Adhikarana karNarogavij~jAnIyAdhyAyaH||17|| 1 vAtajasya karNashUlasya lakShaNam (2-3) · Śloka 3
athātaḥ karṇarōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē||2||
) pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut|
mithyāyōgēna śabdasya kupitō'nyaiśca kōpanaiḥ||1||
prāpya śrōtrasirāḥ kuryācchūlaṁ srōtasi vēgavat|
ardhāvabhēdakaṁ stambhaṁ śiśirānabhinandanam||2||
cirācca pākaṁ pakvaṁ tu lasīkāmalpaśaḥ sravēt|
śrōtraṁ śūnyamakasmācca syātsañcāravicāravat||3||
View original
अथातः कर्णरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) प्रतिश्यायजलक्रीडाकर्णकण्डूयनैर्मरुत्|
मिथ्यायोगेन शब्दस्य कुपितोऽन्यैश्च कोपनैः||१||
प्राप्य श्रोत्रसिराः कुर्याच्छूलं स्रोतसि वेगवत्|
अर्धावभेदकं स्तम्भं शिशिरानभिनन्दनम्||२||
चिराच्च पाकं पक्वं तु लसीकामल्पशः स्रवेत्|
श्रोत्रं शून्यमकस्माच्च स्यात्सञ्चारविचारवत्||३||
nayanāmayādanantaraṁ dūragrahaṇasādharmyēṇa karṇarōgānāha| yathā hi cakṣurdūradēśasthamapi paśyati tathā śrōtraṁ dūrasthamapi śr̥ṇōtītyāha- sa0-pratiśyāyētyādibhiḥ śabdasya ca mithyābhiyōgēna pavanaḥ kupitō'parairapi sarvanidānaiḥ kupitaḥ śrōtrasirāḥ prāpya srōtasi-karṇavivarē, śūlaṁ vēgavat kuryāt| tathā'rdhāvabhēdakaṁ śirōrōgaṁ stambhaṁ karṇasyaiva, tathā śītasyānabhinandanaṁ cirēṇa ca pākaṁ kuryāt| pakvaṁ tu śrōtramalpaśō lasīkāṁ sravēt| akasmācca śūnyaṁ syāt| sañcāravicāravacca-sthagitāsthagitaṁ ca yathā, syāt|
Adhikarana 2pittajasya karNashUlasya lakShaNam (4-5) · Śloka 5
śūlaṁ pittāt sadāhōṣāśītēcchāśvayathujvaram|
āśupākaṁ prapakvaṁ ca sapītalasikāsruti||4||
sā lasīkā spr̥śēdyadyattattatpākamupaiti ca|
|5|
View original
शूलं पित्तात् सदाहोषाशीतेच्छाश्वयथुज्वरम्|
आशुपाकं प्रपक्वं च सपीतलसिकास्रुति||४||
सा लसीका स्पृशेद्यद्यत्तत्तत्पाकमुपैति च|
|५|
sa0-pittēna śūlaṁ dāhādyanvitaṁ syāt| tatra ūṣā-prādēśikaḥ santāpaḥ| dāhaḥ-sarvāṅgīṇastīvrōṣmā sadā'ratimān| tathā''śu pākō yasmiṁstadēvam| tathā prapakvaṁ ca sapītalasikāsruti syāt| sā ca lasīkā yadyadaṅgaṁ spr̥śēt tat tat pākaṁ gacchati|
Adhikarana 3 kaphajasya karNashUlasya lakShaNam (5-6) · Śloka 6
|
kaphācchirōhanugrīvāgauravaṁ mandatā rujaḥ||5||
kaṇḍūḥ śvayathuruṣṇēcchā pākācchvētaghanasrutiḥ|
|6|
View original
|
कफाच्छिरोहनुग्रीवागौरवं मन्दता रुजः||५||
कण्डूः श्वयथुरुष्णेच्छा पाकाच्छ्वेतघनस्रुतिः|
|६|
sa0-kaphācchirādigauravaṁ jāyatē| rujō mandatvaṁ kaṇḍvādi ca syāt| pākācchvētā ghanā ca srutiḥ syāt|
Adhikarana 4 raktajasya karNashUlasya lakShaNam (6-7) · Śloka 7
|
karōti śravaṇē śūlamabhighātādidūṣitam||6||
raktaṁ pittasamānārti kiñcidvā'dhikalakṣaṇam|
|7|
View original
|
करोति श्रवणे शूलमभिघातादिदूषितम्||६||
रक्तं पित्तसमानार्ति किञ्चिद्वाऽधिकलक्षणम्|
|७|
sa0-raktamabhighātādidūṣitaṁ karṇē śūlaṁ karōti| kimbhūtaṁ raktam ? pittēna samā pīḍā yasmiṁstadēvam| kiñciccādhikalakṣaṇam|
Adhikarana 5 sannipAtajasya karNashUlasya lakShaNam (7-8) · Śloka 8
|
śūlaṁ samuditairdōṣaiḥ saśōphajvaratīvraruk||7||
paryāyāduṣṇaśītēcchaṁ jāyatē śrutijāḍyavat|
pakvaṁ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca||8||
View original
|
शूलं समुदितैर्दोषैः सशोफज्वरतीव्ररुक्||७||
पर्यायादुष्णशीतेच्छं जायते श्रुतिजाड्यवत्|
पक्वं सितासितारक्तघनपूयप्रवाहि च||८||
sa0-samuditaiḥ-sannipatitairdōṣaiḥ, śūlaṁ śōphādiyutaṁ jāyatē| tathā paryāyēṇōṣṇaśītēcchaṁ śrutijāḍyayuktaṁ ca| pakvaṁ sitāsitāraktaghanaṁ pūyaṁ pravahati|
Adhikarana 6 karNanAdasya lakShaNam (9) · Śloka 9
śabdavāhisirāsaṁsthē śr̥ṇōti pavanē muhuḥ|
nādānakasmādvividhān karṇanādaṁ vadanti tam||9||
View original
शब्दवाहिसिरासंस्थे शृणोति पवने मुहुः|
नादानकस्माद्विविधान् कर्णनादं वदन्ति तम्||९||
sa0-śabdavāhinīṣu sirāsu gatē vātē muhuḥ śabdān vividhānakasmācchr̥ṇōti| taṁ karṇanādaṁ vadanti|
Adhikarana 7 badhiratvasya lakShaNam (10) · Śloka 10
ślēṣmaṇā'nugatō vāyurnādō vā samupēkṣitaḥ|
uccaiḥ kr̥cchrācchrutiṁ kuryādbadhiratvaṁ kramēṇa ca||10||
View original
श्लेष्मणाऽनुगतो वायुर्नादो वा समुपेक्षितः|
उच्चैः कृच्छ्राच्छ्रुतिं कुर्याद्बधिरत्वं क्रमेण च||१०||
sa0-vāyuḥ ślēṣmaṇā'nugataḥ karṇanādō vā samupēkṣitaḥ-acikitsitaḥ, karṇē-śrōtrē, uccaiḥ kr̥cchrācchrutiṁ-śravaṇaṁ, kuryāt| kramēṇa badhiratvaṁ-bādhiryaṁ ca, kuryāt|
Adhikarana 8pratInAhasya lakShaNam (11) · Śloka 11
vātēna śōṣitaḥ ślēṣmā śrōtō limpēttatō bhavēt|
ruggauravaṁ pidhānaṁ ca sa pratīnāhasaṁjñitaḥ||11||
View original
वातेन शोषितः श्लेष्मा श्रोतो लिम्पेत्ततो भवेत्|
रुग्गौरवं पिधानं च स प्रतीनाहसंज्ञितः||११||
sa0-vātēna ślēṣmā śōṣitaḥ śrōtō limpēt| tatō ruggauravaṁ tasya srōtasō gurutvaṁ syāt, sthaganaṁ ca| sa pratīnāhasaṁjñakō gadaḥ|
Adhikarana 9 kaNDUkarNasya lakShaNam 10shophakarNasya lakShaNam (12) · Śloka 12
kaṇḍūśōphau kaphācchrōtrē sthirau tatsaṁjñayā smr̥tau|
|12|
View original
कण्डूशोफौ कफाच्छ्रोत्रे स्थिरौ तत्संज्ञया स्मृतौ|
|१२|
sa0-kaphāt kaṇḍūśōphau karṇē sthirau tatsaṁjñau kaṇḍūśōphākhyau bhavataḥ|
Adhikarana 11pUtikarNakasya lakShaNam (12-13) · Śloka 13
|
kaphō vidagdhaḥ pittēna sarujaṁ nīrujaṁ tvapi||12||
ghanapūtibahuklēdaṁ kurutē pūtikarṇakam|
|13|
View original
|
कफो विदग्धः पित्तेन सरुजं नीरुजं त्वपि||१२||
घनपूतिबहुक्लेदं कुरुते पूतिकर्णकम्|
|१३|
sa0-kaphaḥ pittēna vidagdhaḥ sarujaṁ nīrujaṁ vā ghanapūtibahuklēdaṁ pūtikarṇakamanugatārthaṁ kurutē|
Adhikarana 12 kRumikarNakasya lakShaNam (13-14) · Śloka 14
|
vātādidūṣitaṁ śrōtraṁ māṁsāsr̥kklēdajā rujam||13||
khādantō jantavaḥ kuryustīvrāṁ sa kr̥mikarṇakaḥ|
|14|
View original
|
वातादिदूषितं श्रोत्रं मांसासृक्क्लेदजा रुजम्||१३||
खादन्तो जन्तवः कुर्युस्तीव्रां स कृमिकर्णकः|
|१४|
sa0-vātādibhiḥ dūṣitaṁ śrōtraṁ jantavō bhakṣayantō māṁsādiklēdajāṁ tīvrāṁ rujaṁ kuryuḥ| sa kr̥mikarṇakākhyaḥ|
Adhikarana 13 karNavidradheH lakShaNam (14-15) · Śloka 15
|
śrōtrakaṇḍūyanājjātē kṣatē syātpūrvalakṣaṇaḥ||14||
vidradhiḥ, pūrvavaccānyaḥ|
|15|
View original
|
श्रोत्रकण्डूयनाज्जाते क्षते स्यात्पूर्वलक्षणः||१४||
विद्रधिः, पूर्ववच्चान्यः|
|१५|
sa0-śrōtrakaṇḍūyanājjātē kṣatē pūrvōktalakṣaṇō vidradhiḥ syāt| nidānē hyēvamuktam (hr̥. ni. a. 11| 2)- "yaḥ śōphō bahirantarvā mahāmūlō mahārujaḥ| vr̥ttaḥ syādāyatō yō vā smr̥taḥ ṣōḍhā sa vidradhiḥ||" iti| tadvadiha vidradhisāmānyāt karṇavidradhirēka ēvōktaḥ|
Adhikarana 14 karNArshasaH lakShaNam 15karNArbudasya lakShaNam (15) · Śloka 15
śōphō'rśō'rbudamīritam|
tēṣu ruk pūtikarṇatvaṁ badhiratvaṁ ca bādhatē||15||
View original
शोफोऽर्शोऽर्बुदमीरितम्|
तेषु रुक् पूतिकर्णत्वं बधिरत्वं च बाधते||१५||
sa0-arśō'rbudaṁ ca tadīritamiti karṇārśaḥ karṇārbudamiti| tatra hyuktam (hr̥. u. a. 8|13)- "arśō'dhimāṁsaṁ vartmāntaḥ stabdhaṁ snigdhaṁ sadāharuk| raktaṁ raktēna tatsrāvi chinnaṁ chinnaṁ vivardhatē||" iti| arbudasya tu lakṣaṇam (hr̥. u. a. 8|24)- "vartmāntarmāṁsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathitō'rujaḥ| sāsraiḥ syādarbudō dōṣairviṣamō bāhyataścalaḥ||" iti| tēṣu-arśō'rbudēṣu, rug bādhatē pūtikarṇatvaṁ badhiratvaṁ ca|
Adhikarana 16 kucikarNakasya lakShaNam (16) · Śloka 16
garbhē'nilātsaṅkucitā śaṣkulī kucikarṇakaḥ|
|16|
View original
गर्भेऽनिलात्सङ्कुचिता शष्कुली कुचिकर्णकः|
|१६|
sa0-vātādgarbhē-abhyantarē, saṅkucitā śaṣkulī kucikarṇasaṁjñaḥ|
Adhikarana 17 pippalIkarNasya lakShaNam (16-17) · Śloka 17
|
ēkō nīruganēkō vā garbhē māṁsāṅkuraḥ sthiraḥ||16||
pippalī pippalīmānaḥ|
|17|
View original
|
एको नीरुगनेको वा गर्भे मांसाङ्कुरः स्थिरः||१६||
पिप्पली पिप्पलीमानः|
|१७|
sa0-māṁsāṁṅkurō garbhē sthira ēkō'nēkō vā nīrujaḥ pippalītyucyatē, karṇapippalītyarthaḥ| sa ca māṁsāṁṅkuraḥ pippalīmānaḥ|
Adhikarana 18 vidArikAyAH lakShaNam (17-18) · Śloka 18
sannipātādvidārikā|
savarṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ, sa upēkṣitaḥ||17||
kaṭutailanibhaṁ pakvaḥ sravēt kr̥cchrēṇa rōhati|
saṅkōcayati rūḍhā ca sā dhruvaṁ karṇaśaṣkulīm||18||
View original
सन्निपाताद्विदारिका|
सवर्णः सरुजः स्तब्धः श्वयथुः, स उपेक्षितः||१७||
कटुतैलनिभं पक्वः स्रवेत् कृच्छ्रेण रोहति|
सङ्कोचयति रूढा च सा ध्रुवं कर्णशष्कुलीम्||१८||
sa0-sannipātēna vidārikākhyaḥ śvayathuḥ stabdhastathā savarṇaḥ sarujaḥ| sa upēkṣitaḥ san kaṭutailanibhaṁ sravēt| kr̥cchrēṇa rōhati| sā ca vidārikā rūḍhā satī niścitaṁ karṇaśaṣkulīṁ saṅkōcayati|
Adhikarana 19 pAlIshoShasya lakShaNam (19) · Śloka 19
sirāsthaḥ kurutē vāyuḥ pālīśōṣaṁ tadāhvayam|
|19|
View original
सिरास्थः कुरुते वायुः पालीशोषं तदाह्वयम्|
|१९|
sa0-sirāsthō vāyuḥ pālīśōṣaṁ tadāhvayaṁ-pālīśōṣasaṁjñaṁ, kurutē|
Adhikarana 20 tantrikAyAH lakShaNam 21paripoTasya lakShaNam (19-21) · Śloka 21
|
kr̥śā dr̥ḍhā ca tantrīvat pālī vātēna tantrikā||19||
sukumārē cirōtsargātsahasaiva pravardhitē|
karṇē śōphaḥ saruk pālyāmaruṇaḥ paripōṭavān||20||
paripōṭaḥ sa pavanāt|
|21|
View original
|
कृशा दृढा च तन्त्रीवत् पाली वातेन तन्त्रिका||१९||
सुकुमारे चिरोत्सर्गात्सहसैव प्रवर्धिते|
कर्णे शोफः सरुक् पाल्यामरुणः परिपोटवान्||२०||
परिपोटः स पवनात्|
|२१|
sa0-vātēna pālī kr̥śā dr̥ḍhā ca tantrīva syāt| sā tantrīkētyucyatē| sa0-sukumārē karṇē cirōtsargāt sahasaiva-na tu śanaiḥ, pravardhitē śvayathuḥ pālyāṁ saruk tathā lōhitaḥ paripōṭavāṁśca| paripōṭaḥ-sphuṭanam| sa vātāt paripōṭasaṁjñaḥ syāt|
Adhikarana 22 utpAtasya lakShaNam (21-22) · Śloka 22
utpātaḥ pittaśōṇitāt|
gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvō rugdāhapākavān||21||
śvayathuḥ sphōṭapiṭikārāgōṣāklēdasaṁyutaḥ|
|22|
View original
उत्पातः पित्तशोणितात्|
गुर्वाभरणभाराद्यैः श्यावो रुग्दाहपाकवान्||२१||
श्वयथुः स्फोटपिटिकारागोषाक्लेदसंयुतः|
|२२|
sa0-pittaśōṇitāt sa ēvōtpātasaṁjñaḥ| gurvābharaṇabhārādibhirhētubhūtaiḥ prakupitāt pittaśōṇitāt śōphō rugādimān sphōṭādisaṁyutaḥ| śyāvō'nugatārthaḥ|
Adhikarana 23 unmanthasya lakShaNam (22-23) · Śloka 23
|
pālyāṁ śōphō'nilakaphātsarvatō nirvyathaḥ sthiraḥ||22||
stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmanthō galliraśca saḥ|
|23|
View original
|
पाल्यां शोफोऽनिलकफात्सर्वतो निर्व्यथः स्थिरः||२२||
स्तब्धः सवर्णः कण्डूमानुन्मन्थो गल्लिरश्च सः|
|२३|
sa0-vātakaphāt pālyāṁ śōphaḥ sarvatō nirvyathaḥ sthiraḥ stabdhaḥ samānavarṇaḥ kaṇḍūyuta unmantha ucyatē| sa ēva gallirākhyaḥ|
Adhikarana 24 duHkhavardhanasya lakShaNam (23-24) · Śloka 24
|
durviddhē vardhitē karṇē sakaṇḍūdāhapākaruk||23||
śvayath uḥ sannipātōtthaḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ|
|24|
View original
|
दुर्विद्धे वर्धिते कर्णे सकण्डूदाहपाकरुक्||२३||
श्वयथ् उः सन्निपातोत्थः स नाम्ना दुःखवर्धनः|
|२४|
sa0-karṇē durviddhē sati kaṇḍvādisaṁyutaḥ śōphaḥ sanni ppātātmakō duḥkhavardhanasaṁjñaḥ|
Adhikarana 25 lehyAkhyAyAH lakShaNam (24-25) · Śloka 25
|
kaphāsr̥k''kr̥mijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūklēdavēdanāḥ||24||
lēhyākhyāḥ piṭikāstā hi lihyuḥ pālīmupēkṣitāḥ|
|25|
View original
|
कफासृक्ऽऽकृमिजाः सूक्ष्माः सकण्डूक्लेदवेदनाः||२४||
लेह्याख्याः पिटिकास्ता हि लिह्युः पालीमुपेक्षिताः|
|२५|
sa0-kapharaktajakr̥mijāḥ sūkṣmāḥ kaṇḍvādiyutā lēhyākhyāḥ piṭikāḥ| yasmāttā upēkṣitāḥ pālīṁ lihyuḥ|
Adhikarana eteShAM pa~jcaviMshatirogANAM sAdhyAsAdhyatvam (17) · Śloka 17
|
pippalī sarvajaṁ śūlaṁ vidārī kucikarṇakaḥ||25||
ēṣāmasādhyāḥ, yāpyaikā tantrikā'nyāṁstu sādhayēt|
pañcaviṁśatirityuktāḥ karṇarōgā vibhāgataḥ||26||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē karṇarōgavijñānīyō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ||17||
View original
|
पिप्पली सर्वजं शूलं विदारी कुचिकर्णकः||२५||
एषामसाध्याः, याप्यैका तन्त्रिकाऽन्यांस्तु साधयेत्|
पञ्चविंशतिरित्युक्ताः कर्णरोगा विभागतः||२६||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने कर्णरोगविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
sa0-pippalyādayaścatvārō rōgā ēṣāṁ madhyē'sādhyāḥ| tantrikā yāpyā| anyāṁstu viṁśatirōgān sādhayēt| iti-ēvaṁ prāguktēna prakārēṇa, pañcaviṁśatirāmayā vibhāgēnōktāḥ| anēnānyatantrakr̥tāṁ saṅkīrṇakarṇarōgakathanaṁ sūcayati| saṅkhyānaṁ ca sukhasmaraṇārthamatra kr̥tamiti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ ṣaṣṭhē uttarasthānē karṇarōgavijñānīyō nāma saptadaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||