પ્રકારેણ, પઞ્ચવિંશતિરામયા વિભાગેનોક્તાઃ| અનેનાન્યતન્ત્રકૃતાં સઙ્કીર્ણકર્ણરોગકથનં સૂચયતિ| સઙ્ખ્યાનં ચ સુખસ્મરણાર્થમત્ર કૃતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૭||